I PZ 33/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 9 lutego 2007 r.

I PZ 33/06

W razie oddalenia, odrzucenia lub zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych strony reprezentowanej przez adwokata, radcę prawnego lub

rzecznika patentowego w zakresie należnej opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej, przewodniczący powinien wezwać pełnomocnika do opłacenia

środka odwoławczego lub środka zaskarżenia w terminie tygodniowym pod

rygorem jego odrzucenia.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Katarzyna

Gonera (sprawozdawca), Józef Iwulski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 lutego

2007 r. sprawy z powództwa Krystyny K. przeciwko Urzędowi Kontroli Skarbowej w

K. Ośrodkowi Zamiejscowemu w B.-B. o przywrócenie do pracy i zapłatę, na skutek

zażalenia powódki na postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 5 lipca 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku Białej wyrokiem z 23 marca 2006 r. [...] oddalił apelację powódki Krystyny K. od wyroku Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku Białej z 22 grudnia

2005 r. [...]. Pełnomocnik powódki otrzymał odpis powyższego wyroku z uzasadnieniem 21 kwietnia 2006 r., zaś 21 czerwca 2006 r. wniósł skargę kasacyjną. W skardze kasacyjnej, określając wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 33.530 zł, zamieścił wniosek o zwolnienie powódki „od ponoszenia kosztów postępowania rozpoznania skargi kasacyjnej, gdyż powódka nie jest w stanie ponieść, bez uszczerbku

dla swego utrzymania, żadnych kosztów związanych z tym postępowaniem”. Do

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych nie zostało dołączone oświadczenie

obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach

utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku Białej postanowieniem z 5 lipca 2006 r. odrzucił wniosek w przedmiocie zwolnienia powódki od

ponoszenia kosztów postępowania oraz odrzucił skargę kasacyjną. W uzasadnieniu

postanowienia Sąd Okręgowy stwierdził, że skarga kasacyjna powódki została sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika, na którym, od dnia wejścia w życie

ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr

167, poz. 1398 ze zm.) i stosownych zmian w Kodeksie postępowania cywilnego, tj.

od dnia 2 marca 2006 r., ciąży obowiązek opłacania - bez wezwania - środków zaskarżenia. Jak wynika z art. 35 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,

w sprawach z zakresu prawa pracy od skargi kasacyjnej wniesionej przez pracownika pobiera się opłatę podstawową w wysokości 30 zł. Jest to minimalna opłata, którą

z mocy tego przepisu uiszcza także pracownik, który korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych (art. 96 ust. 1 pkt 4 ustawy). Sąd nie ma zatem możliwości zwolnienia powódki od opłacenia skargi kasacyjnej.

Zgodnie z art. 3985 § 2 k.p.c., sąd drugiej instancji odrzuca na posiedzeniu

niejawnym skargę kasacyjną, która nie została opłacona. Z kolei stosownie do art.

1302 § 3 k.p.c. sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty środek zaskarżenia w

postaci skargi kasacyjnej podlegający opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej.

Opłata podstawowa, jaką w niniejszej sprawie zgodnie z art. 35 ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych zobowiązana była uiścić powódka, jest opłatą w

wysokości stałej i wynosi 30 zł. Z tego względu do opłaty tej mają także zastosowanie rygory wynikające z art. 1302 § 3 k.p.c.

Sąd Okręgowy podniósł ponadto, że art. 14 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych stanowi, iż opłatę podstawową pobiera się także od

podlegających opłacie pism, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy, wnoszonych

przez strony zwolnione od kosztów sądowych przez sąd, chyba że ustawa stanowi

inaczej. Z tych względów powódka nie mogła być, zdaniem Sądu, zwolniona od uiszczenia opłaty podstawowej, natomiast wniosek o takie zwolnienie podlegał odrzuceniu.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł pełnomocnik powódki, zaskarżając je w całości i domagając się jego uchylenia. Skarżący zarzucił naruszenie

przepisów postępowania, a mianowicie „art. 102 pkt” i art. 35 ustawy z o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych, przez to, że Sąd odrzucając złożony w postępowaniu kasacyjnym wniosek powódki o zwolnienie od kosztów sądowych, bez postępowania przewidzianego w „art. 102 § 1 k.p.c.”, nie zwolnił powódki od ponoszenia tych

kosztów, w tym od opłaty stałej przewidzianej w art. 35 ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych, i zastosował „art. 398 § 2” k.p.c. w związku z art. 130 2 § 3

k.p.c.

W uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik powódki podniósł, że „art. 102 pkt 1”

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych dopuszcza możliwość złożenia

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu kasacyjnym. Zwolnienie

to, zdaniem pełnomocnika powódki, dotyczy także minimalnej opłaty podstawowej

przewidzianej w art. 35 ustawy o kosztach sądowych. Wynika to nie tylko z wykładni

gramatycznej tych przepisów, ale i z podstawowych zasad „dostępności do sądu”.

Powódka w chwili wnoszenia skargi kasacyjnej była w takiej sytuacji materialnej, że

nie była w stanie uiścić tej opłaty. Na skutek zwolnienia z pracy i przyznania jej renty

z ponad półrocznym opóźnieniem popadła w zadłużenie niedające jej możliwości

zapłaty nawet tej minimalnej opłaty podstawowej. Pełnomocnik powódki ujawnił, że

działał bez możliwości skontaktowania się z powódką, gdyż nie miała ona możliwości

finansowych, aby się nim skontaktować osobiście w jego kancelarii, nie mogła nawet

zatelefonować. W tej sytuacji nie mogła wypełnić oświadczenia wymaganego w art.

102 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Zdaniem skarżącego,

gdyby Sąd Okręgowy postąpił zgodnie z art. 102 tej ustawy i doprowadził do postępowania w sprawie zwolnienia od kosztów, które to postępowanie jest podstawowym

prawem każdego obywatela w realizacji „dostępności do sądu”, to wniosek o zwolnienie zostałby rozpatrzony pozytywnie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, chociaż z innych przyczyn niż przedstawione w jego uzasadnieniu. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (zwana dalej ustawą) dzieli opłaty na stałą, stosunkową albo

podstawową (art. 11). Opłatę stałą pobiera się w sprawach o prawa niemajątkowe

oraz we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe, w wysokości jednakowej, niezależnie od wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu

zaskarżenia (art. 12), opłatę stosunkową - w sprawach o prawa majątkowe, przy

czym wynosi ona 5% wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia (art.

13), natomiast opłatę podstawową - w sprawach, w których przepisy nie przewidują

pobrania opłaty stałej, stosunkowej lub tymczasowej (art. 14 ust. 1). Opłata podstawowa wynosi 30 zł i stanowi minimalną opłatę, którą strona jest obowiązana uiścić od

pisma podlegającego opłacie, chyba że ustawa stanowi inaczej (art. 14 ust. 3).

Opłatę podstawową pobiera się także od podlegających opłacie pism, o których

mowa w art. 3 ust. 2 ustawy, wnoszonych przez stronę zwolnioną od kosztów sądowych przez sąd, chyba że ustawa stanowi inaczej. Strona, której sąd przyznał całkowite zwolnienie od kosztów sądowych, ma obowiązek uiścić opłatę podstawową, o

której mowa w art. 14, od wszystkich pism podlegających opłacie, chyba że przepis

szczególny stanowi inaczej (art. 100 ust. 2). Ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych reguluje art. 96 ustawy, który w ust. 1 pkt 4 stanowi, że pracownik wnoszący

powództwo nie ma obowiązku uiszczania opłat sądowych, z zastrzeżeniem art. 35.

Zgodnie z art. 35 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy, w sprawach z zakresu prawa pracy

pobiera się opłatę podstawową w kwocie 30 zł wyłącznie od apelacji, zażalenia,

skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia.

Przypomnienie treści niektórych przepisów ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych było potrzebne, aby wykazać, że rację miał Sąd Okręgowy

przyjmując, iż w chwili wydawania zaskarżonego postanowienia nie było możliwe

zwolnienie powódki przez sąd od opłaty podstawowej w kwocie 30 zł, którą miała

obowiązek uiścić na podstawie art. 35 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy od wniesionej w

jej imieniu skargi kasacyjnej. Stan prawny zmienił się w związku z wejściem w życie

ustawy z dnia 14 grudnia 2006 r. o zmianie ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz.U. z 2007 r. Nr 21, poz. 123), która - uchylając w art. 14 ust. 2 oraz

zmieniając treść ust. 2 w art. 100 - wprowadza możliwość całkowitego zwolnienia

przez sąd strony ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych od obowiązku

ponoszenia opłat sądowych (także w zakresie dotychczasowego obowiązku uiszczenia opłaty podstawowej) oraz możliwość całkowitego zwolnienia przez sąd od opłat

sądowych pracowników i ubezpieczonych, których w obecnym stanie prawnym nie

można zwolnić od obowiązku uiszczenia opłaty podstawowej, o której mowa w art.

35 i 36 ustawy. Do chwili wejścia w życie nowelizacji ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych - czyli do 10 marca 2007 r. - nie było i nie jest możliwe zwolnie-

nie przez sąd pracownika wnoszącego skargę kasacyjną od opłaty podstawowej

przewidzianej w art. 35 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy.

Nie ma racji skarżący kwestionując zastosowanie przez Sąd Okręgowy art.

1302 § 3 k.p.c. w odniesieniu do opłaty podstawowej. Użyte w tym ostatnim przepisie

pojęcie opłaty „w wysokości stałej" obejmuje nie tylko opłatę stałą, o której mowa w

art. 11 ustawy o kosztach sadowych, ale również opłatę podstawową. W wielu orzeczeniach Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że strona, która uzyskała całkowite zwolnienie od kosztów sądowych przyznane na podstawie orzeczenia sądu, zobowiązana

jest wnieść bez wzywania opłatę podstawową w wysokości 30 zł, pod rygorem odrzucenia pisma, przewidzianym w art. 1302 § 3 k.p.c., jeżeli reprezentuje ją profesjonalny pełnomocnik (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 2 czerwca 2006 r., II

UZ 14/06, niepublikowane, z 11 lipca 2006 r., l CSK 146/06, niepublikowane, z 26

lipca 2006 r., IV CZ 59/06, niepublikowane, z 8 sierpnia 2006 r., l CSK 170/06, niepublikowane, z 28 sierpnia 2006 r., IV CSK 166/06, niepublikowane, uchwały Sądu

Najwyższego: z 26 września 2006 r., II UZP 11/06, Biuletyn SN 2006 nr 9, s. 15, LEX

nr 193146 i z 13 października 2006 r., III CZP 75/06, LEX nr 194332). Kwestię możliwości stosowania art. 1302 § 3 k.p.c. do opłaty podstawowej należy uznać za przesądzoną.

Nie oznacza to jednak, że zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego jest

prawidłowe. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że wniosek o zwolnienie

powódki od kosztów sądowych podlegał zwrotowi na podstawie art. 102 ust. 4

ustawy o kosztach sądowych. Zgodnie z tym przepisem, wniosek o zwolnienie od

kosztów strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego złożony bez

dołączenia oświadczenia obejmującego szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów (o którym mowa w art. 102 ust. 2 ustawy), przewodniczący zwraca bez wzywania

o uzupełnienie braków formalnych wniosku. W rozpoznawanej sprawie w chwili zgłaszania (w skardze kasacyjnej) wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powódka

była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika będącego adwokatem. Do

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno być dołączone oświadczenie

powódki obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i

źródłach utrzymania, o którym mowa w art. 102 ust. 2 ustawy. Oświadczenie takie

nie zostało jednak dołączone. Niezależnie od przyczyn takiego stanu rzeczy (pełnomocnik powódki akcentuje i eksponuje w uzasadnieniu zażalenia, że obecny stan

majątkowy powódki uniemożliwiał jej choćby tylko telefoniczne skontaktowanie się z

pełnomocnikiem, w związku z tym nie było możliwe uzyskanie od niej stosownego

oświadczenia), wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych podlegał zwrotowi bez

wzywania o uzupełnienie jego braków formalnych.

Uwzględnienie zażalenia nie ma jednak swojego źródła w wadliwym sposobie

„załatwienia” wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (w postaci jego odrzucenia

postanowieniem sądu zamiast dokonania zwrotu zarządzeniem przewodniczącego).

Niezależnie bowiem od sposobu „załatwienia” wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (jego oddalenia, odrzucenia lub zwrotu), po jego merytorycznym negatywnym rozpoznaniu albo po odmowie jego rozpoznania (odrzuceniu lub zwrocie) powinno nastąpić wezwanie strony (jej pełnomocnika) do uiszczenia należnej opłaty na

podstawie art. 130 § 1 k.p.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że - pomimo istotnej

zmiany przepisów o kosztach sądowych - nie stracił aktualności pogląd, zgodnie z

którym obowiązek uiszczenia opłaty przy wniesieniu do sądu pisma jej podlegającego nie ogranicza prawa strony do żądania zwolnienia od kosztów sądowych. Hipoteza art. 1302 § 3 k.p.c. obejmuje jedynie wypadki wniesienia przez profesjonalnych pełnomocników nienależycie opłaconych środków zaskarżenia i środków odwoławczych. O nienależytym opłaceniu takiego środka można mówić jedynie wówczas, gdy w chwili jego wniesienia istnieje obowiązek uiszczenia opłaty, przy czym

miarodajny jest tu moment wniesienia pisma podlegającego opłacie. Złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych wyłącza obowiązek uiszczenia opłaty od pisma objętego wnioskiem w chwili wnoszenia pisma. Nie ma podstaw do uzależnienia

skutku w postaci odrzucenia pisma procesowego obejmującego środek odwoławczy

lub środek zaskarżenia od dalszych losów procesowych wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych. Stanowiłoby to bowiem w istocie rozszerzenie hipotezy art. 1302

§ 3 k.p.c., co jest niedopuszczalne ze względu na jego wyjątkowy i szczególnie restrykcyjny charakter. W konsekwencji, za nietrafne należy uznać założenie przyjęte

przez Sąd Okręgowy, że odrzuceniu na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c. podlega nieopłacona skarga kasacyjna, od której należało uiścić opłatę podstawową, wniesiona

przez profesjonalnego pełnomocnika, do której dołączono (w której zawarto) wniosek

o zwolnienie strony od kosztów sądowych, nawet jeżeli niemożliwe było zwolnienie

strony przez sąd od opłaty podstawowej przewidzianej w art. 35 ust. 1 zdanie pierw-

sze ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (z uwagi na treść art. 14 ust.

2 i art. 100 ust. 2 tej ustawy).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto już, że niedopuszczalne jest odrzucenie nieopłaconego środka odwoławczego lub środka zaskarżenia (np. skargi

kasacyjnej) wniesionego przez profesjonalnego pełnomocnika, jeżeli wnosząc ten

środek domagał się on jednocześnie - w imieniu strony - zwolnienia jej od kosztów

sądowych w zakresie obejmującym ten środek.

Według stanowiska utrwalonego w orzecznictwie i praktyce sądowej na gruncie dotychczasowych przepisów o kosztach sądowych (ustawy z dnia 13 czerwca

1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie, w której pismo wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika strony podlegało opłacie sądowej w postaci wpisu stałego, zobowiązywało sąd - w razie odmownego załatwienia tego wniosku - do wezwania o

uiszczenie opłaty na zasadach ogólnych (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNCP 1976 nr 7-8, poz. 162, oraz postanowienia Sądu

Najwyższego: z 21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98, OSNC 1999 nr 11, poz. 196, i z

31 maja 2006 r., IV CZ 40/06, niepublikowane). Stanowisko to zachowało aktualność

na gruncie nowych przepisów o kosztach sądowych. W postanowieniu z 4 października 2006 r., I CZ 81/06, LEX nr 201191, Sąd Najwyższy przyjął, że w razie oddalenia zgłoszonego przez pełnomocnika strony będącego radcą prawnym wniosku o

zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie poniesienia należnej od środka odwoławczego (środka zaskarżenia) opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej, przewodniczący wzywa pełnomocnika do opłacenia tego środka w terminie tygodniowym. W

uchwale z 13 października 2006 r., III CZP 75/06, LEX nr 194332, Sąd Najwyższy

stwierdził, że nie pobiera się opłaty podstawowej od zarzutów od nakazu zapłaty

podlegających opłacie stosunkowej, w których zgłoszono wniosek o zwolnienie od

kosztów sądowych. W uchwale z 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06, LEX nr 198917,

Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie oddalenia zawartego w apelacji wniosku o

zwolnienie od kosztów sądowych przewodniczący wzywa do uiszczenia opłaty należnej od apelacji także wtedy, gdy wniósł ją adwokat. Podobnie w uchwale z 7 grudnia 2006 r., III CZP 110/06, LEX nr 203865, Sąd Najwyższy przyjął, że obowiązek

uiszczenia opłaty podstawowej od apelacji, w której zawarto wniosek o zwolnienie od

kosztów sądowych, powstaje po uwzględnieniu tego wniosku.

Przytoczone orzeczenia Sądu Najwyższego, wydane już w odniesieniu do nowego, aktualnie obowiązującego stanu prawnego, pozwalają na stwierdzenie, że

nadal trafne jest dotychczasowe zapatrywanie, iż w razie oddalenia zgłoszonego

przez pełnomocnika będącego radcą prawnym lub adwokatem wniosku o zwolnienie

strony od kosztów sądowych w zakresie poniesienia należnej od środka odwoławczego lub środka zaskarżenia opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej, przewodniczący wzywa pełnomocnika do opłacenia tego środka w terminie tygodniowym pod

rygorem odrzucenia pisma procesowego obejmującego środek (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z 4 października 2006 r., I CZ 81/06, LEX nr 201191). Odniesienie przedstawionego poglądu do rozpoznawanej sprawy oznacza, że po rozpoznaniu

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przewodniczący powinien był wezwać

pełnomocnika powódki do opłacenia skargi kasacyjnej w terminie tygodniowym. Odrzucenie skargi kasacyjnej powódki bez uprzedniego wezwania jej profesjonalnego

pełnomocnika do uiszczenia wymaganej opłaty naruszało art. 130 2 § 3 k.p.c. przez

jego błędne zastosowanie, ponieważ przepis ten w ogóle nie reguluje sytuacji procesowej, jaka powstała w rozpoznawanej sprawie w związku ze zgłoszeniem w skardze

kasacyjnej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Z powodu naruszenia tego

przepisu Sąd Najwyższy uwzględnił zażalenie.

Złożenie wraz z pismem podlegającym opłacie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych uchyla (przerywa, wstrzymuje) obowiązek uiszczenia opłaty sądowej

od tego pisma do czasu rozstrzygnięcia wniosku. Na tle art. 15 ustawy z dnia 13

czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, przewidującego - tak

samo jak art. 10 ustawy o kosztach sądowych obecnie obowiązującej - że opłatę należy uiścić „przy wniesieniu do sądu pisma podlegającego opłacie”, w orzecznictwie

Sądu Najwyższego jednolicie przyjmowano, że zgłoszenie wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych powoduje odsunięcie w czasie obowiązku uiszczenia opłaty (por.

między innymi uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z 26 lutego 1976 r., III CZP

11/76, OSNCP 1976 nr 7-8, poz. 162 oraz postanowień z 21 kwietnia 1999 r., I CKN

1461/98, OSNC 1999 nr 11, poz. 196 i z 24 sierpnia 2005 r., II CZ 75/05, niepublikowane). Stanowisko to zostało podtrzymane w nowym stanie prawnym w odniesieniu

do art. 10 ustawy o kosztach sądowych (por. uzasadnienia postanowień z 26 lipca

2006 r., IV CZ 57/06, z 4 października 2006 r., I CZ 81/06 i uchwał z 13 października

2006 r., III CZP 75/06, z 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06 i z 7 grudnia 110/06, III

CZP 110/06), co należy zaaprobować, zważywszy, że w zakresie istotnym dla tej

kwestii nie nastąpiły zmiany przepisów, a dotychczasowe argumenty nie straciły

wartości.

Zasadą ogólną pozostało uiszczanie należnych opłat na wezwanie, w terminie

tygodniowym od dnia jego doręczenia (art. 130 § 1 k.p.c.). Obowiązek uiszczania

opłat bez wezwania, chociaż obecnie rozszerzony pod względem podmiotowym

(obejmuje adwokatów, radców prawnych, rzeczników patentowych i przedsiębiorców

w sprawach gospodarczych) i przedmiotowym (obejmuje opłaty stosunkowe i opłaty

w wysokości stałej), jest nadal wyjątkiem od reguły. Rozszerzenie zakresu wyjątków

nie zmienia wzajemnego stosunku przepisów ogólnego i szczególnych. Z tego

względu, art. 1302 § 3 k.p.c. nie może być wykładany rozszerzająco i stosowany do

sytuacji, które nie są w nim wyraźnie opisane. Przepis art. 1302 § 3 k.p.c. traktuje o

„podlegających opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej” środkach odwoławczych

i zaskarżenia „wniesionych” przez adwokata lub radcę prawnego. Reguluje on więc

sytuacje, w których w chwili wnoszenia danego środka istnieje (zgodnie z art. 10

ustawy o kosztach sądowych) obowiązek uiszczenia opłaty. Taki stan rzeczy nie ma

miejsca wtedy, kiedy wraz z pismem zostaje złożony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, odsuwający w czasie obowiązek uiszczenia opłaty. Występujący w

rozpoznawanej sprawie stan faktyczny nie odpowiada sytuacji uregulowanej w art.

1302 § 3 k.p.c., co oznacza, że przepis ten nie może być zastosowany wprost, a zastosowaniu go przy wykorzystaniu wykładni rozszerzającej sprzeciwia się jego wyjątkowy charakter. W konsekwencji, z art.1302 § 3 k.p.c. nie można wywodzić obowiązku strony reprezentowanej przez wskazanych w nim pełnomocników do uiszczenia

należnej opłaty bez wezwania w razie zawarcia w piśmie wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych. Przesłanki zastosowania i rodzaj rygoru procesowego muszą

wynikać z przepisu, nie można ich domniemywać ani „wyprowadzać” w wyniku zabiegów interpretacyjnych. Niedopuszczalne jest wyciąganie niekorzystnych dla strony

konsekwencji procesowych w sytuacji, gdy rygor nie został w sposób niewątpliwy

określony w przepisie. W analizowanej sytuacji procesowej nie ma podstaw do stosowania rygoru w postaci odrzucenia środka zaskarżenia wprost (bez wezwania do

uiszczenia opłaty) w oparciu o art. 1302 § 3 k.p.c., gdyż rygor taki przewidziano jedynie dla przypadków, w których opłaty nie uiszczono, pomimo że należało to uczynić

przy wniesieniu pisma. Taka sytuacja nie ma miejsca, gdy w środku zaskarżenia zawarto wniosek o zwolnienie od kosztów.

Zaskarżone postanowienie podlegało zatem uchyleniu z uwagi na to, że Sąd

Okręgowy odrzucił skargę kasacyjną bez wcześniejszego wezwania pełnomocnika

do uiszczenia opłaty od niej, pomimo zgłoszonego w niej wniosku o zwolnienie powódki od kosztów sądowych.

Nie można również podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, który stwierdził,

że wniosek pełnomocnika o zwolnienie od kosztów podlegał odrzuceniu, gdyż powódka nie mogła zostać zwolniona od uiszczenia opłaty podstawowej od skargi kasacyjnej. Sąd uznał, że skoro powódka nie mogła być zwolniona od uiszczenia opłaty

podstawowej, to wniosek o takie zwolnienie podlegał odrzuceniu. Tymczasem, w razie odmowy przyznania zwolnienia, sąd powinien wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych oddalić. Odrzucenie wniosku przewiduje jedynie art. 107 ust. 2 ustawy o

kosztach sądowych, jednak z opisaną w tym przepisie sytuacją nie mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39816 k.p.c.