I PZ 3/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PZ 3/11

POSTANOWIENIE

Dnia 24 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSA K. Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. J., B. Sz., B. S., M. S.

przeciwko A. P. SA w D. o odprawę pieniężną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 marca 2011 r.,

zażalenia powódek na wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K.

z dnia 8 listopada 2010 r.,

I. oddala zażalenie

II. zasądza od powódek: J. J., B. Sz., B. S., M. S. na rzecz

pozwanego A. P. SA w D. kwoty po 450 (czterysta pięćdziesiąt) zł

tytułem

zwrotu

kosztów

zastępstwa

procesowego

za

postępowanie zażaleniowe.

Uzasadnienie

Powódki: J. J., B. Sz., B. S. i M. S., po ostatecznym sprecyzowaniu

powództw, domagały się zasądzenia od pozwanej A. P. S.A. w D. - różnic

pomiędzy wypłaconymi a należnymi - w ich ocenie - odprawami, przewidzianymi w

„Programie Odejść Pracowniczych - 2009 edycji II" – w następujących kwotach:

28.390,33 zł – J. J., 28.390,33 zł – B. Sz., 28.288,18 zł – B. S., 33.989,63 zł – M.

S. Wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z dnia 22 lipca 2020 r., sygn. akt

,,,157/09, umorzono postępowanie w zakresie, w jakim powódki żądały pierwotnie,

a następnie cofnęły pozwy o odszkodowania za naruszenie przez pozwanego

zasady równego traktowania oraz oddalono powództwa w pozostałej części.

Sąd Rejonowy uznał, że Program Odejść Pracowniczych - 2009 oraz pakty

socjalne, zawierane w związku z restrukturyzacją, należy traktować jako

zakładowe źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 2 k.p. Ponieważ stosunki

pracy powódek zostały rozwiązane wskutek wypowiedzenia powódkom umów o

pracę, a nie na zasadzie porozumienia stron - Sąd stwierdził, że powódki nie

spełniły przesłanek wynikających z Programu Odejść Pracowniczych, dlatego ich

roszczenia nie zasługują na uwzględnienie.

Powódki wniosły apelacje od powyższego wyroku, zaskarżając go w części,

w jakiej oddalono powództwa. Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 8 listopada

2010 r., sygn. akt …465/ 10, oddalił apelacje powódek oraz zasądził na rzecz

pozwanej od każdej z powódek kwoty po 900 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym.

Sąd ustalił, że pracodawca złożył powódkom ofertę rozwiązania stosunku

pracy na mocy porozumienia stron i wypłaty odpraw w kwotach po 43.000 zł.

Powódki zaś złożyły wyraźne oświadczenie woli na tak złożoną ofertę, że „nie

wyrażają zgody". Ostatecznie rozwiązanie umowy o pracę między stronami

nastąpiło na skutek wypowiedzenia przez pracodawcę. W tych okolicznościach

Sąd Okręgowy uznał, że powódki nie spełniły przesłanek wynikających z

Programu Odejść Pracowniczych II, a zatem roszczenia o zasądzenie odpraw w

kwotach wynikających z powyższych przepisów są bezzasadne. Mając powyższe

na uwadze Sąd Okręgowy na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelacje, o

kosztach procesu rozstrzygając na mocy art. 98 k.p.c.

Postanowienie zawarte w punkcie 2 wyroku Sądu Okręgowego w K.,

zaskarżył w imieniu powódek ich pełnomocnik, zarzucając temu postanowieniu:

niezastosowanie art. 102 k.p.c. w związku z art. 98 k.p.c., poprzez nieuznanie

przez sąd

odwoławczy,

iż

zachodzi

szczególny przypadek warunkujący

odstąpienie od obciążenia strony powodowej kosztami zastępstwa procesowego.

Wskazując na powyższe zarzuty, wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i

jego zmianę polegającą na odstąpieniu od obciążenia powódek kosztami

zastępstwa procesowego, a także zasądzenie na rzecz powódek kosztów

postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 102 k.p.c. Przepis ten stanowi, że w

wypadkach

szczególnie

uzasadnionych

sąd

może

zasądzić

od

strony

przegrywającej tylko część kosztów, albo nie obciążać jej w ogóle kosztami.

Sąd odwoławczy oddalił apelacje powódek oraz obciążył stronę powodową

kosztami zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym w wysokości po

900 złotych od każdej z powódek na rzecz pozwanej. Przepis art. 102 k.p.c.

przewiduje wyjątek od zasady odpowiedzialności strony przegrywającej sprawę za

koszty procesu (art. 98 § 1 k.p.c.). Ustalenie, czy w sprawie zachodzi "wypadek

szczególnie uzasadniony", zależy od swobodnej oceny sądu, jednak ocena ta musi

uwzględniać wszystkie okoliczności, które mogą mieć wpływ na jej podjęcie. Do

okoliczności branych pod uwagę przez sąd przy ocenie przesłanek zastosowania

dyspozycji omawianego przepisu, według doktryny, zaliczyć można nie tylko te

związane z samym przebiegiem postępowania, ale również dotyczące stanu

majątkowego i sytuacji życiowej strony.

W

ocenie

Sądu

Najwyższego

sama

sytuacja

ekonomiczna

strony

przegrywającej sprawę nie stanowi podstawy zwolnienia – na podstawie art. 102 –

od obowiązku zwrotu kosztów przeciwnikowi, chyba że występują dalsze

szczególne okoliczności, które same mogłyby być niewystarczające, lecz łącznie z

trudną

sytuacją

ekonomiczną

wyczerpują

znamiona

wypadku

szczególnie

uzasadnionego. Ocena sądu, czy w sprawie zachodzi wypadek szczególnie

uzasadniony, pozwalający na zastosowanie art. 102 k.p.c., powinna obejmować

wszystkie znane sądowi (ujawnione przez strony) okoliczności, które mogą mieć

wpływ na podjęcie decyzji na podstawie tego przepisu. Mogą to być zarówno

okoliczności związane z przebiegiem procesu, jego przedmiotem, jak i dotyczące

sytuacji

życiowej

strony,

ocenianej

z

uwzględnieniem

zasad

współżycia

społecznego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 października 2010r., I PZ

19/10, niepubl.).

W

zażaleniu

pełnomocnik

skarżących

wskazuje,

że

powódki

nie

dochodziłyby swoich praw na drodze postępowania sądowego, gdyby nie miały

subiektywnego poczucia ich zasadności. Tymczasem obowiązek poniesienia tak

wysokich kosztów postępowania z zakresu prawa pracy oznacza w praktyce dla

powódek zamknięcie drogi do sądu, co pozostaje w sprzeczności z art. 6 Konwencji

o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r.,

której Polska jest sygnatariuszem. Gdyby powódki miały świadomość, że próba

podjęcia sądowej walki o ich prawa będzie skutkowała nałożeniem na nie tak

wysokich kosztów - nie zdecydowałyby się na skierowanie sprawy na drogę

postępowania sądowego. Obciążenie pracownika tak wysokimi kosztami stanowi

"barierę finansową" i stoi w sprzeczności z interesem strony w dochodzeniu

roszczeń (obrony praw) w postępowaniu sądowym. Pełnomocnik powódek powołał

się przy tym na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 26 lipca

2005 r., sprawa Podbielski przeciwko Polsce, Nr 39199/98, Wybór orzecznictwa

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach polskich 2005, nr 2, s. 7589).

Z tego orzeczenia Trybunału wynika jednak, że w niektórych przypadkach,

zwłaszcza związanych z warunkami dopuszczalności apelacji, różne ograniczenia,

włącznie z ograniczeniami finansowymi, mogą być nakładane na dostęp do "sądu"

lub "trybunału". Niemniej jednak ograniczenia te muszą realizować uzasadniony

prawnie cel i musi zostać zachowana rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy

stosowanymi środkami a tym uzasadnionym prawnie celem, który ma zostać w ten

sposób zrealizowany. Wymóg wnoszenia opłat sądowych w sądach cywilnych w

związku z powództwami lub odwołaniami przedstawianymi do rozstrzygnięcia nie

może być uznany jako ograniczenie prawa dostępu do sądu, które jest sprzeczne z

art. 6 ust. 1 Konwencji.

Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 6 kwietnia 2006 r. w

sprawie Stankiewicz v. Polska ( LEX nr 176845) wyraził pogląd, że zasady ustalone

przez orzecznictwo Trybunału w odniesieniu do prawa dostępu do sądu (art. 6 ust.

1 Konwencji) - wysokość opłat sądowych oceniana w okolicznościach danej

sprawy, włącznie z możliwościami ich uiszczenia przez skarżących wraz z etapem

postępowania, w którym takie ograniczenie zostało nałożone, są czynnikami, które

mają zasadnicze znaczenie przy rozstrzyganiu, czy osoba mogła wykonywać swoje

prawo dostępu do sądu. W kontekście art. 6 ust. 1 Konwencji powinien być

interpretowany art. 98 ust. 2 polskiego kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z

którym strona przegrywające sprawę cywilną jest zazwyczaj zobowiązania do

zwrócenia kosztów procesu stronie wygrywającej z zastrzeżeniem, iż koszty te były

"niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony".

W ocenie Sądu Najwyższego nadmierna wysokość kosztów procesu może

być potraktowana, w konkretnej sytuacji, jako ograniczenie prawa do sądu, o

którym stanowi art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61,

poz. 284 ze zmianami). Dotyczy to przede wszystkim opłat sądowych. Strona

wnosząca apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji powinna z należytą

starannością rozważyć kwestię kosztów zastępstwa prawnego strony przeciwnej w

aspekcie obiektywnej szansy wygrania sprawy w postępowaniu apelacyjnym.

Obciążenie strony, nawet wysokimi kosztami zastępstwa prawnego w

drugiej

instancji, co do zasady nie narusza bowiem prawa do Sądu, o którym mowa w art.

6 cytowanej wyżej Konwencji.

W tym kontekście należy podnieść, że powódki były w procesie

reprezentowane przez profesjonalną kancelarię adwokatów i radców prawnych,

która mogła udzielić im wyczerpującej i obiektywnie uzasadnionej informacji i

porady prawnej odnośnie celowości wytoczenia powództw, a także o obiektywnej

możliwości wygrania sprawy w postępowaniu apelacyjnym. Powoływanie się więc

w zażaleniu na subiektywne przekonanie powódek o słuszności ich roszczeń

powinno być weryfikowane przez profesjonalną obsługę prawną, świadczoną przez

tych adwokatów i radców prawnych. Uwagi te odnoszą się również do celowości

wniesienia zażalenia do Sądu Najwyższego i kosztów zastępstwa prawnego z tym

związanych.

Odnośnie do możliwości zastosowania art. 102 k.p.c., pełnomocnik

powódek wskazuje w zażaleniu, że powódkom została wypowiedziana umowa o

pracę z dniem 31 sierpnia 2009 r. Mimo podejmowanych prób do chwili obecnej

nie mogą one znaleźć zatrudnienia. Obecnie pobierają świadczenia dla

bezrobotnych, jedynie powódka M. S. pobiera świadczenie rehabilitacyjne. Za

wyjątkiem powódki B. Sz. pozostałe powódki są osobami samotnymi, przy czym

powódka B. S. ma dodatkowo na utrzymaniu osiemnastoletnią córkę. Obarczenie

każdej z powódek kwotą 900 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego

stanowi dla nich duże obciążenie finansowe.

Sąd Najwyższy uznał, że oprócz okoliczności wymienionych przez

pełnomocnika powódek należy przy subsumcji art. 102 k.p.c. uwzględnić fakt, że

wszystkim

powódkom

pracodawca

wypłacił bardzo

wysokie

odprawy.

Z

uzasadnienia Sądu Okręgowego wynika, że z tytułu rozwiązania umów o pracę

powódki otrzymały odprawy w wysokości 46.099,92 zł za złamanie pakietu

socjalnego, dwumiesięczne odszkodowania za skrócenie okresu wypowiedzenia

oraz odprawy wynikające z ustawy rozwiązywaniu umów o pracę z przyczyn

niedotyczących pracowników - łącznie w wysokości: 60.609,67 zł – J. J. i B. Sz.,

60.711.82 zł – B. S., 61.010.37 zł - M. S. Biorąc te kwoty pod uwagę oraz fakt,

że

obecnie powódki otrzymują środki finansowe na bieżące utrzymanie –

zasądzone przez Sąd Okręgowy kwoty zastępstwa procesowego nie stanowiły

nadmiernego obciążenia finansowego, które uzasadniałoby zastosowanie art. 102

k.p.c. lub mogłoby uzasadniać zarzut naruszenia art. 6 Konwencji o ochronie praw

człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r.

Nieco odmienna sytuacja występuje natomiast odnośnie do roszczenia

pełnomocnika pozwanego w przedmiocie kosztów zastępstwa prawnego w

postępowaniu zażaleniowym. Biorąc pod uwagę już zasądzone na rzecz powódek

koszty procesu Sąd Najwyższy uznał, że w obecnej sytuacji życiowej, rodzinnej i

finansowej powódek właściwe będzie obciążenie ich, stosownie do art. 102 k.p.c.,

połową kosztów zastępstwa prawnego, przewidzianych w §12 ust. 2 pkt 2 w

związku z § 11 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 14 k.p.c. w związku

z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c., postanowił jak w sentencji.