I PZ 19/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PZ 19/10

POSTANOWIENIE

Dnia 18 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z powództwa T. R.

przeciwko B. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 października 2010 r.,

zażalenia powódki na postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 8 kwietnia 2010 r.,

1. oddala zażalenie;

2. nie obciąża powódki obowiązkiem zwrotu stronie

pozwanej kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

zażaleniowym.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy– Sąd Pracy w K. wyrokiem z 4 listopada 2009 r., oddalił

powództwo T. R. przeciwko B. B.- prowadzącej działalność gospodarczą jako Firma

Handlowo- Usługowa W. o odszkodowanie (470 zł), wynagrodzenie za okres

choroby (405 zł), wynagrodzenie za godziny nadliczbowe (5.824,99 zł) i o ustalenie.

Rozpoznając apelację powódki od powyższego wyroku, Sąd Okręgowy

wyrokiem z 8 kwietnia 2010 r., oddalił apelację i zasądził od powódki na rzecz

pozwanej kwotę 450 zł tytułem kosztów postępowania odwoławczego, na które

składały się koszty zastępstwa procesowego pozwanej przez profesjonalnego

pełnomocnika, ustalone zgodnie z art. 98 k.p.c. w związku z § 13 ust. 1 pkt 1, § 12

ust. 1 pkt 2 w związku z § 6 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(Dz.U. Nr 163 poz. 1348 ze zm.).

Zasądzając od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę 450 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania odwoławczego, Sąd Okręgowy kierował się ogólną

zasadą, wyrażoną w art. 98 § 1 k.p.c., zgodnie z którą strona przegrywająca

sprawę jest obowiązana zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędnie

do celowego dochodzenia praw i celowej obrony.

Powódka była reprezentowana w procesie prawie od początku przez

fachowego pełnomocnika, będącego radcą prawnym, i ani przed Sądem pierwszej

instancji, ani przed Sądem drugiej instancji - pomimo złożenia wniosku przez

pełnomocnika strony przeciwnej o zasądzenie kosztów postępowania - nie

wskazywała na jakiekolwiek okoliczności, które przemawiałyby, na wypadek

nieuwzględnienia jej powództwa, za nieobciążaniem jej tymi kosztami. W

szczególności nie powoływała się na okoliczności dotyczące jej sytuacji materialnej

i rodzinnej. Oddalając powództwo, Sąd Rejonowy obciążył powódkę kosztami

postępowania według stawki minimalnej, przewidzianej powołanymi przepisami.

Wnosząc apelację, pełnomocnik powódki powinien był wziąć pod uwagę, że

apelacja powódki może zostać oddalona, a w takiej sytuacji, przy zgłoszeniu

wniosku strony przeciwnej, Sąd Okręgowy może obciążyć ją kosztami zastępstwa

procesowego, od których pracownik nie jest zwolniony. Dbając z należytą

starannością o interesy strony, którą reprezentuje, pełnomocnik powódki mógł więc

powołać takie szczególne okoliczności - o których Sądowi nie wiadomo, jeżeli nie

zostaną ujawnione w procesie przez same strony - a które dawałyby Sądowi

możliwość

rozważenia,

czy

należałoby

zastosować

wyjątek

od

zasady

odpowiedzialności za wynik procesu. Artykuł 3 k.p.c. zobowiązuje strony do

wyjaśnienia

wszystkich

istotnych

okoliczności

sprawy,

w

tym

także

do

przedstawiania takich okoliczności, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie sądu

w przedmiocie kosztów procesu. Sąd kierując się zasadą kontradyktoryjności

procesu, nie powinien działać z urzędu w sytuacji bezczynności pełnomocników

będących adwokatami lub radcami prawnymi, niewykazujących istnienia przesłanek

do zastosowania art. 102 k.p.c. Sąd Okręgowy nie znalazł natomiast żadnych

innych przesłanek związanych z przebiegiem procesu, znanych mu z urzędu,

przemawiających za uwzględnieniem zasady słuszności w niniejszej sprawie, przez

odstąpienie

od

obciążenia

powódki

kosztami

zastępstwa

procesowego

poniesionymi przez pozwaną (art. 102 k.p.c.). Zasądzając od powódki na rzecz

pozwanej koszty postępowania odwoławczego, Sąd Okręgowy miał również na

uwadze fakt, że kwota zasądzona z tego tytułu w wyroku nie jest wygórowana i

stanowi minimalną stawkę przewidzianą powołanymi na wstępie przepisami.

Zażalenie na zawarte w wyroku Sądu Okręgowego z 8 kwietnia 2010 r.

postanowienie w przedmiocie rozliczenia kosztów procesu wniósł w imieniu

powódki jej pełnomocnik. Zażalenie, dotyczące zasądzenia od powódki na rzecz

pozwanej w przedmiotowym postanowieniu zwrotu kosztów procesu w kwocie 450

zł, formułuje zarzut naruszenia art. 102 k.p.c., poprzez nieuwzględnienie sytuacji

materialnej powódki, stanowiącej szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu

tego przepisu, w którym sąd może nie obciążać w ogóle strony przegrywającej

kosztami albo zasądzić od niej tylko część kosztów.

Pełnomocnik skarżącej wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia

poprzez odstąpienie od obciążenia powódki kosztami procesu, ewentualnie o

zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zasądzenie od powódki na rzecz

pozwanej tylko części kosztów.

W uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik skarżącej podniósł, że okolicznością

uzasadniającą zastosowanie art. 102 k.p.c. jest w niniejszej sprawie sytuacja

materialna powódki. Powódka jest osobą bez majątku i oszczędności, nie posiada

własnego mieszkania i od października 2009 r. do chwili obecnej zajmuje pokój w

wynajmowanym przez jej córkę mieszkaniu. Jedynym środkiem utrzymania

powódki jest zasiłek dla bezrobotnych, który został jej przyznany w najniższym

wymiarze decyzją Prezydenta Miasta K. z 13 października 2009 r. na okres 6

miesięcy.

W

takiej

sytuacji

opłacenie

zasądzonych

kosztów

procesu

spowodowałoby pogorszenie ogólnej sytuacji życiowej powódki i utrudniłoby

realizację jej podstawowych potrzeb.

W odpowiedzi na zażalenie pełnomocnik pozwanej wniósł o oddalenie

zażalenia i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej zwrotu kosztów

postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie wypada zaznaczyć, że zażalenie wniesione przez powódkę jest

dopuszczalne, ponieważ - zgodnie z art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. - zażalenie do Sądu

Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji co do kosztów

procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Nie

ma

przy tym

ustawowego

ograniczenia

możliwości

wniesienia

do

Sądu

Najwyższego zażalenia dotyczącego kosztów procesu jedynie do spraw, w których

przysługuje skarga kasacyjna (ograniczenie takie przewiduje art. 394 1 § 2 k.p.c. w

odniesieniu do postanowień sądu drugiej instancji kończących postępowanie w

sprawie). Przytoczona regulacja art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. - rozszerzająca katalog

spraw, w których przysługuje stronom zażalenie do Sądu Najwyższego - została

wprowadzona do Kodeksu postępowania cywilnego przez art. 1 ustawy z dnia 19

marca 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 69,

poz. 592) i obowiązuje od 22 maja 2009 r.,

ma zatem zastosowanie w

rozpoznawanej sprawie (zaskarżone postanowienie zostało wydane 8 kwietnia

2010 r.). Zażalenie podlega zatem merytorycznemu rozpoznaniu przez Sąd

Najwyższy.

Zażalenie nie jest jednak zasadne. Pełnomocnik powódki zarzucił w nim

naruszenie art. 102 k.p.c. przez jego niezastosowanie. W ocenie Sądu

Najwyższego nie było uzasadnionych przyczyn do zastosowania tego przepisu

przez Sąd Okręgowy.

Zgodnie z art. 102 k.p.c., w wypadkach szczególnie uzasadnionych, sąd

może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej

w ogóle kosztami. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że ustalenie,

czy w

okolicznościach konkretnej sprawy zachodzą „wypadki szczególnie

uzasadnione”, ustawodawca pozostawia swobodnej ocenie sądu, a sposób

korzystania z art. 102 k.p.c. jest suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu

orzekającego i to do jego oceny należy przesądzenie, czy wystąpił szczególnie

uzasadniony wypadek, który uzasadnia odstąpienie od generalnej zasady (art. 98 §

k.p.c.)

obciążenia

kosztami

procesu

strony

przegrywającej

spór

(por.

postanowienia Sądu Najwyższego z 17 marca 2010 r., II CZ 105/09, niepubl.; z 11

lutego 2010 r., I CZ 112/09, LEX 564753; z 2 grudnia 2009 r., I CZ 92/09, niepubl.).

Jednocześnie w orzecznictwie podkreśla się, że ocena ta nie może być dowolna

oraz wymaga uzasadnienia zawierającego przedstawienie okoliczności, które sąd

uznał za wypadki szczególnie uzasadnione w rozumieniu tego przepisu (por. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z 11 lutego 2010 r., I CZ 111/09, niepubl.).

Stosując art. 102 k.p.c. (w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie w

danej instancji - art. 108 § 1 k.p.c.) sąd nie może powołać się jedynie na ustawowe

sformułowanie o istnieniu szczególnie uzasadnionych wypadków, powinien tę

szczególność sytuacji strony zidentyfikować i zindywidualizować, odnosząc ją do

różnych konkretnych okoliczności, stanów i zdarzeń, na przykład rzeczywiście

trudnej sytuacji finansowej, majątkowej, rodzinnej, zdrowotnej, osobistej itd. strony

przegrywającej spór, jeżeli sytuacja ta jest mu znana. Także w odniesieniu do

zastosowania w wyroku art. 102 k.p.c. obowiązuje ogólna zasada orzekania,

zgodnie z którą sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w

chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.), co oznacza, że jest obowiązany

uwzględnić tylko te okoliczności, które zostały ujawnione w toku postępowania do

chwili zamknięcia rozprawy.

Ocena sądu, czy w sprawie zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony,

pozwalający na zastosowanie art. 102 k.p.c., powinna obejmować wszystkie znane

sądowi (ujawnione przez strony) okoliczności, które mogą mieć wpływ na podjęcie

decyzji na podstawie tego przepisu. Mogą to być zarówno okoliczności związane z

przebiegiem procesu, jego przedmiotem, jak i dotyczące sytuacji życiowej strony,

ocenianej z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 26 listopada 2009 r., III CZ 51/09, niepubl.).

Należy stwierdzić, że Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia wyczerpująco wyjaśnił kwestie dotyczące rozstrzygnięcia w zakresie

kosztów procesu, w szczególności dlaczego brak było podstaw faktycznych do

zastosowania art. 102 k.p.c. Powódka była reprezentowana w procesie przez

profesjonalnego pełnomocnika, będącego radcą prawnym. Jednak ani przed

Sądem pierwszej instancji, ani przed Sądem drugiej instancji - pomimo złożenia

przez pełnomocnika strony przeciwnej (pozwanej) wniosku o zasądzenie kosztów

postępowania – pełnomocnik powódki nie powołał ani nie przedstawił jakichkolwiek

okoliczności, które przemawiałyby, na wypadek nieuwzględnienia powództwa, za

nieobciążeniem powódki tymi kosztami, w szczególności nie przytoczył faktów

dotyczących sytuacji materialnej i rodzinnej powódki. Do chwili wydania przez Sąd

Okręgowy zaskarżonego postanowienia w przedmiocie kosztów procesu (art. 98 §

1 k.p.c.) pełnomocnik powódki nie przedstawił odpowiednich dowodów mogących

świadczyć o trudnej sytuacji materialnej i osobistej swojej mocodawczyni.

Informacja o trudnej sytuacji materialnej i osobistej powódki znalazła się dopiero w

treści

rozpatrywanego

zażalenia,

a

wynika

z dołączonych

do

zażalenia

dokumentów (złożonych do akt sprawy po raz pierwszy na etapie postępowania

zażaleniowego). W tym kontekście nie można skutecznie zarzucać Sądowi

Okręgowemu, że rozstrzygając o kosztach procesu nie wziął pod uwagę

„szczególnych okoliczności” przewidzianych w art. 102 k.p.c. i eksponowanych

obecnie przez skarżącą, po raz pierwszy w toku procesu, w treści zażalenia.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 394 1 § 3 k.p.c. w związku z

art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy oddalił zażalenie.

O kosztach postępowania zażaleniowego orzeczono na podstawie art. 102

k.p.c., biorąc pod uwagę okoliczności wynikające z dołączonych do zażalenia

dokumentów, z których wynika, że powódka nie jest nigdzie zameldowana, została

uznana za osobę bezrobotną i przyznano jej na sześć miesięcy zasiłek dla

bezrobotnych. Ta szczególna sytuacja życiowa powódki uzasadniała zastosowanie

w postępowaniu zażaleniowym art. 102 k.p.c.