I PZ 17/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PZ 17/11

POSTANOWIENIE

Dnia 6 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa I. S.

przeciwko Politechnice w B.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 października 2011 r.,

zażalenia powódki na postanowienie zawarte w wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 marca 2011 r.,

1) uchyla zaskarżone postanowienie w części dotyczącej

kosztów

postępowania

zażaleniowego

i

znosi

te

koszty

wzajemnie między stronami;

2) oddala zażalenie w pozostałym zakresie;

3) oddala wniosek pełnomocnika powódki o zasądzenie

kosztów postępowania zażaleniowego przed Sądem

Najwyższym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 2 marca 2011 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w pkt I zmienił pkt II wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B. z dnia 29 listopada 2010 r., dotyczący

rozstrzygnięcia o kosztach zastępstwa procesowego w ten sposób, że zasądził od

powódki I. S. na rzecz pozwanej Politechniki w B. kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego, odstępując od obciążania powódki tymi

kosztami w pozostałym zakresie; w pkt II oddalił apelację powódki oraz zażalenie

pozwanego w pozostałym zakresie; w pkt III zasądził od powódki na rzecz

pozwanej kwotę 4.500 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w instancji

odwoławczej (1800 zł co do postępowania zażaleniowego i 2700 zł odnośnie do

postępowania apelacyjnego), odstępując od obciążania powódki tymi kosztami w

pozostałym zakresie.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia w zakresie objętym jego pkt III

Sąd wskazał, że powódka domagała się zasądzenia od Politechniki w B. kwoty

800.000 zł tytułem odszkodowania z powodu nierównego traktowania w

zatrudnieniu oraz zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego. Pozwana wnosiła

o oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Wyrokiem z dnia 29 listopada 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w B. uznał roszczenie powódki za nieudowodnione co do zasady i

oddalił powództwo, odstępując od obciążania jej kosztami zastępstwa strony

pozwanej w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Sąd ten przyjął, że pozwany

pracodawca nie dopuścił się wobec powódki działań dyskryminacyjnych, a stawiane

mu zarzuty były przejawem subiektywnych odczuć i oczekiwań powódki.

Odstępując od obciążania powódki kosztami zastępstwa procesowego strony

pozwanej na mocy art. 102 k.p.c., Sąd uwzględnił, że powódka została pozbawiona

stałego źródła utrzymania oraz że jej zadłużenie wobec byłego pracodawcy było

znaczne. Ponadto jest osobą samotną, a rozpoczęta od niedawna działalność

gospodarczą nie przynosi jej dochodów.

Zażalenie

na

postanowienie

w

przedmiocie

kosztów

zastępstwa

procesowego zawarte w wyroku Sądu pierwszej instancji złożyła pozwana.

Zaskarżając je w całości, wniosła o zmianę orzeczenia i zasądzenie od powódki na

rzecz pozwanej należnych jej kosztów procesu w wysokości 7.200 zł, a także o

zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów postępowania zażaleniowego

według norm przepisanych.

Rozpoznając powyższe zażalenie, Sąd Apelacyjny uznał, że częściowo

zasługiwało

ono

na

uwzględnienie.

Sąd

odwoławczy

uwzględnił,

że

postanowieniem Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 15 marca 2010 r. powódka została zwolniona od ponoszenia 9/10 części

wszystkich opłat sądowych. Z dołączonego przez nią do wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych z dnia 10 stycznia 2011 r. oświadczenia obejmującego dane

powódki o jej stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania wynika,

że jest ona właścicielką domu jednorodzinnego w B. o pow. 140 m2 położonego na

działce o pow. 824 m2 oraz łąki o pow. 0,42 ha we wsi P. gm. N. Od 9 lutego 2010 r.

nie pracuje na podstawie umowy o pracę, rozpoczęła prowadzenie własnej

działalności gospodarczej, która obecnie przynosi jej niewielkie dochody. Powódka

jest biegłą sądową i z tego tytułu uzyskała w 2010 r. dochód w kwocie 6.400 zł.

Miesięcznie ponosi wydatki związane z utrzymaniem domu w wysokości około 900

zł. Oświadczyła również, że zwróciła pozwanej stypendium habilitacyjne w

wysokości 24.000 zł. Finansowo pomagają jej dzieci, a zwłaszcza syn. Na

rozprawie przed Sądem Apelacyjnym w dniu 2 marca 2011 r. powódka dodatkowo

wyjaśniła, że jest właścicielką samochodu osobowego marki Skoda Oktawia z 2004

r. oraz że syn opłacił w ratach koszty zastępstwa procesowego pełnomocnika

powódki za pierwszą instancję w kwocie 7.200 zł, a nadto zobowiązana jest uiścić

temu pełnomocnikowi kwotę 6.400 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego za

instancję odwoławczą.

Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z wyrażoną w art. 98 § 1 k.p.c. zasadą

odpowiedzialności za wynik procesu, strona przegrywająca sprawę obowiązana jest

zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty procesu, co ma zastosowanie

również do strony przegrywającej, która całkowicie bądź częściowo została

zwolniona od ponoszenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 108 ustawy z

dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jednolity tekst:

Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm., dalej jako ustawa o kosztach sadowych)

zwolnienie od kosztów sądowych nie niweluje obowiązku zwrotu kosztów procesu

przeciwnikowi. Wyjątek od powyższej zasady przewiduje art. 102 k.p.c., stanowiąc

że w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony

przegrywającej tylko część kosztów procesu albo nie obciążać jej w ogóle kosztami.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, skoro pozwana wygrała proces w całości i

zażądała zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, to zachodziła podstawa do ich

zasądzenia. Oceniając sytuację materialną i życiową powódki przez pryzmat art.

102 k.p.c. Sąd zważył, że powódka mając 55 lat znalazła się w nowej dla siebie

sytuacji życiowej, bowiem pozostała bez pracy - chociaż rozwiązując stosunek

pracy z Politechniką powinna liczyć się z trudnościami w znalezieniu kolejnego

zatrudnienia. Obecnie powódka prowadzi własną działalność gospodarczą, która

nie przynosi jej żadnego przychodu, a wynagrodzenie z tytułu pracy w charakterze

biegłej sądowej przynosi jej niewielki dochód. Zwróciła pozwanej stypendium

habilitacyjne w kwocie ponad 22.000 zł, a także poniosła koszty sądowe w

wysokości 8.000 zł i uiściła opłatę za czynności swojego pełnomocnika w

wysokości 7.200 zł. Sąd wskazał, że oceniając, czy w rozpoznawanej sprawie

zachodzi „wypadek szczególnie uzasadniony" w rozumieniu art. 102 k.p.c.,

uwzględnił nie tylko sytuację materialną powódki, ale też całokształt okoliczności

sprawy,

w

tym

to,

że

powódka

dochodziła

zapłaty

bardzo

wysokiego

odszkodowania w kwocie 800.000 zł, a sprawa z uwagi na charakter roszczeń i

treść zgłaszanych zarzutów była trudna, skomplikowana i czasochłonna, wymagała

dużego zaangażowania i nakładu pracy pełnomocników obu stron. Według Sądu,

powódka wytaczając proces o zasądzenie tak znacznej kwoty pieniężnej i będąc

reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, powinna liczyć się z

konsekwencjami, także finansowymi, ewentualnej przegranej i przez rok trwania

procesu zabezpieczyć środki na poniesienie kosztów adwokackich także

pełnomocnika przeciwnika procesowego, biorąc pod uwagę, że jej pełnomocnik

nakład własnej pracy wycenił łącznie za obie instancje na kwotę 13.600 zł. Mając

powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny uznał, że na podstawie art. 102 k.p.c.,

powódkę należało obciążyć kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej w

wysokości 2/3 kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje i wyliczył, że

koszty te, zgodnie z § 6 pkt 7 w związku z § 12 ust. 1 pkt 2 oraz § 13 ust. 2 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze

zm.; dalej jako: rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002

r., bądź rozporządzenie), za prowadzenie sprawy w pierwszej instancji według

stawek minimalnych wynoszą 5.400 zł (7.200 zł X 75%), z czego 2/3 stanowi kwota

3.600 zł, natomiast za prowadzenie sprawy w postępowaniu zażaleniowym przed

sądem apelacyjnym, jeżeli sprawę prowadził ten sam adwokat, co w pierwszej

instancji - 50% stawki minimalnej, zatem 2.700 zł, z czego 2/3 stanowi kwota 1.800

zł.

Wobec oddalenia apelacji powódki o kosztach zastępstwa procesowego w

postępowaniu apelacyjnym Sąd Apelacyjny orzekł na mocy art. 108 § 1 k.p.c. w

związku z art. 98 k.p.c. i 102 k.p.c. Mając na uwadze wynik procesu, wysokość

dochodzonego odszkodowania oraz sytuację materialną i rodzinną powódki, Sąd

uznał, że powódka powinna zwrócić pozwanej koszty zastępstwa procesowego w

wysokości 2/3 stawki minimalnej przewidzianej w § 6 pkt 7 w związku z § 12 ust. 1

pkt 2 oraz § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w wysokości 2.700 zł ( 5.400 zł x 75% x 2/3).

Na postanowienie w przedmiocie kosztów procesu w instancji odwoławczej,

zawarte w pkt III wyroku Sądu Apelacyjnego, powódka wniosła zażalenie,

domagając się zmiany tego orzeczenia poprzez odstąpienie od obciążenia jej

kosztami w całości na podstawie art. 102 k.p.c. oraz o zasądzenie od pozwanej na

rzecz powódki kosztów postępowania zażaleniowego według norm przepisanych.

Według skarżącej, w niniejszej sprawie zaszły przesłanki do zastosowania

zasady słuszności z art. 102 k.p.c. i odstąpienia od obciążania powódki kosztami za

instancję odwoławczą w całości. Skarżąca podniosła, że pomimo wydania

prawomocnego wyroku powódka w dalszym ciągu uważa, iż podejmowane wobec

niej przez pozwaną działania miały charakter dyskryminacji w zatrudnieniu, a jej

subiektywne przekonanie o słuszności roszczeń i precedensowy charakter sprawy

wynikający, między innymi, z wątpliwości co do charakteru żądanego na podstawie

art. 183d k.p. odszkodowania, oceniane przez pryzmat sytuacji majątkowej powódki,

powinny skutkować całkowitym odstąpieniem od obciążania jej kosztami procesu.

Zdaniem skarżącej, rozstrzygając o kosztach postępowania odwoławczego,

Sąd Apelacyjny powinien uwzględnić, że jej sytuacja majątkowa pogorszyła się z

chwilą wypowiedzenia przez nią umowy o pracę, co nastąpiło po przepracowaniu

na Politechnice niemal 30-tu lat, a ona znalazła się nagle w zupełnie sobie obcej

sytuacji życiowej. Powódka wymaga stałych konsultacji lekarskich związanych,

między innymi, ze stanem swojego zdrowia psychicznego, które znacznie się

pogorszyło na skutek presji, jaką wywierano na niej w ostatnich kilkunastu

miesiącach przed wypowiedzeniem przez nią umowy o pracę, a stan zdrowia

zmusił ją do zarejestrowanie się jako przedsiębiorcy w ewidencji działalności

gospodarczej, by posiadać prawo do ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego, a

co za tym idzie, do świadczeń lekarskich. Z działalności gospodarczej powódka nie

osiąga zysków, które przewyższałyby koszty tej działalności. Środki niezbędne na

opłacanie składek ubezpieczeniowych w kwocie 350,41 zł. wykłada za nią jej syn,

który

również

opłacił

wynagrodzenie

pełnomocnika

z

tytułu

zastępstwa

procesowego przed Sądem Okręgowym oraz zapłacił w imieniu powódki

Politechnice kwotę ponad 22.000 zł z tytułu zwrotu stypendium habilitacyjnego.

Zdaniem skarżącej, Sąd orzekający powinien uwzględnić również okoliczność, że

uiściła ona tytułem opłaty sądowej kwotę 8.000 zł, a od 1991 r. jest osobą samotną,

która wszystkie posiadane oszczędności wydała na gruntowny remont swojego

domu. Obecnie, starając się przetrwać do czasu znalezienia pracy, korzysta z

finansowego wsparcia syna i przyjaciół, u których jest zadłużona na 4.000 zł. Od

dnia 1 marca 2010 r. uzyskała dochód, pisząc opinie sądowe, w wysokości 6.600

zł. W jej ocenie, powyższe okoliczności, z których jednoznacznie wynika, że

znajduje się ona na utrzymaniu swoich dorosłych dzieci, zwłaszcza syna, wskazują

na to, iż jej sytuacja majątkowa i życiowa jest bardzo zła.

Powódka podniosła nadto, że na tle tak trudnej sytuacji życiowej nie może

zostać pozbawiona prawa do sądu. Prawo do sądu jest jej gwarantowane

przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, lecz przede wszystkim normami

prawnymi rangi konstytucyjnej, a także normą prawną wyrażoną w art. 6 ust. 1

Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) jako jedno z

najbardziej fundamentalnych praw obywatela, które nie może być ograniczane

poprzez koszty postępowania sądowego: opłaty sądowe, koszty zastępstwa

procesowego, zasady determinujące orzekanie o kosztach, odbierając stronie

dostęp do wymiaru sprawiedliwości.

Skarżąca

wskazała

także,

że

utrzymanie

w

mocy

zaskarżonego

postanowienia obciążającego ją kosztami postępowania za instancję odwoławczą,

naruszałoby zasady współżycia społecznego. W tym sporze sądowym po stronie

powodowej występowała bowiem uboga osoba, pozostające de facto na utrzymaniu

swoich dzieci, a po stronie pozwanej - Politechnika,

dysponująca wielkim

majątkiem, z dużym budżetem, dla działalności której fakt niezasądzenia kosztów

postępowania za instancję odwoławczą byłby zupełnie nieodczuwalny. Ta

zasadnicza dysproporcja pomiędzy faktycznymi możliwościami działania przed

Sądem zachodząca między stronami tego postępowania nie została zaś

dostrzeżona przez Sąd Apelacyjny podczas rozstrzygania o kosztach sądowych za

postępowanie odwoławcze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 102 k.p.c., w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd

może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej

w ogóle kosztami. Przepis ten stanowi wyjątek od zasady obciążania kosztami

postępowania stronę przegrywającą proces (art. 98 k.p.c.). Na osobie oczekującej

zwolnienia z poniesienia kosztów ciąży obowiązek wykazania, że spełniła

przesłanki wskazane w art. 102 k.p.c.

Skarżąca była zwolniona od ponoszenia kosztów sądowych w części w toku

procesu, ale jak zgodnie twierdzi się w orzecznictwie i doktrynie nie stanowi to

automatycznie

o

wystąpieniu

szczególnie

uzasadnionego

wypadku,

który

pociągałby za sobą zastosowanie przez sąd art. 102 k.p.c. (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2010 r., I CZ 112/09, LEX nr 564753). Poza

tym okoliczności uprawniające do zastosowania powołanego przepisu ocenia sąd

i następuje to niezależnie od przyznanego zwolnienia od kosztów sądowych (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2010 r., II CZ 88/09, LEX nr

578136). Z tego wynika, że strona ubiegająca się o zwolnienie od kosztów powinna

dowieść, iż zachodzą przesłanki uprawniające sąd do zastosowania art. 102 k.p.c.,

czyli „uzasadnione okoliczności”, które mają być ponadto „szczególne”, a więc

wyjątkowe, w takim właśnie znaczeniu zasługujące na uwzględnienie, skoro strona

postępowania, na korzyść której zapadło rozstrzygnięcie, ma nie otrzymać zwrotu

poniesionych przez siebie kosztów. Konieczne jest zatem odrębne uzasadnienie

zastosowania art. 102 k.p.c., nie tożsame z okolicznościami zwolnienia strony od

kosztów sądowych; to zwolnienie nie stanowi jednoczesnego powodu do

nieobciążania

kosztami

związanego

z

wynikiem

postępowania

sądowego.

Odwołanie się tylko do sytuacji życiowej i majątkowej skarżącej, co ogólnie

stanowiło przyczynę wcześniejszego zwolnienia od kosztów sądowych, nie stanowi

samo przez się o wypadku szczególnie uzasadnionym, uprawniającym sąd do

zastosowania art. 102 k.p.c. Zakwalifikowanie przypadku jako „szczególnie

uzasadnionego" wymaga uwzględnienia całokształtu okoliczności sprawy. Do

okoliczności

takich

należy,

między

innymi,

sytuacja

ekonomiczna

strony

przegrywającej. Nie jest jednakże dowolnością uznanie przez Sąd Apelacyjny, że

nawet niekorzystna sytuacja ekonomiczna strony przegrywającej, uzasadniająca

zwolnienie jej od kosztów sądowych, nie jest okolicznością wystarczającą do

nieobciążania tej strony kosztami procesu. Niepodobna bowiem pominąć, że dla

oceny okoliczności uzasadniających zastosowanie - jako wyjątkowego - art. 102

k.p.c., istotne znaczenie ma również to, że chodzi o koszty postępowania przed

sądem drugiej instancji. Konstytucja gwarantuje prawo zaskarżania orzeczeń

sądowych wydanych w pierwszej instancji (art. 78) i co najmniej dwuinstancyjne

postępowanie sądowe (art. 176 ust. 2). Powódka prawa tego nie została

pozbawiona i skorzystała z możliwości zaskarżenia apelacją wyroku Sądu

pierwszej instancji oddalającego powództwo. Powinna jednakże liczyć się z

możliwymi konsekwencjami - dla rozstrzygnięcia o kosztach procesu - swojej

decyzji o wniesieniu apelacji. Decyzję tę podjęła bowiem w sytuacji wnikliwego

rozpoznania sprawy przez Sąd pierwszej instancji i szczegółowego uzasadnienia

wydanego przez ten Sąd wyroku oddalającego powództwo.

Trzeba mieć również na uwadze, że zakres zastosowania unormowania z

art. 102 k.p.c. ogranicza wykładnia funkcjonalna, nakazująca go stosować

wyjątkowo, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, które nie są ustawowo

zdefiniowane i ocenia je sąd orzekający w okolicznościach konkretnej sprawy. W

istocie więc sąd ma tu dużą swobodę decyzyjną, podlegającą ograniczonej kontroli

instancyjnej. Szczególnie wówczas, gdy kontroli takiej dokonuje Sąd Najwyższy,

działający przede wszystkim w interesie publicznym i korygujący zaskarżone

orzeczenie – w wypadku naruszenia interesu jednostkowego – tylko przy

oczywistym naruszenia prawa (por. art. 3989 § 1 k.p.c.).

W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny uzasadnił swoje stanowisko o

odstąpieniu od obciążania powódki zwrotem kosztów przeciwnikowi jedynie w

części w nawiązaniu do treści art. 102 k.p.c., uwzględniając zarówno okoliczności

dotyczące sytuacji materialnej powódki, jak i okoliczności związane z przebiegiem

procesu

W takiej sytuacji zarzuty zażalenia odnoszące się w całości do naruszenia

art. 102 k.p.c. okazały się nieusprawiedliwione.

Sąd Najwyższy uznał jednak, że zażalenie powinno być uwzględnione

częściowo z zupełnie innych przyczyn niż wykazane w jego treści. Nie budzi

bowiem

wątpliwości,

że

skarżąc

orzeczenie

Sądu

pierwszej

instancji

o

nieobciążeniu powódki kosztami zastępstwa procesowego przeciwnika, pozwana

wnosiła o zasądzenie na swoją rzecz z tego tytułu kwoty 7200 zł i zasądzenie

kosztów

postępowania

zażaleniowego.

Powódka

reprezentowana

przez

pełnomocnika wniosła o oddalenie zażalenia i zasądzenie kosztów postępowania

zażaleniowego. Sąd Apelacyjny, zmieniając postanowienie Sądu Okręgowego w

przedmiocie kosztów zastępstwa procesowego, zasądził od powódki na rzecz

pozwanej kwotę 3600 zł, oddalając zażalenie w pozostałej części. W takiej sytuacji

niewątpliwie wystąpiły uzasadnione podstawy do zastosowania odnośnie do

kosztów postępowania zażaleniowego art. 100 zdanie pierwsze k.p.c., zgodnie z

którym w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie

zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Podstawy do wzajemnego zniesienia

kosztów zachodzą zaś wówczas, gdy żądanie zostanie uwzględnione w około

połowie, przy mniej więcej równej wysokości kosztów poniesionych przez każdą ze

stron, tak jak w postępowaniu zażaleniowym toczącym się przed Sądem

Apelacyjnym.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 394 1 § 3 w związku z art.

39816 k.p.c. oraz art. 3941 § 3 w związku z art. 39814 k.p.c. postanowił jak w pkt 1 i 2

sentencji.

Biorąc pod uwagę to, że częściowe uwzględnienie zażalenia nastąpiło na

skutek okoliczności uwzględnionych przez Sąd Najwyższy z urzędu, a nie w

związku z treścią zarzutów przedstawionych w zażaleniu, Sąd Najwyższy nie

znalazł

podstaw

do

obciążania

strony

pozwanej

kosztami

postępowania

zażaleniowego w tym zakresie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19

sierpnia 2010 r., IV CZ 50/10, OSNC 2011 nr 3, poz. 34, zgodnie z którym w razie

rozstrzygnięcia sprawy wyłącznie na podstawie, którą sąd uwzględnił z urzędu,

względy słuszności mogą uzasadniać zastosowanie art. 102 k.p.c.), wobec czego

postanowił jak w pkt 3 sentencji.