I PZ 16/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PZ 16/11

POSTANOWIENIE

Dnia 6 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSA Jolanta Frańczak (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko PKP […]

o odprawę, nagrodę jubileuszową, wyrównanie wynagrodzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 września 2011 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 10 marca 2011 r.,

oddala zażalenie.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 7

grudnia 2010 roku oddalił powództwo M. K. przeciwko Polskim Kolejom

Państwowym […] o zapłatę odprawy w kwocie 15.000 zł, nagrody jubileuszowej w

kwocie 4.110 zł oraz wynagrodzenia w kwocie 1.650 zł oraz zasądził od powoda na

rzecz pozwanego kwotę 4.500 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd Okręgowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 10

marca 2011 roku oddalił apelację powoda od powyższego wyroku oraz zasądził od

powoda M. K. na rzecz pozwanego PKP [...] kwotę 900 złotych tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję. Zawarte w wyroku

rozstrzygnięcie dotyczące kosztów procesu Sąd Okręgowy oparł na treści § 12 ust.

1 pkt 1 w związku z § 11 ust. 1 pkt 2 w związku z § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1349). Wartość przedmiotu zaskarżenia wynosiła 20.760 złotych.

Zażalenie na zawarte w wyroku Sądu Okręgowego postanowienie o

kosztach procesu w imieniu powoda wniósł jego pełnomocnik, zarzucając

naruszenie przepisów postępowania w stopniu wpływającym na treść orzeczenia tj.

art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 98 § 1 k.p.c. poprzez zaniechanie

wszechstronnego

rozważenia

zgromadzonego

materiału

dowodowego,

tj.

nieograniczone zastosowanie art. 98 § 1 k.p.c., a zatem nieuwzględnienie jego

sytuacji rodzinnej i materialnej w kontekście tego, iż powództwo dotyczyło

naruszenia zasad równego traktowania pracowników, a także, że z uwagi na stan

zdrowia, wiek i osiągane dochody nie mógłby wdać się w spór, gdyby nie

szczególne zasady ponoszenia kosztów postępowania przy dochodzeniu roszczeń

pracowniczych bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny oraz nieuwzględnienie,

że sprawa stanowi szczególnie uzasadniony wypadek uzasadniający nieobciążanie

go w myśl art. 102 k.p.c. kosztami należnymi pozwanemu. Wskazując na powyższe

zarzuty,

powód

wniósł

o

zmianę

zaskarżonego

postanowienia

poprzez

nieobciążanie go kosztami postępowania na podstawie art. 102 k.p.c. w związku z

trudną sytuacją finansową.

W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że po rozwiązaniu umowy o

pracę został pozbawiony możliwości zarobkowania, a wiek i amputacja trzech

palców prawej ręki dyskwalifikuje go z możliwości podjęcia oferowanych zajęć. Jest

na utrzymaniu żony, a same koszty utrzymania mieszkania, to kwota rzędu 400 500 zł, wydatki na lekarstwa stanowią kwotę 300 zł. Sąd Okręgowy nie uwzględnił

również charakteru roszczenia i jedynej drogi jaką miał skarżący w celu obrony

swoich praw, w tym roszczeń wynikających z zasady równego traktowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zażalenie jest nieuzasadnione.

Zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c., strona przegrywająca sprawę obowiązana jest

zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia

praw i celowej obrony (koszty procesu). W przepisie tym wyrażona została w

zakresie kosztów procesu zasada odpowiedzialności za jego wynik. Strona

przegrywająca sprawę zwraca na żądanie przeciwnika koszty procesu. Wyjątek od

zasady odpowiedzialności strony przegrywającej sprawę za koszty procesu

przewiduje art. 102 k.p.c. Przepis ten stanowi, że w wypadkach szczególnie

uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów

procesu albo nie obciążać jej w ogóle kosztami.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że ustalenie, czy w

okolicznościach konkretnej sprawy zachodzą „wypadki szczególnie uzasadnione”,

ustawodawca pozostawia swobodnej ocenie sądu, a sposób korzystania z art. 102

k.p.c. jest suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu orzekającego i to do

jego oceny należy przesądzenie, czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek,

który uzasadnia odstąpienie od generalnej zasady (art. 98 § 1 k.p.c.) obciążenia

kosztami procesu strony przegrywającej spór (por. wyrok Sądu Najwyższego z 3

lutego 2010 r., II PK 192/09, LEX nr 584735; wyrok Sądu Najwyższego z 27 maja

2010 r., II PK 359/09, LEX nr 603828; postanowienia Sądu Najwyższego z 2

grudnia 2009 r., I CZ 92/09, niepubl.; z 11 lutego 2010 r., I CZ 112/09, LEX 564753;

z 17 marca 2010 r., II CZ 105/09, niepubl.). Jednocześnie w orzecznictwie

podkreśla się, że ocena ta nie może być dowolna oraz wymaga uzasadnienia

zawierającego przedstawienie okoliczności, które sąd uznał za wypadki szczególnie

uzasadnione w rozumieniu tego przepisu (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 11 lutego 2010 r., I CZ 111/09, niepubl.). Z tego względu sposób

stosowania art. 102 k.p.c. podlega dyskrecjonalnej ocenie sędziowskiej i w

zasadzie wymyka się spod kontroli sprawowanej przez Sąd Najwyższy, chyba że

zaskarżone orzeczenie zostało wydane z rażącym naruszeniem reguły orzekania

przewidzianej w tym przepisie (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 13

października 2010 r., I CZ 100/10, niepubl.; z 25 marca 2011 r., IV CZ 136/10, LEX

nr 785545).

Stosując art. 102 k.p.c. (w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie w

danej instancji - art. 108 § 1 k.p.c.), sąd nie może powołać się jedynie na ustawowe

sformułowanie o istnieniu szczególnie uzasadnionych wypadków, powinien tę

szczególność sytuacji strony zidentyfikować i zindywidualizować, odnosząc ją do

różnych konkretnych okoliczności, stanów i zdarzeń, na przykład rzeczywiście

trudnej sytuacji finansowej, majątkowej, rodzinnej, zdrowotnej, osobistej strony

przegrywającej spór, jeżeli sytuacja ta jest sądowi znana, albo do innych

szczególnych okoliczności sprawy, na przykład działań i zaniechań strony

przeciwnej. Także w odniesieniu do zastosowania art. 102 k.p.c. w wyroku

obowiązuje ogólna zasada orzekania, zgodnie z którą sąd wydaje wyrok, biorąc za

podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.),

co oznacza, że jest obowiązany uwzględnić tylko te okoliczności, które zostały

ujawnione w toku postępowania (w tym postępowania odwoławczego) do chwili

zamknięcia rozprawy.

Ocena sądu, czy w sprawie zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony,

pozwalający na zastosowanie art. 102 k.p.c., powinna obejmować wszystkie znane

sądowi (ujawnione przez strony) okoliczności, które mogą mieć wpływ na podjęcie

decyzji na podstawie tego przepisu. Mogą to być zarówno okoliczności związane z

przebiegiem procesu, jego przedmiotem, jak i dotyczące sytuacji życiowej strony,

ocenianej z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 26 listopada 2009 r., III CZ 51/09, niepubl.). Oczywiście, jeżeli

sąd nie stosuje art. 102 k.p.c., nie ma obowiązku przedstawienia w uzasadnieniu

orzeczenia okoliczności, które uzasadniałyby zastosowanie zasady słuszności.

W

uzasadnieniu

zaskarżonego

postanowienia

Sąd

Okręgowy

w

wystarczającym i niezbędnym zakresie wyjaśnił podstawę prawną rozstrzygnięcia o

kosztach procesu. Powód był reprezentowany w procesie przez profesjonalnego

pełnomocnika, będącego adwokatem, także na etapie postępowania apelacyjnego.

Jednak pełnomocnik powoda nie powołał ani nie przedstawił w postępowaniu przed

Sądem drugiej instancji jakichkolwiek okoliczności, które przemawiałyby za

nieobciążaniem powoda kosztami postępowania apelacyjnego, pomimo złożenia

przez pełnomocnika strony przeciwnej (pozwanego) w odpowiedzi na apelację

wniosku o zasądzenie kosztów postępowania. Brak przedstawienia okoliczności,

które mogłyby przemawiać, na wypadek oddalenia apelacji, za nieobciążeniem

powoda kosztami postępowania odwoławczego, zarówno w apelacji wniesionej w

imieniu powoda jak i w wystąpieniu pełnomocnika powoda na rozprawie

apelacyjnej;

w szczególności

pełnomocnik

powoda

nie

przytoczył

faktów

dotyczących sytuacji osobistej powoda, które pozwalałby Sądowi drugiej instancji

na zastosowanie zasady słuszności.

Zastosowanie art. 102 k.p.c. jest uzależnione od wykazania przez stronę,

która chce skorzystać z możliwości nieobciążania jej kosztami procesu, istnienia

„szczególnie uzasadnionych wypadków”. Do chwili wydania przez Sąd Okręgowy

zaskarżonego postanowienia w przedmiocie kosztów procesu (na podstawie art. 98

§ 1 k.p.c.) pełnomocnik powoda nie przedstawił natomiast (nie powołał)

wyjątkowych okoliczności, mogących świadczyć o trudnej sytuacji materialnej i

osobistej swojego mocodawcy. Lakoniczne informacje o trudnej, w ocenie

pełnomocnika, sytuacji ekonomicznej skarżącego znalazły się dopiero w treści

zażalenia. W doktrynie wyrażany jest przy tym pogląd, że sama sytuacja

ekonomiczna strony przegrywającej, nawet tak niekorzystna, iż strona bez

uszczerbku dla utrzymania własnego i członków rodziny nie byłaby w stanie

ponieść kosztów, nie stanowi podstawy zwolnienia z mocy art. 102 k.p.c. od

obowiązku zwrotu kosztów przeciwnikowi, chyba że na rzecz tej strony

przemawiają

dalsze

niewystarczające,

wyczerpują

ale

znamiona

szczególne

okoliczności,

które

łącznie

wspomnianą

trudną

ze

wypadku

szczególnie

same

mogłyby

sytuacją

uzasadnionego

w

być

finansową

rozumieniu

powołanego przepisu (J. Bodio, J. Domendecki, A. Jakubecki, O. Marcewicz, P.

Telenga, M.P. Wójcik: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Oficyna, 2008,

wyd. III). Taką okolicznością nie jest też posiadanie statusu byłego pracownika oraz

dochodzenie roszczeń w sprawach z zakresu prawa pracy ( por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 27 maja 2010 roku, II PK 359/09, LEX nr 603828). Nie bez

znaczenia

jest

również,

że

należne

pozwanemu

-

zgodnie

z

zasadą

odpowiedzialności za wynik procesu - koszty postępowania apelacyjnego zostały

przez Sąd Okręgowy zasądzone według stawek minimalnych. W tej sytuacji nie

można skutecznie zarzucać Sądowi Okręgowemu, że rozstrzygając o kosztach

procesu, nie wziął pod uwagę bliżej niezdefiniowanego przez skarżącego

„szczególnie uzasadnionego wypadku” dotyczącego powoda, o jakim stanowi w art.

102 k.p.c.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 394 1 § 3 k.p.c. w związku z

art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy oddalił zażalenie jako pozbawione uzasadnionych

podstaw.