I PZ 15/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PZ 15/11

POSTANOWIENIE

Dnia 6 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSA Jolanta Frańczak

w sprawie z powództwa S. G.

przeciwko "S." SA

o uzupełnienie wyroku w przedmiocie kosztów na skutek skargi o wznowienie

postępowania w sprawie VI Pa …/97,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 września 2011 r.,

zażalenia powódki na postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B.

z dnia 9 marca 2011 r.,

odrzuca zażalenie.

Uzasadnienie

Sąd Wojewódzki wyrokiem z 22 stycznia 1998 r. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w O. z 19 lipca 1996 r. w ten sposób, że przywrócił powódkę S. G. do

pracy u strony pozwanej – w Firmie Chemicznej „D.” SA na stanowisku określonym

w wypowiedzeniu zmieniającym, doręczonym powódce 10 lipca 1995 r., a w

pozostałej części apelację oddalił. Nie orzekł o kosztach procesu.

W piśmie z 27 stycznia 1998 r. powódka wniosła o uzupełnienie tego wyroku

przez orzeczenie o kosztach procesu.

Postanowieniem z 18 lutego 1998 r. Sąd Wojewódzki wniosek ten oddalił.

W piśmie z 15 listopada 1998 r. powódka wniosła o wznowienie

postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w B. z 18

lutego 1998 r., odmawiającym uzupełnienia wyroku tego Sądu z 22 stycznia 1998 r.

przez zawarcie w nim rozstrzygnięcia o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy postanowieniem z 19 stycznia 1999 r., w sprawie VI Pa

…/98, uznał skargę o wznowienie postępowania za dopuszczalną, ponieważ skład

Sądu Wojewódzkiego wydający zaskarżone postanowienie z 18 lutego 1998 r. był

sprzeczny z art. 386 § 5 k.p.c. Sąd Okręgowy nie rozpoznał jednak merytorycznie

skargi o wznowienie postępowania (nie orzekł w przedmiocie wniosku o

uzupełnienie wyroku Sądu Wojewódzkiego z 22 stycznia 1998 r. o rozstrzygnięcie o

kosztach procesu).

Postanowieniem z 18 sierpnia 2010 r. Sąd Apelacyjny, w sprawie III S …/10,

stwierdził, że w postępowaniu przed Sądem Okręgowym – Sądem Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B. nastąpiła przewlekłość i nakazał Sądowi

Okręgowemu w B. podjęcie odpowiednich czynności w celu rozpoznania skargi o

wznowienie postępowania w sprawie uzupełnienia wyroku tego Sądu z 22 stycznia

1998 r., VI Pa …/97, w części dotyczącej kosztów postępowania.

W piśmie procesowym z 15 września 2010 r. powódka ponowiła wniosek o

„uzupełnienie wyroku w części dotyczącej kosztów procesu”.

Postanowieniem z 16 września 2010 r. Sąd Okręgowy, w sprawie VI Pa

…/98, rozpoznając wniosek powódki „o uzupełnienie wyroku w przedmiocie

kosztów” (tak ujęto przedmiot rozpoznania), oddalił wniosek.

Sąd Okręgowy uznał, że wniosek o uzupełnienie wyroku jest bezzasadny.

Powołując się na treść art. 109 k.p.c., Sąd Okręgowy stwierdził, że powódka była

reprezentowana przez dwóch adwokatów w postępowaniach kasacyjnych przed

Sądem Najwyższym, związanych ze złożonymi w jej imieniu kasacjami. Żaden z

profesjonalnych pełnomocników powódki nie zgłosił wniosku o przyznanie

stosownych kosztów zastępstwa procesowego. Z protokołów rozpraw przed Sądem

Wojewódzkim w B. nie wynika, aby także sama powódka domagała się zwrotu

kosztów procesu. Powódka nie była wzywana do Sądu Wojewódzkiego na

wyznaczone terminy rozpraw, a jedynie była o nich zawiadamiana. Tym samym nie

przysługują powódce koszty związane ze stawiennictwem na rozprawie, co wynika

z dekretu z 26 października 1950 r. o należnościach świadków, biegłych i stron w

postępowaniu sądowym. Powódce nie należy się zwrot kosztów związanych ze

stawiennictwem w czerwcu 1996 r. w Zakładzie Medycyny Sądowej w Krakowie,

gdyż brak jest podstaw prawnych do przyznania jej tych kosztów. Nie znajdując

podstaw do uzupełnienia wyroku na podstawie art. 351 k.p.c., Sąd Okręgowy

wniosek oddalił.

W piśmie z 19 października 2010 r. powódka wniosła osobiście sporządzone

zażalenie na powyższe postanowienie, kierując je do Sądu Apelacyjnego.

Postanowieniem z 15 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy odrzucił zażalenie

powódki z 19 października 2010 r. z powodu jego niedopuszczalności.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy powołał się na treść art. 394 1

§ 1 k.p.c. stwierdzając, że zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na

postanowienie sądu drugiej instancji co do kosztów procesu, które nie były

przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Przepis ten ma charakter

wyjątkowy. Konieczną przesłankę jego zastosowania stanowi stwierdzenie, że

przedmiotem rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji były koszty procesu, o których

nie orzekał sąd pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji rozstrzyga o kosztach

procesu tylko wtedy, gdy oddala apelację lub gdy w razie jej uwzględnienia zmienia

zaskarżony wyrok. Na obecnym etapie postępowania nie mamy do czynienia z

takim przypadkiem. Ponadto, co oczywiste, zażalenie do Sądu Najwyższego złożyć

może w imieniu strony tylko adwokat lub radca prawny (co wynika z tzw. przymusu

adwokacko-radcowskiego).

W piśmie z 10 stycznia 2011 r. (które wpłynęło do Sądu Okręgowego 13

stycznia 2011 r.) powódka wniosła osobiście sporządzone zażalenie na powyższe

postanowienie, kierując je do Sądu Apelacyjnego.

Postanowieniem z 9 marca 2011 r. Sąd Okręgowy odrzucił zażalenie

powódki z 13 stycznia 2011 r. z powodu jego niedopuszczalności.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy powołał się na treść art. 394 1

k.p.c. i stwierdził, że rozpoznając wniosek powódki o uzupełnienie wyroku w

przedmiocie kosztów działał jako sąd drugiej instancji. Tym samym zażalenie mogło

być skierowane tylko i wyłącznie do Sądu Najwyższego. Zgodnie z art. 87 1 k.p.c., w

postępowaniu przed Sądem Najwyższym obowiązuje zastępstwo procesowe stron

przez

adwokatów

lub

radców

prawnych.

Zażalenie

powinno

być

zatem

sporządzone i wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika. Nie respektując

wynikającego

z

k.p.c.

przymusu

adwokacko-radcowskiego,

powódka

doprowadziła do sytuacji, w której jej osobiste zażalenie jako niedopuszczalne z

innych przyczyn musiało zostać odrzucone. Powołując się na art. 394 1 § 3 k.p.c. w

związku z art. 39821 k.p.c., art. 370 k.p.c. i art. 373 k.p.c., Sąd Okręgowy odrzucił

zażalenie.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł pełnomocnik powódki będący

adwokatem, prawidłowo kierując je tym razem do Sądu Najwyższego. Pełnomocnik

skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia, zarzucając naruszenie:

1) art. 370 k.p.c., art. 373 k.p.c., art. 39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c., poprzez

uznanie, że na podstawie tych przepisów zachodziła podstawa do odrzucenia

zażalenia bez wzywania powódki do uzupełnienia braków zażalenia oraz art. 398 21

k.p.c. przez jego zastosowanie, 2) art. 357 § 2 k.p.c., poprzez niepouczenie

powódki o terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia.

W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że złożenie osobiście zażalenia

przez stronę w sytuacji, gdy istnieje przymus adwokacki, stanowi brak, który

podlega uzupełnieniu. Powódka nie była wzywana do uzupełnienia braków, a

zatem odrzucenie zażalenia było przedwczesne. Ponadto art. 398 21 k.p.c. ma

zastosowanie tylko w postępowaniu przed Sądem Najwyższym, nie mógł go zatem

zastosować Sąd Okręgowy. Powódka nie została pouczona o sposobie i trybie

wniesienia zażalenia na postanowienie z 15 grudnia 2010 r., a w szczególności nie

została pouczona, że zażalenie na to postanowienie musi być złożone przez

profesjonalnego pełnomocnika. Brak pouczenia naruszał art. 357 § 2 k.p.c. Gdyby

powódka została pouczona o przymusie adwokackim, to skorzystałaby z pomocy

profesjonalnego pełnomocnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymagała dopuszczalność zażalenia.

Zgodnie z art. 3941 k.p.c., zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na

postanowienie sądu drugiej instancji: 1) odrzucające skargę kasacyjną oraz skargę

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia; 2) co do

kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej

instancji. Ponadto w sprawach, w których przysługuje skarga kasacyjna, zażalenie

przysługuje także na postanowienie sądu drugiej instancji kończące postępowanie

w sprawie, z wyjątkiem postanowień, o których mowa w art. 3981 k.p.c., a także

postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu

pierwszej instancji.

Rozstrzygnięcia

wymagało,

czy

zaskarżone

postanowienie

Sądu

Okręgowego z 9 marca 2011 r., którym Sąd Okręgowy odrzucił zażalenie powódki z

13 stycznia 2011 r. z powodu jego niedopuszczalności, jest postanowieniem co do

kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej

instancji (art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c.) lub postanowieniem kończącym postępowanie w

sprawie (art. 3941 § 2 k.p.c.). Tylko w przypadku zakwalifikowania zaskarżonego

postanowienia do jednej z tych dwóch kategorii można byłoby przyjąć

dopuszczalność zażalenia wniesionego przez pełnomocnika powódki i rozważać

jego zasadność.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że zaskarżone postanowienie nie miało za

przedmiot odrzucenia skargi kasacyjnej lub skargi o stwierdzenie niezgodności z

prawem prawomocnego orzeczenia (art. 3941 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Dopuszczalność zażalenia na postanowienie Sądu Okręgowego z 9 marca

2011 r. musi być przy tym rozważana w kontekście przedmiotu rozstrzygnięcia

zawartego w postanowieniu Sądu Okręgowego z 16 września 2010 r., którym

oddalono wniosek powódki „o uzupełnienie wyroku w przedmiocie kosztów”. Od

tego postanowienia rozpoczął się ciąg kolejnych zażaleń powódki.

Powódka wniosła o uzupełnienie wyroku Sądu Wojewódzkiego z 22 stycznia

1998 r. przez zawarcie w nim rozstrzygnięcia o kosztach procesu. We wniosku nie

powołała jego podstawy prawnej, ale należy przyjąć, że wniosek został złożony na

podstawie art. 351 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, strona może zgłosić

wniosek o uzupełnienie wyroku, jeżeli sąd nie orzekł o całości żądania, o

natychmiastowej wykonalności albo nie zamieścił w wyroku dodatkowego

orzeczenia, które według przepisów ustawy powinien był zamieścić z urzędu.

Należy przyjąć, zgodnie z twierdzeniami faktycznymi powódki, że jej zdaniem Sąd

Wojewódzki jako sąd drugiej instancji powinien był orzec w wyroku o kosztach

procesu z urzędu - na podstawie art. 109 § 1 zdanie drugie k.p.c., zgodnie z którym

o kosztach należnych stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego lub

rzecznika patentowego sąd orzeka z urzędu. Chodziło zatem o uzupełnienie

wyroku o rozstrzygnięcie dotyczące kwestii akcesoryjnej w stosunku do

zasadniczego przedmiotu rozpoznania, tak bowiem należy traktować zawarte w

wyroku postanowienie o kosztach procesu. O takim jego charakterze świadczy

również możliwość rozpoznania wniosku o uzupełnienie wyroku co do zwrotu

kosztów na posiedzeniu niejawnym (art. 351 § 2 k.p.c.) oraz wydanie orzeczenia

uzupełniającego wyrok w postaci postanowienia, jeżeli uzupełnienie dotyczy

wyłącznie kosztów (art. 351 § 3 k.p.c.).

W ocenie Sądu Najwyższego postanowienie Sądu Okręgowego z 16

września 2010 r. oddalające wniosek powódki „o uzupełnienie wyroku w

przedmiocie kosztów” nie było postanowieniem „co do kosztów procesu, które nie

były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji” w rozumieniu art. 394 1 §

1 pkt 2 k.p.c. Prawidłowo kwestię tę ocenił Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

postanowienia z 15 grudnia 2010 r., powołując się na źródło nowelizacji art. 394 1 §

1 k.p.c., którym był wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 marca 2007 r., SK 3/05

(OTK-A 2007, nr 3, poz. 32). W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art.

39318 § 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do czasu jego uchylenia przez art. 1

pkt 11 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania

cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr

13, poz. 98), w zakresie, w jakim uniemożliwiał zaskarżenie postanowienia w

przedmiocie kosztów procesu zasądzonych po raz pierwszy przez sąd drugiej

instancji, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP.

Artykuł 39318 § 2 k.p.c. został uchylony (łącznie z całym rozdziałem dotyczącym

kasacji). Od 5 maja 2005 r., w związku z wprowadzeniem skargi kasacyjnej, w jego

miejsce wprowadzono nowy przepis, w zasadzie o identycznej treści normatywnej –

art. 3941 § 2 k.p.c. Trybunał nie mógł się jednak do niego odnieść, ponieważ nowy

przepis nie był przedmiotem skargi konstytucyjnej. W uzasadnieniu zasygnalizował

jednak, że art. 3941 k.p.c. ma w zasadzie identyczną treść jak uznany za niezgodny

z konstytucją art. 39318 k.p.c., który został uchylony i zastąpiony przez ten pierwszy.

W późniejszym wyroku, wydanym już po nowelizacji 394 1 § 1 k.p.c. (przez

dodanie w nim punktu 2), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 394 1 § 2 k.p.c. w

zakresie, w jakim - w brzmieniu obowiązującym do 21 maja 2009 r. - nie dawał

podstaw

do

zaskarżenia

postanowienia

w

przedmiocie

kosztów

procesu

zasądzonych po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji, jest niezgodny z art. 78 w

związku z art. 176 ust. 1, w związku z art. 45 ust. 1 oraz w związku z art. 32

Konstytucji RP (wyrok TK z 9 lutego 2010 r., SK 10/09, OTK-A 2010, nr 2, poz. 10).

Wykładnia art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. nie może być dokonywana bez

uwzględnienia sentencji oraz uzasadnienia wyroków Trybunału Konstytucyjnego z

27 marca 2007 r., SK 3/05 oraz z 9 lutego 2010 r., SK 10/09. Obydwa orzeczenia

sądu

konstytucyjnego

dotyczyły

bezpośrednio

niezgodności

z

Konstytucją

przepisów, które uniemożliwiały zaskarżenie postanowienia w przedmiocie kosztów

procesu zasądzonych po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji. Trybunał

Konstytucyjny nie zajmował się natomiast kwestią oddalenia wniosku strony o

uzupełnienie wyroku sądu przez rozstrzygnięcie o kosztach procesu, gdy sąd nie

zawarł w swoim wyroku takiego rozstrzygnięcia.

Analiza uzasadnień wyroków Trybunału Konstytucyjnego z 27 marca 2007 r.,

SK 3/05 oraz z 9 lutego 2010 r., SK 10/09, prowadzi do wniosku, że przedmiotem

tych rozstrzygnięć była wyłącznie sytuacja, gdy sąd drugiej instancji orzekł o

kosztach procesu po raz pierwszy, a nie sytuacja, gdy o tych kosztach nie orzekł w

ogóle, uznając, że nie ma do tego podstaw według art. 109 § 1 k.p.c. Stwierdzenie

niezgodności z Konstytucją dotyczyło braku możliwości zaskarżenia postanowienia,

którym po raz pierwszy w toku postępowania sąd drugiej instancji zasądził zwrot

kosztów procesu. Tę niezgodność z Konstytucją naprawiła nowelizacja art. 394 1 § 1

k.p.c., w wyniku której dodano w tym przepisie punkt 2 (z mocą obowiązującą od 22

maja 2009 r.). Postanowienie Sądu Okręgowego z 16 września 2010 r. oddalające

wniosek powódki „o uzupełnienie wyroku w przedmiocie kosztów” nie było

postanowienia w przedmiocie kosztów procesu zasądzonych po raz pierwszy w

toku postępowania przez sąd drugiej instancji. Sąd drugiej instancji nie orzekł

przecież w ogóle o kosztach procesu, a powódka wniosła dopiero o uzupełnienie

wyroku przez rozstrzygnięcie o kosztach. Gdyby Sąd Okręgowy uwzględnił wniosek

powódki o uzupełnienie wyroku o rozstrzygnięcie o kosztach procesu i albo zasądził

te

koszty,

albo

oddalił

wniosek

o

ich

zasądzenie,

wówczas

powódce

przysługiwałoby zażalenie na zawarte w wyroku Sądu Wojewódzkiego (po jego

uzupełnieniu) rozstrzygnięcie o kosztach. Dopiero wówczas mielibyśmy do

czynienia z postanowieniem sądu drugiej instancji co do kosztów procesu,

zasądzonych po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji, które nie były

przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Na takie postanowienie

powódce przysługiwałoby zażalenie na podstawie art. 394 1 § 1 pkt 2 k.p.c. Na

postanowienie sądu drugiej instancji oddalające wniosek o uzupełnienie wyroku

przez rozstrzygnięcie o kosztach procesu (które nie jest postanowieniem co do

kosztów procesu zasądzonych po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji, które nie

były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji) nie przysługuje

zażalenie na podstawie art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c.

Zażalenie do Sądu Najwyższego na podstawie art. 394 1 § 1 pkt 2 k.p.c.

przysługuje tylko na postanowienie sądu drugiej instancji o kosztach postępowania

apelacyjnego, a także o kosztach postępowania kasacyjnego w przypadku

uprzedniego uchylenia przez Sąd Najwyższy wyroku sądu drugiej instancji i

przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art.

39821 k.p.c.) (postanowienie Sądu Najwyższego z 27 stycznia 2011 r., II PZ 53/10,

LEX nr 784936).

Postanowienie Sądu Okręgowego z 16 września 2010 r. oddalające wniosek

powódki „o uzupełnienie wyroku w przedmiocie kosztów” nie było również

postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie w rozumieniu art. 394 1 § 2

k.p.c.

Postanowienie o zwrocie kosztów procesu nigdy nie jest orzeczeniem

kończącym postępowanie w sprawie, o czym najlepiej przekonuje treść art. 394 § 1

pkt 9 k.p.c., który przewiduje możliwość wniesienia do sądu drugiej instancji

zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji, którego przedmiotem jest

zwrot kosztów procesu (gdyby postanowienie w tym przedmiocie było orzeczeniem

kończącym

postępowanie

w

sprawie,

wówczas

podlegałoby

zaskarżeniu

zażaleniem na podstawie ogólnej formuły zawartej na samym wstępie art. 394 § 1

k.p.c., według której zażalenie do sądu drugiej instancji przysługuje na

postanowienia sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie;

regulowanie dopuszczalności zaskarżenia takiego postanowienia w punkcie 9

byłoby wówczas zbędne). Ponieważ zawarte w wyroku sądu drugiej instancji

postanowienie o zwrocie kosztów procesu nie jest orzeczeniem kończącym

postępowanie w sprawie, nie podlegało odrębnemu zaskarżeniu ani na podstawie

uchylonego art. 39318 § 2 k.p.c., ani na podstawie obecnie obowiązującego art.

3941 § 2 k.p.c. Z tej przyczyny - uwzględniając wyrok Trybunału Konstytucyjnego z

27 marca 2007 r., SK 3/05 - ustawodawca znowelizował art. 3941 § 1 k.p.c.,

dodając w nim punkt 2, który dotyczy możliwości zaskarżenia do Sądu

Najwyższego postanowienia sądu drugiej instancji niekończącego postępowania w

sprawie. Konieczność ingerencji ustawodawczej

potwierdził kolejny wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z 9 lutego 2010 r., SK 10/09.

W uzasadnieniu wyroku z 27 marca 2007 r., SK 3/05, Trybunał

Konstytucyjny zauważył, że postępowanie w zakresie kosztów procesu jest

postępowaniem

akcesoryjnym

w

stosunku

do

postępowania

głównego.

Rozstrzygnięcie sądu o ostatecznym rozdziale kosztów procesu pomiędzy stronami

oparte jest na zasadzie unifikacji i koncentracji kosztów procesu. Zgodnie z tymi

zasadami, rozstrzygnięcie o kosztach następuje dopiero w orzeczeniu kończącym

sprawę w instancji. Jednak samo postanowienie o rozliczeniu kosztów procesu

między stronami nie kończy postępowania w sprawie. Rozstrzygnięcie o kosztach

procesu zapada zawsze w formie postanowienia zamieszczanego w sentencji

orzeczenia kończącego postępowanie główne. Jeżeli orzeczenie to zostanie

zaskarżone (poprzednio kasacją, obecnie skargą kasacyjną), postanowienie

dotyczące rozliczenia kosztów procesu dzieli losy tego orzeczenia. Kolejne

postanowienia o kosztach w orzeczeniach kończących sprawę w instancji dotyczą

w kolejnych stadiach orzekania innego zakresu i wymiaru tych kosztów. W zakresie

orzekania o kosztach za sąd pierwszej instancji należy uznać ten sąd, który orzekł

o kosztach w danym zakresie po raz pierwszy.

Stanowisko

orzecznictwie

postanowienia)

Trybunału

Sądu

Konstytucyjnego

Najwyższego

kończącego

wykładni

postępowanie

nie

podważa

pojęcia

w

utrwalonej

orzeczenia

sprawie

jako

(w

w

tym

orzeczenia

zamykającego drogę do wydania orzeczenia co do istoty sprawy w tej samej lub

wyższej instancji (por. np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 31 maja 2000 r., III ZP 1/00, OSNC 2001, nr 1 poz. 1). W

orzecznictwie przyjmuje się, że postanowieniami kończącymi postępowanie w

sprawie są postanowienia zamykające trwale drogę do wydania orzeczenia sądu

danej instancji rozstrzygającego istotę sprawy w procesie (wyrokiem) lub w

postępowaniu nieprocesowym (postanowieniem) albo do wydania orzeczenia co do

istoty sprawy przez sąd wyższej instancji, a ponadto postanowienia, które kończą

sprawę jako pewną całość poddaną pod osąd, a więc dotyczące całości sprawy i

będące ostatnimi orzeczeniami wydanymi w postępowaniu. Przeciwieństwem

postanowień kończących postępowanie w sprawie są natomiast "postanowienia

kończące w postępowaniu jedynie zagadnienia incydentalne, uboczne" (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 19 listopada 1996 r., III CKN 12/96, OSNC

1997, nr 4, poz. 41 oraz uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 24

listopada 1998 r., III CZP 44/98, OSNC 1999, nr 5, poz. 87). Takim właśnie

postanowieniem, dotyczącym kwestii incydentalnej, jest postanowienie sądu drugiej

instancji oddalające – ze względu na jego bezzasadność - wniosek o uzupełnienie

wyroku sądu drugiej instancji o rozstrzygnięcie o kosztach procesu. Nie jest to

postanowienie kończące sprawę jako pewną całość poddaną pod osąd. Oddalenie

wniosku o uzupełnienie wyroku sądu drugiej instancji o rozstrzygnięcie o kosztach

procesu nie zamyka drogi do wydania orzeczenia przez sąd drugiej instancji (skoro

chodzi o uzupełnienie wyroku tego sądu) ani do wydania orzeczenia przez Sąd

Najwyższy (skarga kasacyjna od prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji

może być wniesiona do Sądu Najwyższego niezależnie od tego, czy wyrok ten

zostanie, czy nie zostanie uzupełniony o rozstrzygnięcia o kosztach procesu).

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że na postanowienie Sądu

Okręgowego z 16 września 2010 r. oddalające wniosek powódki „o uzupełnienie

wyroku w przedmiocie kosztów” nie przysługiwało zażalenie ani na podstawie art.

3941 § 1 pkt 2 k.p.c., ani na podstawie art. 394 1 § 2 k.p.c. Z tej przyczyny nie

przysługuje również zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego z 9 marca 2011

r., którym Sąd ten odrzucił zażalenie powódki z 13 stycznia 2011 r. z powodu jego

niedopuszczalności. Dzieli ono bowiem – z punktu widzenia dopuszczalności jego

zaskarżenia - los postanowienia z 16 września 2010 r.

Wyliczenie

postanowień,

na

które

przysługuje

zażalenie

do

Sądu

Najwyższego jest wyczerpujące (art. 394 § 1 i 2 k.p.c.). Nie ma wśród nich

postanowienia, którego przedmiotem jest odrzucenie zażalenia (czyli odpowiednika

art. 394 § 1 pkt 11 k.p.c.). Postanowienie o odrzuceniu zażalenia jest

postanowieniem niekończącym postępowania w sprawie, jeżeli postanowienie, od

którego odrzucono zażalenie, również nie kończyło postępowania w sprawie.

Kwestię dopuszczalności wnoszenia do Sądu Najwyższego zażaleń normuje

całościowo art. 3941 k.p.c. Instytucja zażalenia do Sądu Najwyższego podlega

regulacji odrębnej od art. 394 k.p.c., ograniczającej dopuszczalność zażalenia do

wypadków wyraźnie wymienionych w art. 3941 k.p.c. Nie ma tu miejsca na

wykładnię

rozszerzającą.

Dlatego

przepis

ten

powinien

być

wykładany

restrykcyjnie.

Z tych przyczyn zażalenie wniesione przez pełnomocnika powódki od

postanowienia Sądu Okręgowego z 9 marca 2011 r. podlegało odrzuceniu jako

niedopuszczalne (na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. i w

związku z art. 370 i 373 k.p.c.).

Na marginesie należy zauważyć, że nawet gdyby przyjąć odmienną

wykładnię art. 3941 § 1 i 2 k.p.c. i uznać dopuszczalność wniesionego zażalenia,

należałoby je oddalić jako oczywiście bezzasadne.

Wniesione przez powódkę zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego

jako sądu drugiej instancji mogło być skierowane jedynie do Sądu Najwyższego (na

podstawie art. 3941 k.p.c.), a nie do Sądu Apelacyjnego, jak to dwukrotnie uczyniła

powódka. W postępowaniu przed Sądem Najwyższym obowiązuje tzw. przymus

adwokacko-radcowski (art. 871 k.p.c.). Zgodnie z art. 130 § 5 k.p.c., pisma

procesowe sporządzone z naruszeniem art. 871 k.p.c. podlegają zwrotowi bez

wzywania do usunięcia braków, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zażalenie

skierowane do Sądu Najwyższego musi być sporządzone i wniesione przez

profesjonalnego pełnomocnika - adwokata lub radcę prawnego. Zażalenie do Sądu

Najwyższego sporządzone osobiście przez stronę z naruszeniem

przymusie

adwokacko-radcowskim

nie

może

podlegać

przepisów o

zwrotowi

(środki

odwoławcze nie podlegają bowiem zwrotowi), podlega natomiast odrzuceniu jako

niedopuszczalne z innych przyczyn (na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z

art. 39821 k.p.c. oraz w związku z art. 370 i 373 k.p.c.) bez wzywania do

uzupełnienia braków. Środki odwoławcze i środki zaskarżenia sporządzone z

naruszeniem art. 871 k.p.c. podlegają odrzuceniu jako niedopuszczalne z powodu

braku zdolności postulacyjnej strony, a nie z powodu formalnego braku pisma

procesowego podlegającego uzupełnieniu. Nie było zatem jakichkolwiek podstaw

prawnych do wezwania powódki przez Sąd Okręgowy do uzupełnienia braków

osobiście sporządzonego przez nią zażalenia. Pełnomocnik powódki podstaw

takich zresztą nie wskazuje. Odrzucenia zażalenia nie można było w tej sytuacji

uznać za przedwczesne. Sąd Okręgowy nie naruszył art. 394 1 § 3 k.p.c. w związku

z art. 39821 k.p.c. i w związku z art. 370 i 373 k.p.c. Kwestia ewentualnego

niepouczenia powódki o sposobie zaskarżenia postanowienia z 15 grudnia 2010 r.

uchyla się spod kontroli w postępowaniu zażaleniowym. Nie ma to bowiem

doniosłości przy ocenie zasadności odrzucenia zażalenia sporządzonego osobiście

przez powódkę. Brak pouczenia miałby natomiast znaczenie w razie złożenia przez

powódkę ewentualnego wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności

procesowej (art. 168 i 169 k.p.c.).