I PRN 91/96 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 8 października 1996 r.

I PRN 91/96

Ponadzakładowa organizacja związkowa nie jest reprezentatywna w

rozumieniu art. 24117 § 1 pkt 2 KP, jeżeli zrzesza wprawdzie co najmniej pięć

tysięcy pracowników, lecz liczba czynnych zawodowo członków-pracowników nie

stanowi równocześnie przynajmniej 10% ogółu pracowników objętych zakresem

oddziaływania statutu tej organizacji.

Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie: SN Kazimierz

Jaśkowski, SA Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,

po rozpoznaniu w dniu 8 października 1996 r. sprawy z wniosku Związku Zawodowego

Inżynierów i Techników w W. o stwierdzenie reprezentatywności, na skutek rewizji

nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego [...] od postanowienia Sądu

Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 29 marca 1995 r. [...]

p o s t a n o w i ł:

u c h y l i ć zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego

rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie.

Uzasadnienie

Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 29 marca 1995 r. stwierdził, że Związek Zawodowy Inżynierów i Techników jest reprezentatywną ponadzakładową organizacją związkową dla pracowników inżynieryjno-technicznych różnych

branż i specjalności w świetle art. 24117 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy, według stanu na

dzień 25 marca 1995 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że Związek ten

reprezentuje około 210.000 osób, a zrzesza 15.200 członków, wobec czego spełnia

wymogi określone w art. 24117 § 1 pkt 2 KP.

Od prawomocnego postanowienia Sądu Wojewódzkiego rewizję nadzwyczajną

wniósł Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, zarzucając zakwestionowanemu

orzeczeniu rażące naruszenie art. 24117 § 1 pkt 2 KP oraz wniósł o jego uchylenie i

oddalenie wniosku. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej wskazano [...], że już z

matematycznego wyliczenia wynika, iż Związek Zawodowy Inżynierów i Techników

zrzesza mniej niż 10% ogółu pracowników objętych zakresem działania statutu tego

Związku. Dlatego bez znaczenia jest okoliczność, że zrzesza on więcej niż pięć tysięcy

pracowników. W konsekwencji Związek ten nie jest ponadzakładową organizacją

reprezentatywną w rozumieniu art. 24117 § 1 pkt 2 KP, a zaskarżone postanowienie

rażąco naruszyło tę kodeksową regulację prawną. Nadto narusza ono także interes

Rzeczypospolitej Polskiej, jako państwa prawnego zobowiązanego do zapewnienia

pokoju społecznego. Nieuprawnione ustalenie zdolności układowej ponadzakładowej

organizacji związkowej może być bowiem źródłem konfliktów na tle zawierania, rejes-

tracji i wejścia w życie układu zbiorowego pracy w określonej dziedzinie, co z uwagi na

społeczny charakter takich spraw narusza nie tylko prawo, ale także zasady wolności

negocjowania i zawierania układów zbiorowych pracy w kształcie wyznaczonym przez

Kodeks pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie reprezentatywności ponadzakładowej organizacji związkowej w

ujęciu art. 24117 § 1 KP należy do sfery tzw. układowej zdolności negocjowania i

zawierania ponadzakładowych układów zbiorowych pracy, wyznaczającej podmioty

prawa kwalifikowane do występowania w charakterze strony lub uczestnika ponadzakładowego układu zbiorowego pracy. Na gruncie polskiego prawa pracy tak rozumiana

zdolność układowa może obejmować uprawnienie do podejmowania szerokiego

spektrum czynności prawnych zmierzających do zawarcia, zmiany, rozwiązania, a także

przystąpienia do istniejącego już układu zbiorowego pracy. W strukturalnym ciągu

zdarzeń układowych wyróżnia się prawo występowania z inicjatywą podjęcia rokowań

nad układem, uczestnictwo w negocjacjach, prowadzenie rokowań, zawarcie i

podpisanie układu, udział w postępowaniu rejestracyjnym, uprawnienia dotyczące

zmiany lub rozwiązania, a także możliwość zawierania przez strony posiadające

zdolność układową porozumień o przystąpieniu do istniejącego już układu zbiorowego

pracy. Tak szeroko rozumiana zdolność układowa sytuuje się w sferze ogólnej

związkowej zasady reprezentacji zbiorowych praw i interesów wszystkich pracowników,

niezależnie od ich przynależności związkowej, przez każdy związek zawodowy (art. 7

ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych - Dz. U. Nr 55, poz. 234

ze zm.). Tej ogólnej zasady nie zmienia ukształtowanie się szerokiego pluralizmu

związkowego, w tym występujące w praktyce znaczne rozproszenie ruchu

zawodowego. Zasada ta ma tym większe znaczenie, że grupowe prawa i interesy

pracowników mogą być de lege lata reprezentowane wyłącznie przez związki

zawodowe.

Sygnalizowana zasada działania związków zawodowych wyraża się także w

różnych zakresach zdolności układowej. I tak, istnieje wolność inicjowania zawarcia

ponadzakładowego układu zbiorowego pracy przez każdą ponadzakładową organizację

związkową reprezentującą pracowników, dla których układ zbiorowy ma być zawarty

(art. 24115 KP), co znajduje odniesienie do każdej ponadzakładowej zarejestrowanej

struktury związkowej, bez względu na liczbę zrzeszonych pracowników w danym

ponadzakładowym ruchu zawodowym. Kodeksowa zasada reprezentacji zbiorowych

praw i interesów wszystkich pracowników, dla których ma być zawarty ponadzakładowy

układ zbiorowy pracy przejawia się w dopuszczeniu do rokowań w celu zawarcia

takiego układu wspólnej reprezentacji związkowej lub działających wspólnie wszystkich

ponadzakładowych organizacji związkowych reprezentujących pracowników, dla których

układ ma być zawarty (art. 24116 § 1 KP). Oznacza to pierwszeństwo i kodeksową

preferencję wspólnej reprezentacji związkowej lub wspólnie działających organizacji

związkowych, którym prawo przyznaje łączną zdolność do prowadzenia rokowań w celu

zawarcia układu zbiorowego pracy, chociaż ostatecznie układ zawierają wszystkie

ponadzakładowe organizacje związkowe, jeżeli tylko prowadziły rokowania nad tym

układem (art. 24117 § 6 KP). Prowadzi to do wniosku, że ponadzakładowy układ

zbiorowy pracy może być negocjowany przez wspólną reprezentację związkową lub

działające wspólnie poszczególne ponadzakładowe organizacje związkowe

reprezentujące pracowników, dla których układ ma być zawarty, bez względu na ich

reprezentatywność w rozumieniu art. 24117 KP, tj. niezależnie od posiadania przymiotu

takiej reprezentatywności. Jeżeli jednak w ciągu 30 dni od zgłoszenia inicjatywy

zawarcia ponadzakładowego układu zbiorowego pracy, ponadzakładowe organizacje

związkowe nie przystąpią do wspólnych rokowań układowych, to do zawarcia układu

pozostają uprawnione organizacje związkowe reprezentatywne w rozumieniu art. 24117

KP, które podejmują od początku nową inicjatywę zawarcia układu. W takiej regulacji

dostrzega się możliwości eliminowania związkowych struktur niereprezentatywnych

przez związkowe organizacje reprezentatywne, które nie przystępując do wspólnych

rokowań w kodeksowo zakreślonym terminie 30 dni od zgłoszenia inicjatywy ich

podjęcia, uzyskują wyłączność jako strony uprawnione do zawarcia, a później

inicjowania zmian lub rozwiązania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy.

Jednakże stwierdzenie reprezentatywności ponadzakładowej organizacji związkowej już

po wszczęciu rokowań nad ponadzakładowym układem zbiorowym pracy uprawnia taką

organizację do przystąpienia do rokowań prowadzonych przez inne, w tym także reprezentatywne ponadzakładowe organizacje związkowe (art. 24116 § 5 KP), co zapewnia

jej wpływ na kształt negocjowanego układu zbiorowego pracy, zawieranego przez

wszystkie organizacje związkowe, które prowadziły rokowania układowe (art. 241 16 § 6

KP). Takie relacje nakazują wnikliwe i rozważne prowadzenie postępowania sądowego

zmierzającego do stwierdzenia reprezentatywności ponadzakładowej organizacji

związkowej według reguł normatywnych art. 24117 KP, które cechę reprezentatywności

wiążą z obiektywnym i sprawdzalnym kryterium ilościowym. Przymiot

reprezentatywności ma ponadzakładowa organizacja związkowa zrzeszająca: 1) co

najmniej pięćset tysięcy pracowników lub 2) co najmniej 10% ogółu pracowników

objętych zakresem działania statutu, nie mniej niż pięć tysięcy pracowników lub 3)

największą liczbę pracowników, dla których ma być zawarty określony układ

ponadzakładowy (art. 24117 § 1 KP). Należy przy tym zauważyć, że reprezentatywność

ustalana na podstawie art. 24117 § 1 pkt 1 i 2 ma charakter ogólny w tym znaczeniu, że

takie organizacje reprezentatywne maja generalną zdolność układową w każdym

przypadku zawierania układów ponadzakładowych, jeżeli zrzeszają tylko pracowników

obejmowanych takim układem. Natomiast w przypadku reprezentatywności z pkt 3 tego

artykułu chodzi o tę cechę wyznaczoną przez największą liczbę pracowników, dla

których ma być zawarty konkretny układ ponadzakładowy.

Mając na uwadze przedstawiony układ normatywny należy stwierdzić pobieżne i

niepełne ustalenia faktyczne zawarte w zaskarżonym postanowieniu. Sąd Wojewódzki

rozpoznając wniosek o stwierdzenie reprezentatywności w ramach dyspozycji art. 24117

§ 1 pkt 2 KP nie ustalił bowiem, jaka liczba pracowników, tj. osób zatrudnionych w

ramach stosunków pracy (art. 2 KP) była objęta zakresem działania statutu Związku

Zawodowego Inżynierów i Techników, poprzestając na wskazaniu jedynie ogółu osób

reprezentowanych przez ten ruch związkowy (około 210.000 osób), a nadto nie ustalił,

czy wskazana liczba 15.200 pełnoprawnych członków tego Związku miała status

pracowników. Jest to tym bardziej istotne, że wnioskodawca przedłożył na rozprawie

przed Sądem Najwyższym nowe dane liczbowe różniące się w sposób istotny od

odpowiednich deklaracji przedstawionych w postępowaniu przed Sądem Wojewódzkim.

Tymczasem dla stwierdzenia reprezentatywności układowej związku zawodowego w

świetle art. 24117 § 1 pkt 2 KP konieczne jest określenie liczby odpowiadającej co

najmniej 10% ogółu pracowników objętych zakresem działania ponadzakładowej organizacji związkowej, która równocześnie powinna zrzeszać nie mniej niż pięć tysięcy

pracowników. Inaczej rzecz ujmując, nie można stwierdzić układowej reprezentatywności ponadzakładowej organizacji związkowej w rozumieniu art. 24117 § 1 pkt 2

KP, która wprawdzie zrzesza co najmniej pięć tysięcy pracowników, gdy liczba zrzeszonych czynnych zawodowo pracowników (art. 2 KP) nie stanowi równocześnie co

najmniej 10% ogółu pracowników objętych zakresem działania statutu zainteresowanej

ponadzakładowej organizacji związkowej. Przy ustalaniu reprezentatywności bierze się

pod uwagę tylko zrzeszonych pracowników, niezależnie od długości związkowych

stażów członkowskich oraz stopnia wywiązywania się z obowiązków związkowych, w

tym opłacania składek członkowskich, ale nie uwzględnia się zrzeszonych członków

związku zawodowego nie mających statusu prawnego pracowników, np. emerytów,

rencistów, bezrobotnych lub osób świadczących pracę na podstawie cywilnoprawnych

umów o świadczenie usług, a także członków zrzeszonych w pozazwiązkowych

organizacjach społecznych, np. w Stowarzyszeniu Inżynierów Mechaników Polskich.

Skoro zaskarżone postanowienie nie jest oparte na obiektywnych i sprawdzalnych kryteriach reprezentatywności Związku Zawodowego Inżynierów i Techników, to

rażąco narusza art. 24117 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy. Zaskarżone orzeczenie narusza

także interes Rzeczypospolitej Polskiej z powodu co najmniej przedwczesnego stwierdzenia reprezentatywności tego Związku na podstawie ustaleń nie poddających się

weryfikacji prawnej. Zagraża to zdolności układowej innych ponadzakładowych

organizacji związkowych reprezentujących pracowników, dla których mogą być

zawierane ponadzakładowe układy zbiorowe pracy. Uchybia to kodeksowo określonym

zasadom związkowego udziału w negocjowaniu i zawieraniu układów zbiorowych pracy,

a przez to może prowadzić do zatargów międzyzwiązkowych, negatywnie

oddziałujących na zapewnienie pokoju społecznego. Mając na względzie konieczność

wydania postanowienia respektującego określone wyżej reguły art. 24117 § 1 pkt 2 KP,

Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną i uchylił zaskarżone postanowienie

oraz przekazał wniosek Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego

rozpoznania na podstawie dotychczasowego art. 422 § 2 KPC w związku z art. 11 ust.

5 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U.

Nr 43, poz. 189).

Sąd Najwyższy stwierdza nadto, że do kompetencji Sądu Wojewódzkiego należy

rozpoznanie przedłożonego na rozprawie w dniu 8 października 1996 r. wniosku o

ponowne stwierdzenie reprezentatywności Związku Zawodowego Inżynierów i

Techników w związku z twierdzeniem wnioskodawcy, że spełnia wymogi określone w

art. 24117 § 1 pkt 2 i 3 KP.