I PRN 90/96 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 8 października 1996 r.

I PRN 90/96

Prawo pracy ma własne tryby ustalania i zmiany wysokości wynagrodzenia

za pracę lub jego poszczególnych składników, więc przepis art. 358 1 § 3 KC może

być w związku z art. 300 KP zastosowany w sprawach płacowych tylko w zgodzie

z zasadami prawa pracy i w sposób odpowiedni. Jeżeli świadczenie pieniężne w

zamian za deputat węglowy zostało ustalone w układzie zbiorowym pracy

kwotowo, niezależnie od wartości węgla, to wierzytelność tego świadczenia może

dotyczyć tylko świadczenia nie spełnionego w terminie.

Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie: SN Kazimierz

Jaśkowski (sprawozdawca), SA Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,

po rozpoznaniu w dniu 8 października 1996 r. sprawy z powództwa Jadwigi W.

przeciwko Centrum Mechanizacji Górnictwa "K." w G. o ekwiwalent za deputat

węglowy, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 19

grudnia 1995 r. [...]

o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Gliwicach wyrokiem z dnia 19 września 1995 r. [...]

uwzględnił częściowo powództwo o ekwiwalent pieniężny za deputat węglowy

przysługujący powódce Jadwidze W. jako byłej pracownicy, a obecnie emerytce, zasądzając z tego tytułu od pozwanego Centrum Mechanizacji Górnictwa "K." w G. kwotę

417 zł za lata 1992, 1993 i 1994 i oddalając powództwo w pozostałym zakresie.

Oddalenie powództwa Sąd Rejonowy uzasadnił trudną sytuacją finansową

zakładu pracy, która uniemożliwia wypłacenie powódce ekwiwalentu za deputat

węglowy w wysokości odpowiadającej rynkowej cenie zakupu węgla i powołując się na

art. 3581 § 3 KC uznał, że waloryzacji ekwiwalentu w takiej wysokości sprzeciwiają się

zasady współżycia społecznego.

Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 19 grudnia 1995 r. [...] zmienił orzeczenie

Sądu I instancji w odniesieniu do odsetek, natomiast oddalił rewizję powódki w pozostałym zakresie, podzielając w pełni przesłanki, na których oparł swoje rozstrzygnięcie

Sąd pierwszej instancji.

Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, zarzucając

mu rażące naruszenie § 18 załącznika nr 32 do Układu Zbiorowego Pracy dla

Przemysłu Węglowego z dnia 1 lutego 1980 r., art. 358 1 § 3 KC oraz art. 3 § 2 KPC

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej rewizję powódki oraz poprzedzającego go wyroku Sądu I instancji w części oddalającej powództwo o zasądzenie ekwiwalentu za deputat węglowy za lata 1992, 1993 i 1994 oraz

o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Zdaniem skarżącego w sprawie wyłania się przede wszystkim zagadnienie, czy

zastosowanie art. 3581 § 3 KC i odmowa wypłaty należnego ekwiwalentu za deputat

węglowy emerytowi z uwagi na trudną sytuację finansową zakładu pracy jest

dopuszczalna. Wprawdzie Sąd I instancji powołał się na pogląd wyrażony przez Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 2 września 1992 r., I PZP 51/92, to jednakże - według

skarżącego - za miarodajny należy uznać utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego

pogląd o niedopuszczalności kształtowania charakteru i wysokości ekwiwalentu za

deputat węglowy w trybie art. 3581 § 3 KC. Wynika to z wyroku Sadu Najwyższego z

dnia 11 października 1994 r., I PRN 75/94 (OSNAPiUS 1995, Nr 5, poz. 77), w którym

na tle oddalonych roszczeń emerytów o ekwiwalent za deputat węglowy z powodu złej

kondycji finansowej przedsiębiorstwa, Sąd ten zauważył, że przepisy układowe nie

uzależniają w jakikolwiek sposób uprawnienia emerytów (rencistów) do deputatu

węglowego od kondycji finansowej przedsiębiorstwa objętego układem.

W rewizji nadzwyczajnej powołano także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18

stycznia 1996 r., I PRN 96/95, w którym - po szczegółowej analizie charakteru pieniężnego ekwiwalentu - wypowiedziano pogląd, że musi to być "z natury rzeczy" ekwiwalent

rynkowej ceny węgla z momentu wymagalności świadczenia. Wartość zatem

wspomnianego ekwiwalentu będzie ulegać zmianie odpowiednio do rynkowej ceny

węgla. Ekwiwalent pieniężny za określoną ilość węgla jest uprawnieniem, które ma

samoistny mechanizm gwarantujący utrzymanie realnej wartości świadczenia i dlatego

taki ekwiwalent nie podlega waloryzacji na podstawie art. 3581 § 3 KC.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 29 czerwca 1995 r., I PZP 5/95

(OSNAPiUS 1996 nr 4 poz. 56) Sąd Najwyższy stwierdził, że świadczenie pieniężne

ustalone kwotowo w zakładowym systemie wynagradzania w zamian za deputat

węglowy niezależnie od zmiany wartości węgla, nie spełnione w terminie, może być

waloryzowane na podstawie art. 3581 § 3 KC w związku z art. 300 KP.

Zgodnie z § 4 pkt 16 załącznika nr 32 do Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Węglowego z dnia 1 lutego 1980 r. pracownikom strony pozwanej, byłym pracownikom oraz pozostałej po nich rodzinie przysługiwał deputat węglowy, który od chwili

jego wprowadzenia przez cały okres sporny miał wyłącznie postać pieniężną. W

przepisach branżowych obowiązujących u strony pozwanej świadczenie w zamian za

deputat węglowy było traktowane jako składnik wynagrodzenia za pracę. Jego wartość

była uwzględniana przy ustalaniu wymiaru innych świadczeń pracowniczych

obliczanych na podstawie wynagrodzenia za pracę, takich jak wynagrodzenie za czas

urlopu wypoczynkowego, zasiłek chorobowy, podstawa wymiaru renty lub emerytury itp.

W związku z tym Sad Najwyższy w cytowanej uchwale składu siedmiu sędziów z dnia

29 czerwca 1995 r., I PZP 5/95, przyjął, że uprawnienie do deputatu węglowego mające

od początku jego istnienia postać świadczenia pieniężnego, jest ze strony pozwanego

zakładu pracy zobowiązaniem stricte pieniężnym, a nie zobowiązaniem niepieniężnym

ze świadczeniem pieniężnym. Dlatego też - skoro suma pieniężna była przedmiotem

zobowiązania od chwili jego powstania - dopuszczalna jest w zasadzie waloryzacja

owego świadczenia pieniężnego na podstawie art. 3581 § 3 KC w związku z art. 300

KP.

Nawiązanie w sentencji uchwały do art. 300 KP oznacza, że stosowanie w

odniesieniu do wynagrodzenia za pracę przepisu art. 358 1 § 3 KC dotyczącego waloryzacji świadczeń pieniężnych odbywa się "odpowiednio", a ponadto pod warunkiem, że

przepis ten nie jest sprzeczny z zasadami prawa pracy. Z powyższego stwierdzenia

płyną wielorakie konsekwencje.

Przede wszystkim należy podkreślić, że świadczenie pieniężne w zamian za

deputat węglowy stało się u strony pozwanej składnikiem wynagrodzenia za pracę. Jest

niewątpliwe, że w prawie pracy ustalenie wynagrodzenia pracownika następuje w

odpowiednim trybie postępowania uzależnionym od tego, czy źródłem prawa do

wynagrodzenia jest układ zbiorowy pracy, umowa zbiorowa, czy też umowa o pracę. W

związku z tym zmiana wysokości wynagrodzenia następuje również w odpowiednim

trybie. Oznacza to, że w drodze waloryzacji świadczeń pieniężnych nie można zmienić

ani pominąć ustawowych mechanizmów rządzących ustaleniem i zmianą wysokości

wynagrodzenia za pracę. Byłoby to bowiem sprzeczne z tymi zasadami prawa pracy,

które odpowiednie mechanizmy i procedury przewidują. Oznacza to tym samym, że na

podstawie art. 3581 § 3 KC pracownik nie może żądać waloryzacji jakiegokolwiek

składnika wynagrodzenia za pracę, choćby uznał, że wysokość tego składnika jest za

niska i choćby według kryteriów obiektywnych wysokość ta budziła zastrzeżenia.

Odesłanie w art. 300 KP do odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu

cywilnego i pod warunkiem, że przepisy te nie są sprzeczne z zasadami prawa pracy,

nie wyklucza jednak w ogóle możliwości stosowania art. 3581 § 3 KC w zakresie wynagrodzenia za pracę. Już w uchwale z dnia 3 kwietnia 1992 r., I PZP 19/92 (OSNCP

1992, z. 9, poz. 166) Sąd Najwyższy uznał, że jeżeli zakład pracy nie wypłacił w terminie należnego pracownikowi świadczenia, zaś między ustaloną datą wypłaty świadczenia a jego spełnieniem nastąpił znaczny spadek siły nabywczej pieniądza, to nie ma

przeszkód do odpowiedniego zastosowania art. 3581 § 3 KC. Podobne stanowisko zajął

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 czerwca 1993 r., I PR 60/90 (nie publikowany),

którego przedmiotem było odszkodowanie z tytułu nieprawidłowego wypowiedzenia

umowy o pracę. W wymienionej sprawie Sąd Najwyższy dopuścił możliwość waloryzacji

odszkodowania z takiego tytułu wówczas, gdy nie zostało ono wypłacone w terminie i

gdy w okresie opóźnienia nastąpił znaczny spadek wartości pieniądza, który sprawił, że

zobowiązanie zakładu pracy w nominalnej wysokości nie mogło spełnić swojej roli.

Również w przytoczonej wyżej uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 29 czerwca 1995

r., I PZP 5/95 Sąd Najwyższy opowiedział się za dopuszczalnością waloryzowania

świadczenia pieniężnego, stanowiącego składnik wynagrodzenia za pracę wówczas,

gdy świadczenie to nie zostało spełnione w terminie. Inaczej mówiąc, zastosowanie

zasady waloryzacji w odniesieniu do świadczenia pieniężnego będącego

odpowiednikiem deputatu węglowego jest możliwe pod warunkiem, że nastąpiło

opóźnienie w wypłacie tego świadczenia. A contrario, wypłacone w terminie

świadczenie pieniężne stanowiące odpowiednik deputatu węglowego, nie może być

waloryzowane.

Z omawianej uchwały Sądu Najwyższego wynika również, że na podstawie art.

358 § 3 KC w związku z art. 300 KP może być waloryzowane tylko takie nie spełnione

w terminie świadczenie pieniężne, które zostało w zakładowym systemie

wynagradzania ustalone kwotowo w zamian za deputat węglowy w oderwaniu od war-

tości (ceny) węgla. Jeżeli bowiem przepisy o wynagrodzeniu przewidują ustalenie wysokości świadczenia pieniężnego według ceny określonego towaru panującej na tzw.

wolnym rynku lub według jego ceny urzędowej, obowiązujących w chwili wymagalności

świadczenia, to pracownik może żądać wprost zaspokojenia jego roszczenia w

wysokości, która odpowiada wartości towaru z chwili wykonania zobowiązania. Taki też

pogląd wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 stycznia 1988 r., I PZP 58/87

(OSNCP 1989 z. 10 poz. 145) przyjmując, że gdy stosownie do przepisów o

wynagrodzeniu ustalenie ekwiwalentu pieniężnego w zamian za deputat węglowy

następuje według ceny urzędowej węgla obowiązującej w chwili wymagalności świadczenia, tak jak przewiduje to art. 19 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu

Hutniczego, pracownik może żądać spełnienia świadczenia w wysokości odpowiadającej tejże cenie. Przytoczony przykład potwierdza jednocześnie tezę, iż jeżeli w

przepisach o wynagrodzeniu świadczenie pieniężne stanowiące odpowiednik określonego świadczenia w naturze (deputatu) nie jest oderwane od wartości tego świadczenia, pracownik może żądać wprost zasądzenia odpowiedniej kwoty; wówczas też nie

ma potrzeby stosowania art. 3581 § 3 KC. Jeżeli natomiast - jak w rozpoznawanej

sprawie - świadczenie pieniężne w zamian za deputat węglowy zostało ustalone kwotowo niezależnie od wartości węgla (i zmiany tej wartości), waloryzacja świadczenia w

razie zmiany siły nabywczej pieniądza może dotyczyć tylko świadczenia nie spełnionego w terminie.

Odnosząc przedstawione uwagi i rozważania do rozpoznawanej sprawy należy

stwierdzić, że z materiału dowodowego jednoznacznie wynika, iż w okresie spornym

powódka otrzymała ustaloną w poszczególnych latach "wartość deputatu węglowego".

W świetle powyższych okoliczności istnieją podstawy do ustalenia, że omawiane

świadczenia pieniężne wynikające z § 4 pkt 16 załącznika nr 32 do Układu Zbiorowego

Pracy dla Przemysłu Węglowego były spełniane w terminie. Spełnienie zaś w

ustalonym terminie powyższych świadczeń i nadanie im charakteru składnika

wynagrodzenia za pracę sprawia, że nie podlegają one waloryzacji przewidzianej w art.

3581 § 3 KC. Należy bowiem uznać, że dokonanie modyfikacji wynagrodzenia za pracę

lub poszczególnych jego składników w drodze waloryzacji jest sprzeczne z zasadami

prawa pracy określającymi odpowiednie tryby ustalania wynagrodzenia i zmiany jego

wysokości. Jedynie w odniesieniu do świadczenia (wynagrodzenia) nie wypłaconego

pracownikowi w terminie uprawniony jest pogląd, że art. 3581 § 3 KC może być

zastosowany. W takim ujęciu zagadnienia wyraża się zasada "odpowiedniego"

stosowania przepisów prawa cywilnego w prawie pracy ustanowiona w art. 300 KP.

Stosowanie "odpowiednio" przepisu Kodeksu cywilnego, to także stosowanie go z

pewnymi ograniczeniami. Gdy chodzi o wynagrodzenie to "odpowiednie" stosowanie

art. 3581 § 3 KC polega na ograniczeniu wynikającej z przepisu możliwości zmiany

wysokości tylko tego wynagrodzenia, które nie zostało wypłacone w terminie. Powyższy

pogląd jest podyktowany szczególnym charakterem wynagrodzenia jako świadczenia

pieniężnego i określonym ustawowo trybem jego ustalania.

Z tych względów na podstawie art. 421 § 1 KPC w związku z art. 11 ust. 5

ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr

43, poz. 189) orzeczono jak w sentencji.