I PRN 62/95 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 3 października 1995 r.

I PRN 62/95

Przysługująca pracodawcy swoboda dokonywania zmian organizacyjnych

nie może być wykorzystywana w celu obejścia przepisów o szczególnej ochronie

trwałości stosunku pracy.

Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Maria Mańkowska,

Andrzej Kijowski (sprawozdawca),

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 października 1995 r., sprawy z powództwa Zofii P. przeciwko Pracowni Konserwacji Zabytków Spółka z o.o. w R. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia warunków pracy, na skutek rewizji nadzwyczajnej Komisji Krajowej Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Rzeszowie z dnia 2 marca 1995 r., [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy w Rzeszowie z dnia 13 grudnia 1994 r. [...] i sprawę przekazał

temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Powódka Zofia P. była od dnia 20 maja 1977 r. do dnia 30 czerwca 1991 r.

zatrudniona w Państwowym Przedsiębiorstwie Konserwacji Zabytków w R., a od dnia 1

lipca 1991 r. w będącej jego następcą prawnym pozwanej Spółce z o.o.- Pracownia

Konserwacji Zabytków w R. Stanowisko pracy powódki uległo likwidacji z dniem 1 października 1994 r., a przypisane mu obowiązki przejęły dwie inne pracownice. Powódka

była jednak członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej NSZZ "Solidarność",

więc ze względu na przysługującą jej ochronę trwałości stosunku pracy, zakład pracy

nie wypowiedział umowy o pracę na zlikwidowanym stanowisku, tylko na podstawie art.

6 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.) dokonał wypowiedzenia

zmieniającego, proponując pracę na stanowisku sprzątaczki.

W odwołaniu do Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Rzeszowie powódka wniosła o

uznanie wypowiedzenia zmieniającego za bezskuteczne, gdyż zaproponowane warunki

pracy uznała za niezgodne z jej kwalifikacjami i degradujące ją pod względem

zawodowym. Wspomniany Sąd, wyrokiem z dnia 13 grudnia 1994 r., [...] powództwo

oddalił, podkreślając w uzasadnieniu, że nie może badać zasadności dokonywanych

zmian organizacyjnych, gdyż byłoby to naruszeniem praw pracodawcy w przedmiocie

wyboru pracownika do wypowiedzenia mu umowy o pracę, czy warunków pracy. W

stanie faktycznym sprawy możliwe zaś było na podstawie art. 10 ust. 4 ustawy

zastosowanie wypowiedzenia zmieniającego, gdyż likwidacja stanowiska pracy stanowi

przyczynę określoną w art. 1 ust. 1 ustawy.

Rewizję powódki oddalił Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Rzeszowie, który w uzasadnieniu swego wyroku z dnia 2 marca 1995 r. [...], uznał

wypowiedzenie zmieniające za dokonane bez naruszenia prawa.

Orzeczenia te rewizją nadzwyczajną z dnia 21 sierpnia 1995 r. zaskarżył NSZZ

"Solidarność", który zarzucił im naruszenie prawa materialnego i na tej podstawie

domagał się "zmiany" obu wyroków. W uzasadnieniu tego wniosku skarżący argumentuje, że ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. dopuszcza wypowiedzenie zmieniające

treść stosunku pracy członka zarządu zakładowej organizacji związkowej tylko w

sytuacji określonej przez jej art. 6, a i wówczas wypowiedzenie takie nie może proponować warunków dowolnie ustalonych przez pracodawcę i pomijać interesu pracownika, zwłaszcza gdy podlega on szczególnej ochronie. Skarżący twierdzi też, że zaoferowanie pracownikowi administracyjnemu stanowiska sprzątaczki jest niezgodne z

zasadami współżycia społecznego. Praca zawodowa stanowi bowiem nie tylko źródło

dochodu oraz istotny element kształtowania osobowości, ale wyznacza także pozycję

społeczną pracownika.

Skarżący podnosi wreszcie, że "przedmiotowa sprawa wydaje się należeć do

grupy przypadków", gdy pracodawca chcący pozbyć się pracownika oferuje mu w ramach wypowiedzenia zmieniającego takie warunki, co do których z góry wiadomo, że

pracownik ich nie zaakceptuje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona. Trwałość stosunku pracy powódki,

będącej członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej, podlega bowiem szczególnej ochronie(art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych - Dz. U.

Nr 55, poz. 234 ze zm.), obejmującej również sytuację powodującą konieczność

zmniejszenia w zakładzie zatrudnienia z przyczyn organizacyjno-ekonomicznych lub

produkcyjno-technologicznych, a więc z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz. U. z 1990 r. ,Nr 4, poz. 19 ze zm.). Pomimo wystąpienia takich przyczyn i

wynikającej z nich konieczności zwolnień, zakład pracy może członkowi zarządu

zakładowej organizacji związkowej jedynie wypowiedzieć warunki pracy lub płacy i to

pod warunkiem, że jego dalsze zatrudnienie na zajmowanym stanowisku "nie jest

możliwe" (art. 6 ust. 1 ustawy).

Taką "niemożliwość" powoduje zawsze likwidacja danego stanowiska pracy,

jeżeli przypisane mu czynności wyłącza z zakresu statutowych zadań zakładu pracy. W

celu oszczędzania na kosztach pracy zakłady stosują również likwidację stanowisk w

następstwie kumulowania czynności wykonywanych na różnych stanowiskach. Takie

"dociążenie" jednego, czy kilku stanowisk pracy powoduje bowiem, że inne stanowisko,

czy stanowiska stają się w strukturze zakładu zbędne. Choć zakładom pracy

przysługuje w zasadzie swoboda dokonywania podobnych zmian organizacyjnych, to

nie może być ona wykorzystywana w celu obejścia przepisów o szczególnej ochronie

trwałości stosunku pracy. Pracodawca nie może więc połączyć czynności wykonywanych na stanowisku zajmowanym przez członka zarządu zakładowej organizacji związkowej i czynności przydzielonych innym stanowiskom takiego samego, czy podobnego

rodzaju po to, aby szczególnie chronionego pracownika zwolnić z powołaniem się na

likwidację jego stanowiska pracy. Aby się zatem na wypadek sporu uwolnić od zarzutu

obejścia prawa, zakład pracy musi wykazać, że zatrudnienie funkcjonariusza

związkowego nie byłoby z merytorycznych przyczyn, tzn. z przyczyn pozostających

poza sferą jego działalności związkowej, możliwe również po przekształceniu

dotychczasowego stanowiska, polegającym na zaproponowaniu szerszego zakresu

pracowniczych czynności.

Postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie było natomiast prowadzone bez

wyodrębnienia dwóch wyraźnie różnych typów likwidacji stanowisk pracy i przy

założeniu, że bez względu na przysługiwanie pracownikowi ogólnej, czy szczególnej

(wzmożonej) ochrony trwałości stosunku pracy, sąd może w swobodę wyboru pracownika do zwolnienia w następstwie kumulacji stanowisk ingerować tylko wtedy, gdyby

między zwalnianym a pozostałymi pracownikami z danej grupy zawodowej wystąpiły

"rażące różnice". Takie założenie podzielił również Sąd Wojewódzki, który w

uzasadnieniu wyroku oddalającego rewizję niesłusznie sugeruje, że wywody o pozorności likwidacji, będącej w istocie "przesunięciem kadrowym", nie utrzymały się

dlatego, gdyż nie doszło do połączenia dwóch stanowisk, tylko do podzielenia zakresu

czynności powódki pomiędzy stanowisko do spraw kadrowych i stanowisko do spraw

obsługi sekretariatu oraz dział księgowości. Tymczasem dla prawnej oceny

przedmiotowej sprawy nie ma znaczenia, czy zakres czynności powódki został przejęty

przez dwa, bądź więcej stanowisk pracy w ramach tej samej, względnie różnych

komórek organizacyjnych.

W takiej sytuacji oba zaskarżone wyroki należało uchylić i przekazać sprawę

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy przeprowadzi postępowanie dowodowe w kierunku zbadania, czy sposób kumulacji czynności pracowniczych w obrębie administracyjnych

stanowisk pracy w pozwanej Spółce nie miał na celu obejścia przepisów o szczególnej

ochronie trwałości stosunku pracy powódki.

Dopiero po wykluczeniu takiej ewentualności Sąd ustali szczegółowe okoliczności i motywy zaoferowania powódce pracy sprzątaczki. Sąd będzie się przy tym

kierował dyrektywą, że rodzaj oferowanej pracy powinien uwzględniać stan zdrowia i

zawodowe kwalifikacje pracownika, z wyłączeniem tzw. prac prostych, nie wymagających żadnych kwalifikacji. Proponowanie takiej pracy nie może być jednak w warunkach

rynku pracy charakteryzującego się wysoką stopą bezrobocia uważane za degradujące

pracownika pod względem zawodowym, nawet jeśli nowe zatrudnienie pozostaje

nieadekwatne wobec dotychczasowego statusu socjalno-zawodowego. Zaoferowanie

podobnej pracy nie może jednak mieć na celu szykanowania pracownika, choć o takim

zamiarze pracodawcy wolno by mówić po wszechstronnym rozważeniu wszystkich

okoliczności sprawy.

Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2

k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.