I PRN 4/96 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 5 marca 1996 r.

I PRN 4/96

Przewodniczący SSN: Józef Iwulski, Sędziowie SN: Teresa Flemming-Kulesza, Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 marca 1996 r., sprawy z powództwa

Stefana M., Doroty R.-K., Janusza K., Jacka S., Hanny H., Adama T., Joanny G.,

Elżbiety S., Teresy K., Anny T., Marzeny A., Jarosława D., Danuty S., Małgorzaty S.,

Elżbiety D., Elżbiety M., Jadwigi S., Krystyny K. Lidii P., Marii B., Krystyny A., Danuty

G., Haliny G., Krystyny T., Marii K., Krzysztofa D., Wioletty A., Ewy K., Danuty D.,

Barbary W., Danuty M., Danuty P., Ewy B., Danuty K., Romualda K., Mirosławy K.,

Elżbiety K., Barbary N., Marii Ż., Bożeny N. i Henryka S. przeciwko Szkole Podstawowej [...] w S. i Kuratorowi Oświaty w K. o wynagrodzenie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy i Polityki Socjalnej [...] od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 8 września 1995 r., [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz zmienił poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy w Słupcy z dnia 27 kwietnia 1995 r. [...] w pkt I i 5 w ten

sposób, że oddalił powództwo.

Uzasadnienie

Powodowie - nauczyciele Szkoły Podstawowej [...] w S. pozwali Skarb Państwa-Kuratora Oświaty w K. oraz Szkołę Podstawową [...] w S., domagając się

zasądzenia różnicy pomiędzy wynagrodzeniem faktycznie otrzymanym w 1991 r. a

wynagrodzeniem, które ich zdaniem powinni otrzymać w tym okresie na podstawie

ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w

sferze budżetowej (Dz. U. Nr 4, poz. 24 ze zm.).

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Słupcy wyrokiem z dnia 24 marca 1994 ., [...] oddalił powództwo.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu

wyrokiem z dnia 8 lipca 1994 r., [...] uchylił wyrok Sądu I instancji i przekazał sprawę

temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Sąd

Rejonowy-Sąd Pracy w Słupcy wyrokiem z dnia 27 kwietnia 1995 r., [...] zasądził od

pozwanej Szkoły Podstawowej [...] w S. na rzecz powodów dochodzone przez nich

kwoty. Sąd ustalił, że powodowie mieli prawo do wynagrodzenia obliczonego według

zasad określonych w ustawie z dnia 31 stycznia 1989 r. o kształtowaniu środków na

wynagrodzenia w sferze budżetowej, z uwzględnieniem 103% normatywnego

wskaźnika przeciętnego wynagrodzenia wynikającego z art. 29 ustawy budżetowej z

1991 r. Powyższych zasad wynagradzania nie uwzględniło zarządzenie Ministra

Edukacji Narodowej z dnia 21 lipca 1989 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli.

Wyrokiem z dnia 8 września 1995 r., [...] Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu oddalił rewizję pozwanej Szkoły stwierdzając, iż

Sąd I instancji związany był wskazaniami zawartymi w uzasadnieniu wyroku z dnia 8

lipca 1994 r., [...]. Sąd Wojewódzki wyraził wówczas pogląd, iż przedmiotem roszczeń powodów może być kwota stanowiąca różnicę wynagrodzenia ukształtowanego

z uwzględnieniem normatywnego wskaźnika wynagrodzeń w wysokości 103%, a

wynagrodzeniem za 1991 r. faktycznie wypłaconym.

Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Pracy i Polityki Socjalnej

zarzucając rażące naruszenie art. 2 ust. 1 i 2 oraz art. 3 ustawy z dnia 31 stycznia

1989 r. o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej (Dz. U. Nr 4

poz., 24), art. 29 ustawy budżetowej na 1991 r. z dnia 23 lutego 1991 r. (Dz. U. Nr

21, poz. 89), art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 26 września 1991 r. o zmianie ustawy budżetowej na rok 1991 oraz o zasadach wykonywania budżetu państwa w 1991 r. (Dz. U.

Nr 86, poz. 391), art. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowj w 1991 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 396), art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 z zm.), § 5 zarządzenia

Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 lipca 1989 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli (M.P. Nr 29, poz. 222 ze zm.). Skarżący wniósł o uchylenie tego wyroku oraz

pkt 1 i 5 poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Słupcy z dnia

27 kwietnia 1995 r., [...] i oddalenie powództwa.

W uzasadnieniu podniesiono, że powołana ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r.

nie zawiera przepisów płacowych pozwalających określać wynagrodzenie konkretnego pracownika. Ustawa określa jedynie zasady kształtowania środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej.

Roszczenia płacowe z przepisów tej ustawy nie mogą być wywiedzione.Pogląd taki utrwalony jest już w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Wyrażony został m.in. w uchwale z dnia 6 września 1991 r., I PZP 49/91 (OSNCP 1992, z. 4, poz,

54), w wyroku z dnia 7 czerwca 1994 r., I PRN 28/94 (OSNAPiUS 1994, Nr 9, poz.

144) oraz w wyroku z dnia 14 lipca 1994 r., I PRN 45/94 (OSNAPiUS 1994 Nr 8, poz.

129). Także Trybunał Konstytucyjny uznał, że ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. nie

stanowi podstawy dla roszczeń konkretnych pracowników ani nawet określonych

grup zawodowych. W uzasadnieniu orzeczenia z dnia 14 marca 1995 r., K 13/94

Trybunał stwierdził, że w regulacji omawianej ustawy jej bezpośrednim adresatem

jest ustawodawca, który zgodnie art. 3 ust. 1 ustawy określa w ustawie budżetowej

normatywny wskaźnik wynagrodzeń pracowników sfery budżetowej na każdy rok.

Omawiana ustawa nie kształtuje wysokości wynagrodzeń pracowników sfery budżetowej, lecz zawiera dyrektywy polityki płacowej w sferze budżetowej skierowane do

organów państwa, które tę politykę realizują.

Wynagrodzenia powodów w spornym okresie określało zarządzenie Ministra

Edukacji Narodowej z dnia 21 lipca 1989 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli

(M.P. Nr 29, poz. 222 ze zm.).

Ze wskazanych wyżej przyczyn - zdaniem skarżącego - podstawą roszczeń

powodów nie może być art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) stanowiący, że zasady corocznego podwyższania przeciętnego wynagrodzenia nauczycieli określają przepisy o kształtowaniu

środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej.

Nie ma też istotnego znaczenia w rozpatrywanej sprawie kwestia zmian wprowadzonych w ustawie z dnia 31 stycznia 1989 r. ustawą z dnia 26 września 1991 r. o

zmianie ustawy budżetowej na rok 1991 oraz o zasadach wykonywania budżetu

państwa w 1991 r. (Dz. U. Nr 86,poz. 391) i ustawą z dnia 28 września 1991 r. o

wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r.(Dz. U. Nr 87, poz. 396), a także

skutki orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 stycznia 1992 r. kwestionują-

cego te zmiany, gdyż przepisy ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. nie mogą w ogóle

służyć powstaniu roszczeń płacowych.

Zaskarżony wyrok rażąco narusza prawo. Zobowiązuje on bowiem pozwanego do wypłacenia wynagrodzeń ponad wysokość wynikającą z przepisów płacowych i umów o pracę. W rozumowaniu swoim Sądy nie uwzględniły też znanych już

w chwili wyrokowania orzeczeń Sądu Najwyższego.

Zdaniem Ministra Pracy zaskarżony wyrok narusza też interes Rzeczypospolitej Polskiej. Przyjęcie za podstawę rozstrzygnięcia sporu normatywnego wskaźnika

przeciętnego wynagrodzenia w sferze budżetowej, narusza bowiem fundamentalne

zasady państwa prawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.

Powodowie wywodzili roszczenia o wyrównanie wynagrodzenia z przepisów

ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej (Dz. U. Nr 4, poz. 24 ze zm.).Twierdzili oni, że tzw. normatywny wskaźnik wynagrodzeń, o którym mowa w przepisach tej ustawy, daje podstawy do

powstania roszczenia każdego pracownika sfery budżetowej o wynagrodzenie w

wysokości obliczonej przy jego zastosowaniu. Takie rozumowanie nie ma uzasadnienia w przepisach tej ustawy. Ustawa ta nie zawiera w ogóle przepisów określających wynagrodzenia poszczególnych grup pracowników tworzących tzw. sferę budżetową (np. nauczycieli, lekarzy, urzędników), a tym bardziej nie zawiera przepisów

płacowych pozwalających określać wynagrodzenie konkretnego pracownika. Ustawa

- co wynika już z jej tytułu - określa jedynie zasady kształtowania środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej.Kształtowanie środków miało mieć miejsce w centralnym planie rocznym, następnie w ustawie budżetowej oraz w aktach prawnych Rady

Ministrów dotyczących płac w tzw.sferze budżetowej (art. 3).Kształtowanie środków

na wynagrodzenia nie może być rozumiane jako określenie wynagrodzenia pracowników. Żaden przepis ustawy nie zawiera sformułowania prawa pracownika do otrzymania wynagrodzenia obliczonego przy zastosowaniu wskaźnika, o którym mowa w

art. 2 i 3, ani też pracodawcy nie zostali zobowiązani do takiego określenia wynagro-

dzenia. Ponadto z samej istoty pojęcia "normatywny wskaźnik przeciętnego wynagrodzenia pracowników sfery budżetowej" wynika, że nie może on służyć za podstawę

obliczenia wynagrodzenia poszczególnego pracownika. Wskaźnik ten jest "normatywny", a zatem odnosi się do pracowników sfery budżetowej jako całości - czyli do

grupy zatrudnionych, opłacanych przez budżet państwa, a nie do określenia konkretnego wynagrodzenia. Jest on wskaźnikiem "przeciętnego" wynagrodzenia, co wskazuje na to, że wynagrodzenia poszczególnych pracowników mogą być w założeniu

ustawy - wyliczone jako wyższe lub niższe niż "przeciętne".

Traktowanie omawianego wskaźnika jako normy obowiązującej przy wyliczaniu wynagrodzenia każdego pracownika spowodowałoby, że relacje płacowe w sferze budżetowej zostałyby na zawsze "zamrożone" w takich samych proporcjach.

Skoro bowiem każdy pracownik miałby prawo (a zakład pracy obowiązek) do

automatycznego podwyższania wynagrodzenia przy zastosowaniu tylko takiego

wskaźnika, proporcjonalne różnice między wynagrodzeniami poszczególnych

pracowników całej sfery budżetowej, istniejące w momencie wejścia w życie

omawianej ustawy, musiałyby być zachowane w czasie działania "wskaźnika", czyli

przez wiele lat. Te wszystkie względy przemawiają przeciwko możliwości

zastosowania przepisów ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. do ukształtowania

roszczeń nauczycieli o wynagrodzenie. Roszczenia takie z przepisów tej ustawy nie

mogą być wywiedzione. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę

podziela przy tym analogiczny pogląd wyrażony w uchwale z dnia 6 września 1991 r.,

I PZP 49/91 (OSNCP 1992 z. 4 poz. 54) i w wyroku z dnia 7 czerwca 1994 r., I PRN

28/94 (OSNAPiUS 1994 nr 8 poz. 129).

Jeżeli zatem przepisy ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. nie mogą w ogóle

służyć powstaniu roszczeń płacowych, to nie ma istotnego znaczenia w rozpatrywanej sprawie kontrowersyjna kwestia zmian wprowadzonych w tych przepisach

wymienionymi wyżej ustawami z dnia 26 i 28 września 1991 r. oraz skutków orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 stycznia 1992 r.

Także nie są trafne argumenty obu Sądów wywodzone z art. 6 pkt 2 ustawy z

dnia 31 stycznia 1989 r. Przepis ten stanowi, że art. 31 ust. 2 Karty Nauczyciela

otrzymuje brzmienie: "Zasady corocznego podwyższania przeciętnego wynagradzania nauczycieli określają przepisy o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sfe-

rze budżetowej". Wynika z niego tylko to, że ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. ma

zastosowanie także do nauczycieli. Ponadto przepis ten wyraźnie stanowi o "przeciętnym wynagrodzeniu", a nie o wynagrodzeniu poszczególnych pracowników,także

więc i z tego względu nie może on stanowić podstawy roszczenia o zwiększeniu wynagrodzenia.

Zaskarżony wyrok narusza także interes Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż

powoduje znaczne i nieuzasadnione wydatki z budżetu Państwa, a także bezzasadnie uprzywilejowuje powodów w porównaniu z innymi pracownikami szkół państwowych.

Z tych względów na podstawie art. 422 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.