I PKN 742/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 17 grudnia 2001 r.

I PKN 742/00

Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Józef Iwulski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2001 r. sprawy z powództwa Elżbiety D. przeciwko A.C. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością o odprawę

i odszkodowanie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 7 czerwca 2000 r. [...]

1) u c h y l i ł zaskarżony w części oddalającej apelację (pkt 2) w zakresie

dotyczącym odszkodowania z tytułu umowy o zakazie konkurencji oraz w części dotyczącej rozstrzygnięcia o kosztach postępowania (pkt 3) i w tym zakresie sprawę

przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego;

2) o d d a l i ł kasację w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem

z dnia 8 października 1999 r. [...] zasądził od Spółki z o.o. A.C. C. w W. na rzecz Elżbiety D. kwotę 3.527,48 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 1999 r. tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę, oddalając powództwo w pozostałej części. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy powołał się na poniższe ustalenia faktyczne oraz ich prawną kwalifikację.

Powódka Elżbieta D. została w pozwanej Spółce zatrudniona z dniem 1 października 1996 r. na czas nie określony jako specjalista w dziale administracji. W

umowie o pracę zamieszczono klauzulę o niepodejmowaniu przez powódkę bez odszkodowania pracy w konkurencyjnych przedsiębiorstwach przez okres 12 miesięcy

od daty ustania stosunku pracy. W dniu 30 listopada 1998 r. wypowiedziano powódce umowę o pracę z braku osiągnięć i postępów w pracy powodujących niezadowolenie pracodawcy. Nowe zatrudnienie powódka podjęła w dniu 1 września 1999 r. ze

względu na stan zdrowia, wymagający poddania się dwom kolejnym operacjom. Wypowiedzenie umowy Sąd Okręgowy ocenił jako ogólnikowe i dokonane wbrew stanowisku bezpośredniego przełożonego, który dobrze wypowiadał się na temat wykonywania przez powódkę jej pracowniczych obowiązków, za co była też premiowana.

Strona pozwana nie udowodniła więc stawianych zarzutów, wobec czego Sąd na

podstawie art.45 i 47 KP zasądził powódce odszkodowanie w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia. Sąd oddalił natomiast powództwo w zakresie odprawy

pieniężnej z ustawy o grupowych zwolnieniach, albowiem nie zostały spełnione przesłanki z jej art.1 ust. 1. Chwilowe obniżenie stanu zatrudnienia w styczniu 1999 r. i

uzupełnienie tego stanu w następnym miesiącu stanowi normalną fluktuację .W

dziale administracyjnym, gdzie pracowała powódka nadal zatrudnionych jest trzech

pracowników i goniec.

Natomiast umowny zakaz konkurencji nie spełnia ustawowych wymagań, gdyż

nie określa wysokości odszkodowania należnego powódce. Jest to więc zakaz jedynie moralny, który nie powoduje finansowych skutków. Ponadto powódka po zakończeniu pracy była przez osiem miesięcy niezdolna do podjęcia nowego zatrudnienia

ze względu na stan zdrowia, a więc nie poniosła szkody. Dlatego roszczenie o

wspomniane odszkodowanie podlegało oddaleniu.

W ramach częściowego uwzględnienia apelacji wniesionej przez stronę powodową, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 7 czerwca 2000 r. [...] zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że

zasądził od A.C. Sp. z o.o. na rzecz Elżbiety D. kwotę 2.645,61 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 10 czerwca 1999 r., a w pozostałej części apelację oddalił. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny uznał, że pisemna umowa stron o zakazie

konkurencji jest w zakresie pozbawiającym powódkę prawa do odszkodowania

sprzeczna z art.1012 § 1 KP, a tym samym w tej części stosuje się zgodnie art.18 § 2

KP odpowiednie przepisy prawa pracy, czyli art.1012 § 3 KP, określający odszkodowanie w wysokości minimum 25% wynagrodzenia otrzymywanego przez pracownika

przed ustaniem stosunku pracy.

Kasację od powyższego wyroku wniosła powódka, zarzucając naruszenie : 1)

art.1 ust. 1 i art.10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. „poprzez przyjęcie, że nie

zaszły okoliczności wynikające z tych artykułów przy rozwiązywaniu umowy o pracę z

powódką oraz art.8 ust. 1 , 2 i 2a tej ustawy poprzez niewypłacenie powódce odprawy w dochodzonej pozwem wysokości” ; 2) art.1012 § 3 KP „poprzez zasądzenie od-

szkodowania w kwocie , która nie odpowiada 25% wynagrodzenia otrzymanego

przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji, tj.12 miesięcy”. Na tej podstawie wnoszący

kasację domagał się zmiany zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego w Warszawie i zasądzenia na rzecz powódki odprawy w kwocie

7.500 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 1999 r. oraz odszkodowania w

kwocie 7.936,83 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 10 czerwca 1999 r., przy

uwzględnieniu kosztów zastępstwa procesowego za trzy instancje. W uzasadnieniu

kasacji podniesiono między innymi, że zatrudnienia po pięciu miesiącach na tym samym stanowisku innego pracownika nie można traktować jako „zwykłej fluktuacji zatrudnienia” i trzeba w tym widzieć faktyczną likwidację stanowiska uprzednio zajmowanego przez powódkę. Strona pozwana przeżyła też reorganizację w ramach grupy

kapitałowej. Przedmiotowe zwolnienie miało zatem charakter indywidualnego rozwiązania stosunku pracy z przyczyn określonych w art.1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r., więc powódce należy się odprawa z art.8 ustawy tym bardziej, że art.10

ust.1 ustawy abstrahuje od wymagań redukcji zatrudnienia.

Skarżąca twierdzi też, że Sąd Apelacyjny bezpodstawnie przyjął, iż z tytułu

zakazu konkurencji domagała się odszkodowania za okres trzech miesięcy i wyliczył

je na sumę 2.645,61 zł., biorąc pod uwagę jej miesięczny zarobek w kwocie 3527,48

zł. Tymczasem w pozwie żądana jest kwota 10.582,44 zł., wynikająca z podzielenia

kwoty miesięcznego zarobku przez 4 (25%) i pomnożona przez 12 miesięcy umownego zakazu konkurencji, co tylko w wymiarze rachunkowym odpowiada trzymiesięcznemu zarobkowi skarżącej.

Odpowiadając na kasację powódki, strona pozwana wniosła o jej oddalenie i

zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za trzy instancje. W uzasadnieniu odpowiedzi podniesiono, że zwalnianie dotychczasowych, pracujących poniżej oczekiwań pracodawcy, i zatrudnianie nowych pracowników przy równoczesnym zachowaniu ogólnego poziomu zatrudnienia jest wyrazem prowadzenia prawnie dozwolonej

polityki doboru optymalnej kadry. Reorganizacja grupy kapitałowej, w skład której

wchodzi pozwana Spółka, miała charakter podmiotowych zmian strukturalno- organizacyjnych, bez istotnego wpływu na stan zatrudnienia w ogólności, a zwłaszcza na

zatrudnienie powódki. Zaprezentowana w kasacji teza, że okresowy wakat na stanowisku pracy powódki należy traktować jako jego faktyczną likwidację jest „absurdalna”. Strona pozwana uważa, że Sąd Apelacyjny potwierdził za Sądem pierwszej in-

stancji „brak podstaw do wypłacenia powódce odszkodowania za okres niemożliwości podjęcia pracy (konkurencyjnej czy nie ) wymuszonej jej chorobą i rekonwalescencją od rozwiązania z nią umowy o pracę do dnia 13.08.1999 r., a nie jej świadomą decyzją powstrzymania się od zatrudnienia konkurencyjnego wobec byłego pracodawcy i w którym to czasie otrzymywała ona zasiłek chorobowy. Zasądzenie odszkodowania „za okres 3 miesięcy po ustaniu przesłanki choroby, bez ustalenia rodzaju zatrudnienia podjętego przez powódkę od 1.09.1999 r., należy uznać za naruszające przepisy prawno-procesowe w przedmiocie obowiązku dogłębnego rozpoznania okoliczności sprawy i w tym zakresie wymagające zmiany”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie w części kwestionującej wysokość odszkodowania zasądzonego w związku z umową o rocznym zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy. Wprawdzie Sąd Apelacyjny uznał roszczenie powódki za

usprawiedliwione co do zasady, lecz z tego tytułu nie zasądził kwoty stanowiącej

równowartość ¼ ( 25%) dwunastomiesięcznego zarobku, a „jedynie” zarobku trzymiesięcznego. W uzasadnieniu wyroku napisano w tej kwestii, że „ponieważ powódka wnosiła o zasądzenie odszkodowania za okres 3 miesięcy, to biorąc pod uwagę

wysokość jej miesięcznych zarobków w kwocie 3.527,48 zł., roszczenie może wynosić 2.645,61 zł., które Sąd zasądził z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia zgłoszenia żądania, co nastąpiło na rozprawie w dniu 10 czerwca 1999 r.” Cytowane

sformułowanie nie jest jasne, zwłaszcza, że powódka wyraźnie domagała się dwunastomiesięcznego odszkodowania. Wskazywałoby to na pomyłkę, choć w odpowiedzi

na kasację strona pozwana sugeruje możliwość merytorycznej interpretacji stanowiska Sądu, to znaczy jako odmowy zasądzenia odszkodowania w okresie, w którym

po dokonaniu wypowiedzenia umowy skarżąca pozostawała do dnia 13 sierpnia

1999 r. na zwolnieniu lekarskim i pobierała zasiłek chorobowy. Innymi słowy, pozwana Spółka uważa, że najpierw Sąd Apelacyjny kierował się trafną myślą, że w okresie

choroby i rekonwalescencji powódka nie respektowała zakazu konkurencji, gdyż tak

czy owak nie mogłaby podjąć jakiejkolwiek pracy (konkurencyjnej albo niekonkurencyjnej wobec pracodawcy), a poza tym wskutek pobierania świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie poniosła żadnej szkody, po czym zasądził jej odszkodowanie za

pozostałe trzy miesiące trwania zakazu konkurencji, choć wtedy akurat podjęła zatrudnienie, lecz Sąd zupełnie nie zainteresował się rodzajem tej pracy.

Przepis art.1012 § 3 KP stanowi tymczasem, że odszkodowanie należne od

pracodawcy nie może być niższe od 25 % wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji, przy czym odszkodowanie wolno wypłacać w miesięcznych ratach. Powołany przepis ustanawia więc minimalną wysokość odszkodowania, odnosząc ją do wynagrodzenia faktycznie otrzymanego przez pracownika „na

rękę” w czasie równym okresowi obowiązywania zakazu konkurencji, co w przypadku

skarżącej oznacza ¼ rzeczywistego zarobku osiągniętego w drugim roku jej łącznie

dwuletniego okresu zatrudnienia. Uprawnienie do wspomnianego odszkodowanie

przysługuje za zachowanie obiektywnie zgodne z treścią zakazu konkurencji, więc

uprawnienia tego nie traci pracownik, który na przykład wskutek niezdolności do

pracy z powodu choroby nie byłby w umówionym okresie w stanie podjąć konkurencyjnego zatrudnienia i który w związku z pobieraniem zasiłku chorobowego zachował

większą część dotychczasowych środków utrzymania. Niepodjęcie konkurencyjnego

zatrudnienia lub działalności na własny rachunek może też być spowodowane brakiem odpowiednich ofert pracy czy ekonomiczną nieopłacalnością samodzielnej

działalności gospodarczej. Te i inne podobne okoliczności powinny być przedmiotem

szczegółowej analizy i krytycznej refleksji pracodawcy przed zawarciem danej klauzuli konkurencyjnej, gdyż nie jest dopuszczalne późniejsze i jednostronne uchylenie

się od obowiązku zapłaty umówionego odszkodowania.

Żadnych zastrzeżeń nie budzi natomiast pogląd Sądu Apelacyjnego, że

umowa o nieodpłatny zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy jest wprawdzie

sprzeczna z art.1012 § 1 KP, lecz nie powoduje to jej nieważności. Bezskuteczne jest

wówczas tylko zastrzeżenie owej nieodpłatności, które zgodnie z art.18 § 2 KP zostaje automatycznie zastąpione przez gwarantowane pracownikowi w art.101 2 § 3 KP

minimum odszkodowawcze w wysokości 25 % jego wcześniejszego wynagrodzenia.

Kasacja podlega natomiast oddaleniu w zakresie kwestionującym odmowę

zasądzenia odprawy przewidzianej w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1999 r. Nr 4,

poz.19 ze zm.). Sąd Najwyższy rozpoznaje bowiem sprawę w granicach kasacji, wyznaczonych przede wszystkim przytoczonymi podstawami kasacyjnymi oraz ich uza-

sadnieniem, a z urzędu bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania

(art.39311 w związku z art.3933 KPC w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca

2000 r.).W tej części kasacji zostały zgłoszone jedynie zarzuty naruszenia art.1 ust. 1

i art.10 ust. 1 oraz 8 ust. 1, 2 i 2a powołanej ustawy przez ich niezastosowanie w

okolicznościach przedmiotowej sprawy. Wnoszący kasację próbuje więc podważyć

prawną kwalifikację ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, ale

to jest teoretycznie możliwe jedynie w pośredni sposób, to znaczy przez podniesienie

zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego, dotyczących zwłaszcza prowadzenia postępowania dowodowego i oceny jego wyników. W przeciwnym razie wiążące są ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Apelacyjny, a właściwie przejęte

od Sądu Okręgowego. W ich świetle zwolnienie skarżącej było przejawem fluktuacji

spowodowanej prowadzeniem przez pracodawcę normalnej, bieżącej polityki kadrowej, więc z oczywistych względów nie podlegało subsumowaniu pod normy zawarte

w przepisach ustawy przytoczonych w kasacji.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 i art. 39313 §

1 KPC orzekł jak w sentencji.