I PKN 722/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 6 grudnia 2001 r.

I PKN 722/00

Rozwiązanie stosunku pracy w związku ze zmianą organizacyjno-prawnego modelu funkcjonowania księgowości przedsiębiorstwa, przynoszącą pracodawcy istotne zmniejszenie kosztów pracy, może być uznane za zwolnienie z

przyczyn dotyczących zakładu pracy, choćby nie pociągało za sobą zmniejszenia liczby zatrudnionych.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Andrzej Kijowski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2001 r. sprawy z powództwa

Grażyny K. przeciwko Biuru Obsługi Sprzedaży Ratalnej „T.-D.” w K. Spółce Cywilnej

Piotra S. i Walentego R. o zapłatę, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 26 maja 2000 r.

[...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e ni e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Koninie wyrokiem z dnia 17 marca 2000 r. [...]

oddalił powództwo Grażyny K. wniesione przeciwko Piotrowi S. i Walentemu R. współwłaścicielom B. O. S. R. „T.-D.” w K. o zasądzenie kwoty 6.360 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 1 września 1999 r. tytułem odszkodowania za likwidację

stanowiska głównego księgowego. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy

powołał się na poniższe ustalenia faktyczne.

Powódka Grażyna K. była u strony pozwanej zatrudniona w okresie od dnia 1

sierpnia 1998 r. do dnia 31 sierpnia 1999 r. na podstawie bezterminowej umowy o

pracę w wymiarze połowy etatu na stanowisku głównej księgowej za wynagrodze-

niem miesięcznym w kwocie 2.120 zł. Pozwani zwrócili się do powódki z propozycją

rozwiązania stosunku pracy z dniem 31 lipca 1999 r. za porozumieniem stron, lecz

powódka oferty nie przyjęła. Pozwani polecili jej więc przygotowanie dokumentów o

wypowiedzeniu umowy przez pracodawcę. Powódka polecenia tego nie wykonała,

lecz z dniem 31 sierpnia 1999 r. przestała pracować, otrzymując świadectwo pracy.

Przyczyną wypowiedzenia umowy było niewywiązywanie się z obowiązków polegające na nieksięgowaniu od maja do lipca 1999 r. dowodów wpłat i wypłat, wskutek

czego pozwani stracili kontrolę nad firmą. Na stanowisko powódki przyjęto więc Grażynę M., a poza tym pozwani zatrudnili też biegłego rewidenta. Na podstawie ugody

zawartej przed Sądem Rejonowym w Koninie [...] powódka otrzymała odszkodowanie za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę ze skróconym okresem wypowiedzenia oraz ekwiwalent za urlop wypoczynkowy. W tych okolicznościach Sąd

Rejonowy uznał, że powódka została zwolniona z przyczyn, które nie uzasadniają

zasądzenia jej odprawy przewidzianej w przepisach ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu prac oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr

4, poz. 19 ze zm.). Powódka nie została bowiem zwolniona na podstawie art. 10 ust.

1 tej ustawy, a ponadto nie wystąpiły u pozwanych żadne zmiany ekonomiczne lub

organizacyjne powodujące zmniejszenie zatrudnienia i jedyną przyczyną zwolnienia

było nienależyte wykonywanie obowiązków głównej księgowej.

Apelację wniesioną od tego orzeczenia przez powódkę oddalił Sąd OkręgowySąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 26 maja 2000 r.

[...]. Akceptując za orzeczeniem Sądu pierwszej instancji ustalenia faktyczne i ich

prawną kwalifikację, Sąd Okręgowy wskazał ponadto, że w firmie prężnie rozwijającej się trudno sobie wyobrazić likwidację stanowiska głównego księgowego, które

jest niezbędne. Nie uczynili tego również pozwani, którzy obowiązki głównej księgowej powierzyli nowej pracownicy, co świadczy o dążeniu nie tyle do zmian organizacyjnych w księgowości, ile zmian personalnych.

Kasację od powyższego wyroku wniosła powódka, zarzucając naruszenie

prawa materialnego przez: 1) niewłaściwe zastosowanie art. 1 ust. 1 w związku z art.

10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. oraz przyjęcie poglądu, że „zmianą organizacyjną nie jest zatrudnienie innego pracownika bez kwalifikacji wymaganych na

danym stanowisku lub zawarcie umowy o świadczenie usług na warunkach zlecenia

z podmiotem gospodarczym, który będzie wykonywał całość lub część czynności

zwalnianego pracownika”, a ponadto 2) ” błędną wykładnię art. 1 ust. 1 ustawy przez

uznanie, iż zmiany organizacyjne muszą pozostawać w związku z sytuacją ekonomiczną i nie wystarczy zmiana organizacyjna w sytuacji, gdy pracodawca nie zmierza

do zlikwidowania działu księgowości (...), lecz obniżając koszty o 68 % zatrudnił Grażynę M. za niższe wynagrodzenie na cały etat pomimo niższych kwalifikacji, a nadzór

powierzył firmie J.S. na podstawie umowy sprzedaży usług księgowych, gdyż biegły

rewident prowadzący biuro może być tylko usługodawcą, a nie pracownikiem”, jak

również 3) błędną wykładnię art. 1 ustawy w związku z art. 30 § 4 KP, gdyż to pozwanego pracodawcę obciążał obowiązek uzasadnienia podstawy ustania stosunku

pracy. Skarżąca zarzuciła też naruszenie art. 232 w związku z art. 236 i art. 477 1 § 11

KPC przez przerzucenie na powódkę ciężaru dowodu przesłanek ustania jej stosunku pracy, jak też art. 328 § 2 KPC przez sporządzenie uzasadnienia, które wymyka

się spod kasacyjnej kontroli. Wnoszący kasację zarzucił ponadto „obrazę art. 227

KPC i zaniechanie dokonania szeregu ustaleń faktycznych” istotnych dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Wnoszący kasację wyodrębnił wreszcie kategorię zarzutów zaadresowanych do wyroku Sądu pierwszej instancji. Na tych podstawach

skarżąca wiosła o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie kwoty 6.360 zł.,

ewentualnie o uchylenie kwestionowanego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go

orzeczenia Sądu Rejonowego w Koninie i przekazanie mu sprawy do ponownego

rozpoznania, przy uwzględnieniu w obu wypadkach kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 550 zł.

W uzasadnieniu kasacji podniesiono dodatkowo, że zwolnienie powódki nastąpiło bez pisemnego uzasadnienia, więc strona pozwana mogła ukrywać jego

prawdziwe przyczyny. Twierdzi się też, że zatrudnienie Grażyny M. i zaangażowanie

biegłego rewidenta miało w zakładzie pracy pozwanych charakter zmian organizacyjnych. Były to równocześnie zmiany ekonomiczne, „bo zarobek Grażyny M. w przeliczeniu na pełny etat to zaledwie 32 % wynagrodzenia powódki, a licząc ZUS i

składkę zdrowotną, to miesięcznie około 3.000 zł. oszczędności, a nie jest znane

uposażenie lub cena brutto z VAT- usługi biura rachunkowego”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie, gdyż jej podstawy - pomimo ewidentnych uchybień w zakresie szeroko pojętego prawniczego warsztatu zawodowego (ja-

skrawym tego przykładem może być grupa zarzutów skierowanych bezpośrednio do

orzeczenia zapadłego w pierwszej instancji) - mają usprawiedliwienie, aczkolwiek nie

znaczy to, iż zasadne i dobrze pogłębione są wszystkie zarzuty zgłoszone w ramach

tych podstaw. Trafny jest w każdym razie zarzut pogwałcenia w zaskarżonym wyroku

przepisów art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw, zgłoszony w korelacji z

procesowym zarzutem naruszenia art. 227 w związku z art. 382 KPC przez niedokonanie ustaleń faktycznych przedmiotowo istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej

sprawy. Sąd Okręgowy ustalił między innymi, że na stanowisku księgowej została

przez pozwanych zatrudniona Grażyna M., co pośrednio wskazuje na fakt, iż zwolnienie skarżącej nie nastąpiło z przyczyn organizacyjnych lub ekonomicznych wskazanych w art. 1 ust. 1 ustawy, ale miało podłoże personalne w postaci niezadowolenia pracodawcy z efektów jej pracy. Sąd Okręgowy nie przejawił więc zainteresowania charakterem prawnym i warunkami zatrudnienia zaoferowanymi Grażynie M., a o

tym, że pozwani zatrudnili ponadto biegłego rewidenta, wspomniał jedynie w części

relacjonującej ustalenia z postępowania w pierwszej instancji, co w najlepszym razie

pozwala wnioskować o przejęciu ich w dorozumiany sposób i włączeniu również do

podstawy faktycznej wyroku oddalającego apelację. Innymi słowy, Sąd Okręgowy nie

poczynił ustaleń, a tym bardziej porównań co do zasad funkcjonowania i kosztów

księgowej obsługi przedsiębiorstwa pozwanych przed i w okresie następującym po

zwolnieniu skarżącej. Tymczasem dla zakresu zastosowania art. 10 ust. 1 ustawy

jest to kwestia o istotnym znaczeniu.

Aktualna sytuacja na rynku pracy powoduje bowiem, że pracodawca jest w

stanie bez większych trudności znaleźć do określonej pracy pracownika lepiej wykształconego, wydajniejszego, aktywniejszego i bardziej dyspozycyjnego, a mimo to

gotowego do wykonywania jej za zdecydowanie niższe wynagrodzenie. Oszczędności dla pracodawcy mogą też wynikać ze zmiany formuły danego zatrudnienia, na

przykład zatrudnienia pracowniczego w zatrudnienie cywilnoprawne, które może

mieć racjonalne uzasadnienie i samo przez się nie powinno być kwalifikowane jako

służące obejściu ustawy czy nawiązane dla pozoru (art. 58 § 1 i 83 KC w związku z

art. 300 KP). W grę wchodzi też sytuacja, w której określone czynności, wykonywane

początkowo na podstawie zatrudnienia pracowniczego bądź cywilnoprawnego, zostaną zlecone w całości albo w części na zewnątrz zakładu pracy jakiejś osobie

prawnej, jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, czy osobie

fizycznej wpisanej do rejestru działalności gospodarczej, nie wyłączając osób powiązanych wcześniej z danym pracodawcą więzami zatrudnieniowymi. Jeżeli podobne

zmiany, mogące też występować kumulatywnie, powodują zwolnienie pracownika,

które w nowym modelu realizacji jego dotychczasowych zadań przynoszą pracodawcy istotną redukcję kosztów pracy, będącą skądinąd wyłącznym motywem danego

zwolnienia, a więc powodem bez którego zwolnienia by w ogóle nie było, to taka sytuacja mieści się w pojęciu odpowiedniego stosowania art. 1 ust. 1 ustawy, a tym

samym należy do zakresu odniesienia jej art. 10 ust. 1. Jest to bowiem zmiana o

charakterze organizacyjno - ekonomicznym, która stanowi wyłączny powód decyzji o

zwolnieniu, w następstwie czego dochodzi do zmniejszenia zatrudnienia, aczkolwiek

mierzonego nie tyle liczbą zatrudnionych czy tak zwanych etatów, ile kosztów pracy.

Takie podejście do kategorii zmniejszenia zatrudnienia jest szczególnie uzasadnione

w sferze przedsiębiorstw, dla których redukcja etatów nie jest celem, a jedynie środkiem prowadzącym do obniżania kosztów działalności. Ten sposób rozumowania zapewnia też lepszą ochronę pracownikom zwalnianym z oszczędnościowych względów, gdyż nie wyklucza nabycia roszczenia o odprawę przewidzianą w art. 8 ustawy.

Sąd Okręgowy nie zajął wyraźnego stanowiska w kwestii zakresu zastosowania art. 10 ust. 1 ustawy, choć pośrednio opowiedział się za interpretacją zwężającą

ten zakres. W konsekwencji Sąd ten (podobnie jak Sąd pierwszej instancji) nie poczynił ustaleń określających, czy i jakiej skali korzyści (oszczędności) w sferze kosztów pracy osiągnęli pozwani w związku ze zwolnieniem powódki i przeorganizowaniem zasad obsługi księgowej ich przedsiębiorstwa. Tymczasem ustalenia te są niezbędne dla ostatecznej oceny zasadności roszczenia skarżącej.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1 i art. 108

§ 2 w związku z art. 39319 KPC orzekł jak w sentencji.