I PKN 686/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 16 listopada 2001 r.

I PKN 686/00

Brak obowiązku świadczenia pracy po odwołaniu z funkcji prezesa zarządu spółdzielni pracy nie dotyczy pracownika zatrudnionego na podstawie

umowy o pracę w charakterze kierownika tej spółdzielni.

Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Józef Iwulski, Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2001 r. sprawy z powództwa Mirosława R. przeciwko Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego

„M.” w M.P. o przywrócenie do pracy, od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 21 października 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Wadowicach wyrokiem z dnia 19 maja 1999 r.

oddalił powództwo Mirosława R. przeciwko Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „M.” w M.P. o przywrócenie do pracy i zasądzenie odszkodowania z tytułu

niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 KP. Ustalił,

że uchwałą z dnia 30 marca 1998 r. pozwana Spółdzielnia powołała powoda na

swego prezesa od dnia 2 kwietnia 1998 r., natomiast w dniu 1 kwietnia 1998 r. zawarła z nim umowę o pracę na stanowisku kierownika Spółdzielni - prezesa zarządu,

ustalając, że będzie świadczył pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, a jego wynagrodzenie określi w umowie rada nadzorcza. Uchwałą nr 2/98 rada nadzorcza pozwanej Spółdzielni odwołała powoda od dnia 1 października 1998 r. z funkcji prezesa

zarządu i kierownika Spółdzielni z tego względu, że w okresie pełnienia powierzonej

mu funkcji nastąpiło pogorszenie sytuacji ekonomiczno-finansowej, z której powód

nie znalazł innego wyjścia poza propozycją ogłoszenia likwidacji Spółdzielni. W dniu

2 marca 1999 r. zarząd pozwanej Spółdzielni wypowiedział powodowi umowę o

pracę ze skutkiem na dzień 30 czerwca 1999 r., podając jako przyczynę odwołanie

powoda z funkcji prezesa zarządu i kierownika Spółdzielni oraz brak możliwości zaproponowania mu innej pracy. Jednocześnie zarząd strony pozwanej oświadczył, że

na podstawie art. 42 § 4 KP przenosi powoda do upływu okresu wypowiedzenia na

stanowisko technika-mechanika w Zakładzie Drzewnym w T.D., zgodne z kwalifikacjami powoda i z zachowaniem jego dotychczasowego wynagrodzenia. Powód, powołując się na przepis art. 71 KP, oświadczył, że nie wyraża zgody na zatrudnienie

go w okresie wypowiedzenia na innym stanowisku, gdyż nie ma obowiązku świadczenia pracy. W związku z tym strona pozwana rozwiązała z nim umowę o pracę bez

wypowiedzenia z uwagi na nieusprawiedliwioną nieobecność w pracy od 31 marca

do 8 kwietnia 1999 r.

Sąd Rejonowy stwierdził, że kwestią sporną nie był w sprawie stan faktyczny,

lecz podstawa zatrudnienia powoda: powołanie czy też umowa o pracę. Według § 43

statutu pozwanej Spółdzielni, z prezesem Spółdzielni zawiera się umowę o pracę.

Również z art. 182 Prawa spółdzielczego wynika, że stosunek pracy między spółdzielnią a jej członkiem nawiązuje się przez spółdzielczą umowę o pracę. Z akt osobowych powoda nie wynika jednak, że był on członkiem pozwanej Spółdzielni. Zatem

nie doszło między nim a stroną pozwaną do zawarcia spółdzielczej umowy o pracę.

Z dokumentów o zatrudnieniu wynika natomiast, że powód został powołany jedynie

do pełnienia funkcji prezesa zarządu, zaś stanowisko kierownika pozwanej Spółdzielni zajmował na podstawie umowy o pracę. Ustalenie powyższe znajduje potwierdzenie w postanowieniu § 43 Statutu, przewidującym, że z prezesem spółdzielni

zawiera się umowę o pracę. Wobec tego w stosunku do powoda nie miał zastosowania art. 71 KP, który dopuszcza zatrudnienie pracownika odwołanego ze stanowiska

w okresie wypowiedzenia mu umowy o pracę, lecz tylko na jego wniosek lub za jego

zgodą. Zatem pracodawca był uprawniony - w warunkach określonych w art. 42 § 4

KP - powierzyć powodowi inną pracę niż dotychczasowa, natomiast do Sądu Rejonowego należało rozstrzygnięcie, czy potrzeby pracodawcy uzasadniały tego rodzaju

decyzję oraz czy odmowa podjęcia wyznaczonej pracy usprawiedliwiała ocenę, że

powód dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych,

które stanowi podstawę rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. W tej kwestii Sąd Rejonowy uznał, że zostały spełnione warunki do czasowego powierzenia powodowi innej pracy. Ze względu bowiem na odwołanie go z

funkcji prezesa i utratę zaufania nie było już celowe i możliwe dalsze zatrudnianie go

na stanowisku kierownika pozwanej Spółdzielni, natomiast powierzenie stanowiska

technika-mechanika odpowiadało kwalifikacjom powoda. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji przyjął, że skoro powód, mając obowiązek świadczenia pracy, nie zgłosił się do pracy w czasie od 31 marca do 8 kwietnia 1999 r. i nie usprawiedliwił swojej

nieobecności na wskazanym przez stronę pozwaną stanowisku pracy, to naruszył w

sposób ciężki obowiązki pracownicze, wobec czego rozwiązanie z nim umowy o

pracę bez wypowiedzenia z jego winy było zasadne.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku Białej wyrokiem z dnia 21 października 1999 r. oddalił apelację powoda, w której zarzucił on

niezgodne ze stanem faktycznym ustalenie, że podstawą zatrudnienia na stanowisku

kierownika pozwanej Spółdzielni była umowa o pracę, a nie powołanie. Zdaniem powoda, zawarcie przez strony umowy o pracę miało służyć jedynie określeniu szczegółowych warunków rozwiązania stosunku pracy, przede wszystkim zaś zagwarantowaniu trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia.

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na to, że w myśl art. 49 § 2 ustawy z dnia 16

września 1982 r. Prawo spółdzielcze (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288

ze zm.), członka zarządu, w tym także prezesa i jego zastępcę, wybiera stosownie

do postanowień statutu rada lub walne zgromadzenie. Stosunek członkostwa w zarządzie jest stosunkiem zobowiązaniowym o charakterze cywilnoprawnym, zatem w

zakresie nie uregulowanym ustawą mają do niego zastosowanie ogólne przepisy

prawa cywilnego dotyczące zlecenia (art. 750 KC). Nie ulega wątpliwości, że organ,

który dokonał wyboru członka zarządu, może go również odwołać. Odwołanie powinno nastąpić na piśmie i powinno też zawierać uzasadnienie, jednak poza postępowaniem wewnątrzspółdzielczym członkowie zarządu nie mają roszczeń wynikających

z faktu ich odwołania. Oprócz stosunku cywilnoprawnego członek zarządu może pozostawać ze spółdzielnią w stosunku pracy na określonym stanowisku na podstawie

umowy o pracę lub powołania. Powstałe w ten sposób dwa stosunki prawne są stosunkami niezależnymi od siebie. Zasadę ich odrębności podkreśla art. 52 § 2 Prawa

spółdzielczego, który stanowi, że odwołanie członka zarządu nie narusza jego

uprawnień wynikających ze stosunku pracy. Gdy chodzi o powoda, to z osobowych

źródeł dowodowych wynika, że został on wybrany (powołany) na prezesa zarządu, a

następnie odwołany z pełnienia tej funkcji, natomiast jego stosunek pracy nadal

trwał. Ten właśnie stosunek został następnie rozwiązany przez zarząd strony pozwanej jako organ właściwy do dokonywania takich czynności. Dlatego w odniesieniu

do powoda nie miał zastosowania art. 71 KP przewidujący prawo pracownika do

nieświadczenia pracy wtedy, gdy podstawą stosunku pracy jest powołanie, a odwołanie ze stanowiska nastąpiło w sposób równoznaczny z wypowiedzeniem umowy o

pracę.

W kasacji od wyroku Sądu Okręgowego opartej na podstawie naruszenia

prawa materialnego powód zarzucił błędną wykładnię przepisu art. 71 KP. Wniósł o

zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa w całości albo o

uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Zdaniem powoda, błędny jest pogląd Sądów obu instancji, jakoby w stosunku

prawnym łączącym powoda z pozwaną Spółdzielnią wystąpił zarówno stosunek

pracy, jak i stosunek cywilnoprawny. Stosunek prawny był jeden, a był nim stosunek

pracy. Świadczą o tym szczegółowe postanowienia umowy o pracę z dnia 1 kwietnia

1998 r., z których wynika, że skarżący został zatrudniony na stanowisku prezesa zarządu, a także uchwała nr 2/98 rady nadzorczej z dnia 1 października 1998 r. o odwołaniu z funkcji prezesa i kierownika pozwanej Spółdzielni. Zatem fakt odwołania

powoda i zawiadomienia go o tym był równoznaczny z wypowiedzeniem umowy o

pracę. Dlatego też przepis art. 71 KP miał w sprawie zastosowanie, a to oznacza, że

skarżący nie miał obowiązku świadczenia pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołany w kasacji jako jej podstawa art. 71 KP znajduje się wśród przepisów

regulujących stosunek pracy z powołania (art. 68-72 KP). Stanowi on, że na wniosek

lub za zgodą pracownika pracodawca może zatrudnić go w okresie wypowiedzenia

przy innej pracy, odpowiedniej ze względu na jego kwalifikacje zawodowe, a po

upływie okresu wypowiedzenia zatrudnić na uzgodnionych przez strony warunkach

pracy lub płacy. Przepis ten nawiązuje zatem do odwołania ze stanowiska w sposób

równoznaczny z wypowiedzeniem umowy o pracę, o którym mowa w art. 70 § 2 KP,

a przede wszystkim do takiego stosunku prawnego, jakim jest stosunek pracy. Treść

powyższego przepisu jest jasna i sprowadza się do tego, że pracownik odwołany ze

stanowiska nie ma obowiązku podjęcia w okresie wypowiedzenia innej pracy, chociażby to była praca dla niego odpowiednia. Brak obowiązku świadczenia pracy mimo pozostawania pracownika w stosunku pracy - oznacza, że jest on zwolniony z

powinności zgłaszania się w siedzibie pracodawcy lub w jakimkolwiek wyznaczonym

przez niego miejscu, a jego nieobecność nie może być poczytana za naruszenie

podstawowych obowiązków pracowniczych.

Wbrew zarzutowi skarżącego, Sąd Okręgowy nie naruszył przepisu art. 71 KP

uznawszy, że nie miał on zastosowania w sprawie. Z dokonanych ustaleń wynika

bowiem, że między powodem a pozwaną Spółdzielnią istniał stosunek cywilnoprawny oraz niezależnie od niego - stosunek pracy. Pierwszy z nich wynikał z faktu wyboru powoda na prezesa zarządu, stosownie do art. 49 § 2 ustawy z dnia 16 września

1982 r. Prawo spółdzielcze, i mógł być rozwiązany w drodze odwołania, drugi zaś na

stanowisku kierownika pozwanej Spółdzielni nawiązał się na podstawie umowy o

pracę i mógł być rozwiązany w wyniku oświadczenia o wypowiedzeniu umowy lub

bez wypowiedzenia przez każdą ze stron. Sąd Okręgowy ustalił również, że rada

nadzorcza odwołała powoda z funkcji prezesa zarządu uchwałą nr 2/98 z dnia 1 października 1998 r., natomiast jego stosunek pracy trwał nadal i został wypowiedziany

przez zarząd pozwanej Spółdzielni dopiero dnia 2 marca 1999 r., ze skutkiem na

dzień 30 czerwca 1999 r.

Przedstawione przez Sąd Okręgowy postępowanie strony pozwanej było

zgodne z przepisami Prawa spółdzielczego i ze statutem pozwanej Spółdzielni. Z art.

49 § 2 tego Prawa wynika bowiem, że członków zarządu, w tym prezesa i jego zastępców, wybiera i odwołuje - stosownie do postanowień statutu - rada lub walne

zgromadzenie. Gdy zaś chodzi o członków zarządu zatrudnionych w spółdzielni, to

wprawdzie według art. 52 § 1 Prawa spółdzielczego rada spółdzielni nawiązuje z nimi

stosunek pracy na podstawie umowy o pracę albo powołania, jednak stosownie do

art. 52 § 3 tego Prawa, odwołanie odwołanego członka zarządu ze stanowiska pracy

należy już do uprawnień zarządu spółdzielni. Również do zarządu spółdzielni należy

w myśl art. 48 § 2 Prawa spółdzielczego podejmowanie decyzji nie zastrzeżonych w

ustawie lub statucie innym organom, a więc między innymi składanie oświadczeń o

rozwiązywaniu umów o pracę.

Sąd Okręgowy, oceniając czynności strony pozwanej prowadzące do ustania

stosunku pracy powoda, słusznie odwołał się do postanowień obowiązującego w

Spółdzielni „M.” statutu, który w § 43 przyjął, że z prezesem zarządu zawiera się

umowę o pracę. Zgodnie zatem z tymże postanowieniem została z powodem zawarta umowa o pracę na stanowisku kierownika Spółdzielni i zgodnie z art. 30 § 1 pkt

2 KP umowa ta została następnie wypowiedziana. Jak bowiem wynika z wcześniejszych uwag, odwołanie ze stanowiska jest czynnością, która odnosi się do stosunku

pracy powstałego na podstawie powołania, a nie umowy o pracę. Trafnie również

Sąd Okręgowy uznał, że po otrzymaniu pisma pozwanej Spółdzielni o wypowiedzeniu umowy o pracę obowiązkiem powoda było dalsze świadczenie pracy oraz że jego

konsekwentna odmowa i nieusprawiedliwiona nieobecność w pracy trwająca od 31

marca do 8 kwietnia 1999 r., stanowiące ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, były zasadną przyczyną rozwiązania przez pracodawcę umowy

o pracę bez wypowiedzenia, stosownie do art. 52 § 1 pkt 1 KP.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uznał, że oparcie kasacji na podstawie naruszenia art. 71 KP było nieusprawiedliwione, wobec czego orzekł o jej

oddaleniu (art. 39312 KPC).