I PKN 65/96 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 17 stycznia 1997 r.

I PKN 65/96

1. W przypadku współuczestnictwa materialnego pracowników pozwanych

z tytułu wspólnej odpowiedzialności materialnej na tej samej podstawie

faktycznej i prawnej ich obowiązków (art. 72 § 1 pkt 1 in fine KPC), o dopuszczalności kasacji decyduje wartość przedmiotu zaskarżenia określona osobno w

stosunku do każdego z pozwanych (art. 393 § 1 pkt 1 KPC w zw. z art. 378 § 3 i

39319 KPC).

2. Zgodnie z art. 3938 § 1 KPC Sąd Najwyższy nie wzywa strony do usunięcia braków kasacji, lecz w tym celu zwraca kasację sądowi drugiej instancji.

Przez braki kasacji, o których mowa w tym przepisie należy rozumieć zarówno

braki formalne wynikające z przepisów KPC, jak również nieuiszczenie opłaty sądowej.

Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Józef Iwulski

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 1997 r. na posiedzeniu

niejawnym sprawy z powództwa I.C. D. Spółki z o.o. w W. przeciwko Małgorzacie D.,

Joannie T., Marcinowi P., Zofii W., Barbarze Ż., Mariannie P., Andrzejowi P., Jolancie

K., Elżbiecie J., Helenie J., Robertowi J., Agnieszce J.-G., Ewie F., Ewie G., Teresie C.,

Barbarze M., Lechosławowi M., Halinie G. i Andrzejowi R. o zapłatę, na skutek kasacji

strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 września

1996 r. [...]

p o s t a n o w i ł:

1. odrzucić kasację w stosunku do pozwanych Marcina P., Zofii W., Barbary Ż.,

Marianny P., Andrzeja P., Jolanty K., Elżbiety J., Heleny J., Roberta J., Agnieszki J.-G.,

Ewy F., Ewy G., Teresy C., Barbary M., Lechosława M., Haliny G. i Andrzeja R.,

2. w pozostałym zakresie zwrócić kasację Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie w

celu wezwania do uiszczenia opłaty od kasacji

U z a s a dn i e n i e

Po ostatecznym określeniu roszczeń strona powodowa "IC D." spółka z o.o. w

W. żądała zasądzenia od pozwanych Małgorzaty D. i Joanny T. kwot po 18127,15 zł, a

od dalszych siedemnastu pozwanych kwot po 2 132,60 zł tytułem wyrównania

niedoboru powstałego sklepie firmowym w S., prowadzonym przez pozwanych na

zasadach wspólnej odpowiedzialności materialnej.

Wyrokiem z dnia 27 marca 1996 r. [...] Sąd Wojewódzki w Warszawie oddalił

powództwo, a Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 19 września 1996 r. [...]

oddalił rewizję strony pozwanej.

W kasacji od tego wyroku strona powodowa zarzuciła między innymi naruszenie

art. 124 oraz 125 KP i wniosła o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i o

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W kasacji jako wartość przedmiotu

zaskarżenia wskazano kwotę 72 508,62 zł, czyli sumę roszczeń skierowanych przeciwko wszystkim pozwanym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z przepisem art. 393 § 1 pkt 1 KPC (w brzmieniu nadanym ustawą z

dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń

Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. Nr 43, poz. 189) kasacja nie

przysługuje w sprawach o świadczenia, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest

niższa niż pięć tysięcy złotych. Do oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia stosuje

się odpowiednio przepisy o wartości przedmiotu sporu.

W rozpatrywanej kasacji strona powodowa wskazała jako wartość przedmiotu

zaskarżenia kwotę 72 508,62 zł, czyli zliczyła (dodała) roszczenia dochodzone przeciwko wszystkim pozwanym. Tak wskazana wartość przedmiotu zaskarżenia wymagała

weryfikacji.

Zgodnie z przepisem art. 21 KPC, jeżeli powód dochodzi pozwem kilku roszczeń,

zlicza się ich wartość. Przepis ten powinien mieć odpowiednie zastosowanie do

oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia kasacją.

Według orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1936 r., C III 169/35

(OSP 1936 z. 9 poz. 546) w przypadku formalnego współuczestnictwa kilku pozwanych

w sporze, o dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość przedmiotu

zaskarżenia każdego z połączonych formalnie powództw przeciwko każdej stronie

pozwanej. Sąd Najwyższy wyjaśnił w uzasadnieniu tego orzeczenia, że w przypadku

współuczestnictwa formalnego powód może wytoczyć przeciwko każdemu z pozwanych

z osobna odrębne powództwo, ponieważ ich zobowiązania są oparte tylko na

jednakowej podstawie faktycznej i prawnej. W tym przypadku zarówno o właściwości

rzeczowej sądu, jak też dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość przedmiotu sporu ewentualnie przedmiotu zaskarżenia powództwa przeciw każdemu z

pozwanych.

Podzielając ten pogląd należy podkreślić, iż jest on obecnie wynikiem "odpowiedniego" stosowania w postępowaniu kasacyjnym (art. 393 § 1 pkt 1 in fine KPC)

przepisu art. 21 KPC. "Odpowiedniość" stosowania wynika z tego, że przy współuczestnictwie formalnym zaskarżenie orzeczenia przez jednego ze współuczestników

formalnych jak i przeciwko jednemu z takich współuczestników, nie oznacza

zaskarżenia orzeczenia w stosunku do pozostałych, a więc powoduje uprawomocnienie

się orzeczenia w zakresie nie zaskarżonym.

W zbliżonej sytuacji procesowej, powstałej w wyniku połączenia spraw do

wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia przez sąd (art. 219 KPC), Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że nie powoduje to dopuszczalności skargi kasacyjnej w tych z połączonych

spraw, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięć tysięcy złotych

(art. 393 pkt 1 KPC). Wartość przedmiotu zaskarżenia odnosi się do każdej z odrębnych spraw objętych wspólnym wyrokiem i bezzasadne byłoby przyjęcie jako przed-

miotu zaskarżenia łącznej wartości dwóch przedmiotów zaskarżenia. Nie decyduje

bowiem suma poszczególnych przedmiotów zaskarżenia, ale wartość każdego z

osobna, która nie przekracza 5 tysięcy zł (postanowienie z dnia 13 grudnia 1996 r., I

PKN 43/96, dotychczas nie publikowane).

W tej sytuacji należało rozważyć z jakim rodzajem współuczestnictwa procesowego mamy do czynienia w przypadku odpowiedzialności kilku pracowników na

zasadach wspólnej odpowiedzialności materialnej. W tym zakresie w orzecznictwie i

doktrynie panuje pogląd, że jest to współuczestnictwo materialne, gdyż obowiązki

pozwanych oparte są na tej samej (a nie takiej samej) podstawie faktycznej i prawnej

(art. 72 § 1 pkt 1 in fine KPC). W związku z tym w takich sprawach wartość przedmiotu

sporu, służąca właściwości rzeczowej sądu, stanowi suma dochodzonych roszczeń od

poszczególnych pracowników (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 marca

1967 r., I PZ 10/67, OSNCP 1967 z. 10 poz. 179, PiP 1969 nr 6 s. 1128 z aprobującą

glosą M. Jędrzejewskiej).

Mogłoby to sugerować, że także dla określenia wartości przedmiotu zaskarżenia

w takich sprawach należałoby zliczyć wartość roszczeń dochodzonych przeciwko

poszczególnym pozwanym. Sąd Najwyższy zważył jednak, że w tym zakresie przy

nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego nastąpiła istotna zmiana. Zgodnie bowiem z przepisem art. 384 KPC (w brzmieniu sprzed nowelizacji) sąd rewizyjny mógł z

urzędu rozpoznać sprawę na rzecz współuczestników materialnych, którzy wyroku nie

zaskarżyli. Dotyczyło to obu form współuczestnictwa materialnego, a więc zarówno

sytuacji, gdy ich prawa lub obowiązki były wspólne, jak i sytuacji, gdy były oparte na tej

samej podstawie faktycznej i prawnej. Oznaczało to więc, że zaskarżenie wyroku przez

jednego lub przeciwko jednemu ze współuczestników materialnych prowadziło do

możliwości rozpoznania sprawy względem wszystkich współuczestników i

nieuprawomocnienia się zaskarżonego wyroku w stosunku do współuczestników, którzy

wyroku nie zaskarżyli. Stanowiący odpowiednik tego przepisu art. 378 § 3 KPC po

nowelizacji Kodeksu stwierdza, że sąd drugiej instancji może rozpoznać sprawę na

rzecz współuczestników, którzy wyroku nie zaskarżyli, gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa i obowiązki są wspólne także dla tych współuczestników. Wynika z tego

w sposób niewątpliwy, że przepis art. 378 § 3 KPC jest obecnie ograniczony tylko do

jednej z form współuczestnictwa materialnego i nie dotyczy przypadku, w którym

współuczestnictwo materialne wynika z tej samej podstawy faktycznej i prawnej ich

praw lub obowiązków. Przy tej formie współuczestnictwa materialnego zaskarżenie

wyroku przez jednego lub przeciwko jednemu ze współuczestników powoduje

uprawomocnienie się wyroku w stosunku do pozostałych współuczestników, którzy go

nie zaskarżyli (przeciwko, którym wyroku nie zaskarżono).

Przepis ten ma zastosowanie odpowiednio do zaskarżenia wyroku drugiej

instancji skargą kasacyjną (art. 39319 KPC). Prowadzi to do wniosku, że po nowelizacji

Kodeksu postępowania cywilnego, w fazie postępowań odwoławczych (apelacyjnego i

kasacyjnego) zostaje zerwana materialna więź łącząca współuczestników materialnych,

których współuczestnictwo opiera się na tożsamości podstawy faktycznej i prawnej ich

praw lub obowiązków. W fazie postępowań odwoławczych więź prawna ich łącząca jest

zbliżona do współuczestnictwa formalnego i dlatego wartość przedmiotu zaskarżenia

dla oceny dopuszczalności kasacji należy oceniać odrębnie dla roszczeń skierowanych

przeciwko każdemu z pozwanych. Nie budzi przecież wątpliwości, że w przypadku

gdyby powództwo zostało uwzględnione, a zaskarżył wyrok sądu drugiej instancji tylko

jeden z pozwanych (wyrok uprawomocniłby się względem pozostałych pozwanych), to

dopuszczalność takiej kasacji zależałaby od przekroczenia kwoty pięciu tysięcy złotych

wartości przedmiotu zaskarżenia, czyli wartości uwzględnionego przeciwko temu

pozwanemu roszczenia. Strona powodowa nie może być w tym zakresie odmiennie

traktowana, zwłaszcza że od jej woli zależy zakres zaskarżenia orzeczenia w ujęciu

podmiotowym.

Biorąc to pod rozwagę należało uznać kasację za niedopuszczalną wobec

pozwanych, w stosunku do których wartość roszczeń była niższa niż pięć tysięcy

złotych, gdyż w tej części wartość przedmiotu zaskarżenia nie może być wyższa.

Prowadzi to do odrzucenia kasacji w tym zakresie (art. 3938 § 1 w związku z art. 393 §

1 pkt 1 KPC).

Sąd Najwyższy zważył, że sprawy o roszczenia ze stosunku pracy z powództwa

pracodawcy przeciwko pracownikom nie podlegają zwolnieniu od opłat sądowych (art.

463 § 1 KPC i art. 263 § 1 KP). Zgodnie więc z przepisem art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 13

czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze

zm.) i § 7 ust. 1 pkt 3a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 maja 1993 r.

w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 46, poz. 210

ze zm.) kasacja strony powodowej podlegała opłacie sądowej w postaci całego wpisu

stosunkowego. Strona powodowa takiej opłaty nie uiściła i nie była wezwana przez Sąd

drugiej instancji do uzupełnienia tego braku. Zgodnie z przepisem art. 3938 § 1 KPC in

fine Sąd Najwyższy w przypadku dostrzeżenia braków kasacji (odmiennie niż sąd

drugiej instancji co do braków apelacji - art. 373 KPC) nie wzywa strony do ich

usunięcia, lecz zwraca kasację sądowi drugiej instancji. Przepis art. 393 § 1 in fine

KPC, zgodnie z jego brzmieniem, dotyczy przy tym nie tylko braków formalnych

wynikających z przepisów tego Kodeksu, ale także innych braków kasacji, w tym przede

wszystkim nieuiszczenia należnej od niej opłaty sądowej. Na podstawie tego przepisu,

w pozostałym zakresie należało więc kasację zwrócić Sądowi drugiej instancji.