I PKN 636/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 24 marca 1999 r.

I PKN 636/98

Ryczałt przewidziany w § 14 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności

przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju

(M.P. Nr 34, poz. 346 ze zm.) przysługujący kierowcom samochodów ciężarowych w przewozach międzynarodowych nie mógł być ustalony jako składnik

wynagrodzenia, bez wyraźnego określenia jaką jego część stanowi.

Przewodniczący: SSN Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Józef Iwulski, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 marca 1999 r. sprawy z powództwa

Dariusza S. przeciwko Mieczysławowi L. o zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 6 października 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Poznaniu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W imieniu powoda Dariusza S. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 6 października 1998 r. [...], którym Sąd ten oddalił

jego apelację (i zażalenie w sprawie zwrotu kosztów postępowania) od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 29

kwietnia 1998 r. [...].

Powód Dariusz S. wniósł przeciwko pozwanemu Mieczysławowi L. pozew o

zasądzenie kwoty 34.284,17 zł tytułem diet, limitów noclegowych i wyrównania wynagrodzenia za okres od 1 kwietnia 1995 r. do 30 listopada 1997 r. Pozwany wniósł o

oddalenie powództwa, podnosząc, iż powód otrzymywał każdorazowo dodatkowe

wynagrodzenie z tytułu wyjazdów za granicę, co dawało w sumie miesięczny zarobek

w wysokości około 1.200 zł. Powód był zatrudniony u pozwanego od 1 kwietnia 1995

r. w charakterze kierowcy. Umowa o pracę uległa rozwiązaniu w dniu 30 stycznia

1998 r. (w trybie art. 52 KP). W umowie o pracę z 1 października 1995 r. strony

określiły wynagrodzenie powoda na kwotę 295 zł brutto. Przez cały okres zatrudnienia powód kwitował na listach płac odbiór wynagrodzenia w kwocie odpowiadającej

najniższemu wynagrodzeniu. Od 28 października 1996 r. powód jeździł za granicę w

charakterze kierowcy, przy czym za każdy wyjazd otrzymywał poza wynagrodzeniem

kwoty wymienione w pozwie (od 400 do 800 zł w zależności od kraju wyjazdu). Kwoty

te nie były zgłaszane przez powoda jako dochód do Urzędu Skarbowego. Miesięczny

dochód powoda wynosił około 1.200 zł. Pozwany zlecając wyjazdy kierowcom (pracownikom) każdorazowo ustalał kwotę, jaką mieli otrzymać z tego tytułu. Za wyjazd

do Niemiec, Szwajcarii, Francji kierowca otrzymywał od 400 do 600 zł, a do Hiszpanii

od 800 do 1.200 zł. Ponadto kierowcy otrzymywali kwoty w walutach obcych na pokrycie kosztów przejazdu oraz kwoty na pokrycie potrzeb socjalnych i tzw. „świeży

chleb”. Kwoty te wynosiły przeciętnie 20-25 DM; nie przekraczały 100 DM. W oparciu

o powyższe ustalenia Sąd pierwszej instancji zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 30 zł z odsetkami ustawowymi od 31 października 1995 r. oddalając powództwo w pozostałej części. Sąd ten uznał za uzasadnione roszczenie w części

dotyczącej zaległego wynagrodzenia, przyjmując, iż najniższe wynagrodzenie w

kraju, a zatem również wynagrodzenie powoda, winno wynosić 305 zł, a nie 295 zł.

W pozostałej części Sąd pierwszej instancji uznał, iż powód otrzymywał wynagrodzenie odpowiadające rodzajowi wykonywanej pracy oraz ilości i jakości świadczonej

pracy. Pozwany mógł stosować własne stawki diet i ustalić ich wysokość w oparciu o

§ 14 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie

zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu

podróży służbowej poza granicami kraju (MP Nr 34, poz. 346).

Rozpoznając apelację powoda Sąd drugiej instancji stwierdził w szczególności, że nie ulega wątpliwości, iż powód pracował w charakterze kierowcy samochodu

ciężarowego w przewozach międzynarodowych. Zarówno przepisy zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1994 r. w sprawie diet i innych należności z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju (MP z 1995 r. Nr 1, poz.

10) jak i przepisy zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 29 maja 1996 r.

dopuszczały możliwość wypłacenia pracownikom należności z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju w formie ryczałtu. Dotyczyło to osób odbywających

wielokrotnie podróże za granicą. Według § 14 zarządzenia z 29 maja 1996 r. wysokość ryczałtu ustala kierownik zakładu pracy. Powód podejmując pracę zaakceptował

zaproponowane warunki płacowe i zasady wypłacania należności z tytułu pracy w

charakterze kierowcy „w przejazdach międzynarodowych”. Według Sądu Apelacyjnego wykonywana przez powoda praca kierowcy samochodu ciężarowego w transporcie międzynarodowym nie może być identyfikowana z odbywaniem podróży służbowych w rozumieniu § 1 ust. 2 zarządzenia z 29 maja 1996 r. Powołał się przy tym

na stanowisko (w sprawie o podobnym stanie faktycznym), które zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 kwietnia 1998 r., I PKN 24/98. Sytuacja kierowców wykonujących pracę w międzynarodowym transporcie samochodowym różni się jakościowo od

odbywania typowej zagranicznej podróży służbowej, a wzrost zwykłych kosztów

utrzymania tychże kierowców jest nieporównanie mniejszy od kosztów typowej zagranicznej podróży służbowej. Powód uzyskiwał dochody miesięczne w kwocie około

1.200 zł, przy czym znaczna część tych w istocie dochodów z pracy była zwolniona

od podatku, bowiem formalnie występowała pod postacią świadczeń z tytułu podróży

służbowych, czyli wypłat wyrównawczych. Taka praktyka, w której uczestniczyły obie

strony zasługuje na dezaprobatę z punktu widzenia społeczno-etycznego. W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji słusznie uznał, iż wynagrodzenie powoda (oscylujące w

granicach 1.200 zł w latach 1995-1996) nie budzi zastrzeżeń pod względem wysokości i nie narusza wymagań przewidzianych w art. 78 § 1 KP. Wobec powyższego Sąd

Apelacyjny zarzuty apelacji uznał za chybione.

W kasacji zaskarżonemu wyrokowi postawiony został zarzut, iż narusza on art.

77 § 1 i 2 KP, art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks

pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.) oraz § 14 ust.

1 zarządzenia MPiPS z 29 maja 1996 r., a także przepis art. 328 § 2 KPC.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Główny zarzut kasacji, a mianowicie dotyczący naruszenia § 14 zarządzenia

MPiPS z 29 maja 1996 r. jest zasadny. W myśl tego przepisu pracownikom wchodzącym w skład polskich drużyn kolejowych, pocztowych, obsługi wagonów sypialnych i restauracyjnych, samolotów oraz pojazdów samochodowych, konwojentom

pociągów i innym pracownikom odbywającym wielokrotne podróże służbowe za granicę przysługuje ryczałt w walucie obcej na pokrycie kosztów wyżywienia i innych

drobnych wydatków, noclegów oraz dojazdów i przejazdów środkami komunikacji

miejscowej w wysokości ustalonej przez pracodawcę. Ryczałt taki może być ustalony

za każdy dzień (dobę) lub za czas pobytu za granicą, niezbędny do wykonywania

określonego zadania, przy czym w kwocie ryczałtu nie uwzględnia się kosztów noclegu, jeżeli pracownik – z uwagi na charakter pracy – nie ma możliwości skorzystania

z noclegu poza miejscem pracy. W związku z tym przepisem Sąd Apelacyjny odwołał

się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1998 r., I PKN 24/98 i wyrażonego w nim poglądu, że sytuacja kierowców wykonujących pracę w międzynarodowym

transporcie samochodowym różni się jakościowo od odbywania typowej zagranicznej

podróży służbowej, a wzrost zwykłych kosztów utrzymania tychże kierowców jest

nieporównywalnie mniejszy od kosztów typowej zagranicznej podróży służbowej. Na

tej podstawie Sąd ten w istocie przyjął, iż do powoda nie ma zastosowania przepis §

14 zarządzenia z 29 maja 1996 r. (uznał on bowiem, że wynagrodzenie powoda, a

więc świadczenie za pracę, oscylujące w granicach 1.200 zł zostało prawidłowo

ustalone), co nie zasługuje na aprobatę. Skoro według Sądu Apelacyjnego powód

otrzymał wynagrodzenie za pracę (w wysokości około 1.200 zł), to wobec tego w

ustalonej kwocie nie mieściły się diety, gdyż jako tzw. wypłaty kompensacyjne nie

stanowią one składników wynagrodzenia. Należy przy tym zwrócić uwagę, że w myśl

tezy powołanego przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Najwyższego „pracodawca

może – w granicach przepisów o czasie pracy – określić kierowcom zatrudnianym w

międzynarodowym transporcie samochodowym czas niezbędny na wykonanie zadania przewozowego według najkrótszej trasy prowadzącej do celu podróży i z takim

normatywnym czasem wiązać dietę podróżną w ten sposób, że pełna dieta przysługuje za ilość kilometrów, które kierowca powinien przejechać w dopuszczalnym czasie pracy”. Zakłada się więc w niej, że do kierowców zatrudnionych w międzynarodowym transporcie samochodowym ma zastosowanie § 14 zarządzenia z 29 maja

1996 r., co zresztą skądinąd wyraźnie wynika z tego przepisu (§ 2), jak również z

wywodów uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 1998 r., gdy się np.

w nim pisze, że: „wyjazd środkiem lokomocji z miejsca jego stałego postoju nie oznacza rozpoczęcia przez pracownika podróży służbowej, a jedynie rozpoczęcie godzin

normalnej pracy, chociaż zainteresowany może być równocześnie uprawniony do

pobierania w całości bądź w części, tzw. świadczeń wyrównawczych, przysługujących z tytułu odbywania typowej podróży służbowej. Wykonywanie w stałym oderwaniu od rodzinnego gospodarstwa domowego pracy w charakterze kierowcy między-

narodowego transportu samochodowego zwiększa bowiem „zwykłe” koszty utrzymania pracownika, które muszą też być pokrywane w zagranicznym pieniądzu lub przy

użyciu odpowiedniej karty płatniczej”. „Pozostaje... kwestia zwrotu zwiększonych

kosztów bytowych, który to cel realizują, tzw. diety. Ryczałt dietowy może być jednak

ustalony zarówno za każdy dzień (dobę) lub za czas pobytu za granicą”.

Przepis § 14 zarządzenia z 29 maja 1996 r. wyraźnie swoim zakresem obejmuje pracowników wchodzących w skład „obsługi” pojazdów samochodowych odbywających wielokrotne podróże służbowe za granicę (w myśl § 1 ust. 1 zarządzenia

podróżą służbową odbywaną poza granicami kraju jest wykonywanie zadania w terminie i w państwie określonym przez pracodawcę). Swoistość więc pracy wykonywanej przez kierowców międzynarodowego transportu samochodowego nie może

stanowić przesłanki wyłączenia stosowania do nich tego przepisu, a uwzględniana

być powinna jedynie przy ocenie zasadności (wielkości) ryczałtu, który ustalony jest

dla nich przez pracodawcę. Ryczałt ten nie może być przy tym ustalony w sposób

arbitralny czy zupełnie dowolny, w zupełnym oderwaniu od kwot diet i innych wydatków (drobnych wydatków, noclegów, dojazdów i przejazdów środkami komunikacji

miejskiej) wynikających z zasad ogólnych, z jednej strony, oraz z drugiej strony, bez

uwzględnienia okoliczności, częstotliwości, sposobu organizacji, ułatwień, a także

utrudnień wpływających na wysokość rzeczywistych wydatków ponoszonych przez

pracownika za granicą. Ponadto o prawie pracownika do wypłat kompensacyjnych z

tytułu podróży służbowej nie może rozstrzygać to, czy przy ustalaniu przez strony

zasad wynagradzania pracownika, doszło do uzgodnień – a w szczególności przez

przyjęcie przez nie, iż część jego wynagrodzenia formalnie będzie wypłacana jako

należności z tytułu podróży służbowej – które zasługują na dezaprobatę z punktu

widzenia społeczno-etycznego. „Winą” obciąża bowiem w takim wypadku obie strony

stosunku pracy – przy czym bardziej pracodawcę niż pracownika – a wobec tego

trudno uważać, iż z tego powodu miałby w jakimś stopniu być „faworyzowany” pracodawca, przez przyjęcie, iż przepis § 14 zarządzenia z 29 maja 1996 r. w określonej

sytuacji nie ma do niego zastosowania. W istocie zaś - jak już wyżej wspomniano –

takie założenie przyjmuje rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego, skoro uznał on, że wypłacone powodowi kwoty stanowią należne mu wynagrodzenia za pracę, a wobec

tego nie obejmują wypłat wyrównawczych z tytułu zagranicznych podróży służbowych powoda. W ustalonym stanie faktycznym trudno przyjąć, iż rzeczywistą wolą

stron było określenie wynagrodzenia powoda na poziomie najniższego wynagrodze-

nia. Problemem natomiast jest to, czy i w jakim zakresie w wypłatach, jakie otrzymywał on poza wynagrodzeniem minimalnym, mieścił się ryczałt z tytułu podróży zagranicznych, a więc czy i w jakim stopniu stanowiły one wypłaty kompensacyjne. Jeżeli –

jak przyjmuje Sąd Apelacyjny – powodowi wypłacano tylko wynagrodzenie za pracę,

bez wypłat kompensacyjnych, to wobec tego należą się mu one na podstawie § 3 i

nast. zarządzenia z 29 maja 1996 r. (bo w istocie ryczałt nie został przez pracodawcę

ustalony), jeżeli zaś ryczałt taki w istocie został ustalony, z tym że obejmował nie

tylko to, co należało się powodowi z tytułu zagranicznych podróży służbowych, lecz

także w pewnej części stanowił składnik wynagrodzenia, to ustalenia wymagałoby,

jaką jego część stanowiło wynagrodzenie, a jaką wypłaty kompensacyjne oraz czy

ich wielkość może zostać uznana za odpowiadającą § 14 zarządzenia z 29 maja

1996 r.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313 § 1 KPC

orzekł jak w sentencji.