I PKN 632/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 24 marca 1999 r.

I PKN 632/98

Przy ocenie mocy i wiarygodności dowodów sąd bierze pod rozwagę nie

tylko "materiał dowodowy", ale także wyjaśnienia informacyjne stron, oświadczenia, zarzuty przez nie zgłaszane, zachowanie się stron podczas procesu

przejawiające się np. w odmowie lub utrudnieniach w przeprowadzeniu dowodów, itp., stanowiące "zebrany materiał" w rozumieniu art. 233 § 1 KPC.

Przewodniczący: SSN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Józef Iwulski,

Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 marca 1999 r. sprawy z powództwa

Jana G. przeciwko Zakładom Mięsnym „J.” SA w J. o przywrócenie do pracy, na

skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Przemyślu z dnia 15 maja 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie II i w tym zakresie przekazał sprawę

Sądowi Okręgowemu w Przemyślu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jarosławiu wyrokiem z dnia 5 marca 1998 r.

przywrócił Jana G. do pracy w Zakładach Mięsnych „J.” SA w J. na poprzednich warunkach i zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy za okres 3 miesięcy pod warunkiem podjęcia pracy w terminie

7 dni od daty prawomocności wyroku, a także zasądził na jego rzecz kwotę 1.000 zł

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony w pozwanych Zakładach od

18 września 1980 r., ostatnio na stanowisku koordynatora do spraw produkcji. W dniu

17 października 1997 r. powód razem z prezesem zarządu Stanisławem W. dokonywał do godz. 1000 obchodu zakładu, a następnie wykonywał swoje obowiązki w

ubojni. Około godz. 1400 spotkał dyrektora produkcji Wacława G., któremu powiedział, że wyjeżdża do ubojni w C. koło Ł. w celu skontrolowania pracowników tej

ubojni, po czym około godz. 1500 wyjechał. W dniu 20 października 1997 r. kierownik

ochrony obiektu Mieczysław F. przedstawił prezesowi zarządu notatkę stwierdzającą,

że dnia 17 października 1997 r. powód razem z Wacławem G. spożywał alkohol na

terenie zakładu pracy oraz że osób tych nie poddał badaniu przy użyciu alkomatu ze

względu na zajmowane przez nie stanowiska. Na notatce tej Wacław G. potwierdził w

późniejszym czasie, że dnia 17 października wypił z powodem „niewielką ilość alkoholu” na terenie zakładu pracy. Okoliczność ta była przyczyną rozwiązania z powodem umowy o pracę z dniem 6 listopada 1997 r. na podstawie art. 52 § 1 KP.

Powyższych ustaleń dokonał Sąd pierwszej instancji na podstawie zeznań

świadków, w tym także Wacława G. i Mieczysława F. oraz samego powoda i uznał,

że nie uzasadniają one przyjęcia, iż wskazanego dnia powód naruszył pracowniczy

obowiązek trzeźwości. Zeznania świadka Mieczysława F. są odosobnione i „nie znajdują potwierdzenia w zeznaniach pozostałych słuchanych w sprawie świadków”.

Poza tym świadek ten, widząc powoda i Wacława G. pijących alkohol, powinien zawiadomić o tym przełożonych, jeżeli uważał, że nie mógł zbadać stanu pracowników

przy pomocy probierza trzeźwości. Gdy zaś chodzi o notatkę z dnia 20 października

1997 r. podpisaną przez Wacława G., to nie może być uznana za wiarygodną, gdyż

Wacław G. zakwestionował na rozprawie jej treść.

W świetle przedstawionych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że powództwo o

przywrócenie do pracy i zasądzenie wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy

zasługuje na uwzględnienie, stosownie do art. 56 § 1 i art. 57 § 1 KP.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Przemyślu, rozpoznając apelację strony pozwanej, przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe i wyrokiem z dnia 15 maja 1998 r. zmienił w ten sposób zaskarżony wyrok, że

oddalił roszczenie o wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy (pkt I sentencji

wyroku), a w pozostałej części oddalił apelację (pkt II sentencji wyroku). Sąd Wojewódzki uznał, że na podstawie wyników przeprowadzonego postępowania dowodowego nie było podstaw do ustalenia, iż powód w czasie pracy pił alkohol w zakładzie

pracy. Zatem ustalenia Sądu pierwszej instancji uznał za trafne. Podzielił również

ocenę dowodów dokonaną przez ten Sąd. Jednocześnie Sąd Wojewódzki stwierdził,

że na prawidłowość zaskarżonego wyroku w części orzekającej o przywróceniu do

pracy nie ma wpływu okoliczność podnoszona w apelacji przez stronę pozwaną, iż

uchwałą zarządu z dnia 24 lipca 1997 r. zostało zlikwidowane stanowisko koordynatora do spraw produkcji zajmowane przez powoda. Powód bowiem nie wiedział o tej

likwidacji i do dnia rozwiązania umowy o pracę był zatrudniony na dotychczasowym

stanowisku. Za trafną uznał natomiast Sąd Wojewódzki apelację w części kwestionującej zasądzenie na rzecz powoda wynagrodzenia za czas pozostawania bez

pracy przez okres 3 miesięcy. W tym samym bowiem czasie powód był czasowo niezdolny do pracy i pobierał zasiłek chorobowy. Zasiłek zaś jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego przysługującym za czas niezdolności do pracy, a więc w

okresie, w którym pracownik traci prawo do wynagrodzenia.

Od powyższego wyroku w części oddalającej apelację (pkt II sentencji) strona

pozwana złożyła kasację, zarzucając naruszenie art. 45 § 2 w związku z art. 56 § 2

KP przez ich błędną wykładnię i niezastosowanie oraz naruszenie art. 233 § 1 KPC

mogące mieć wpływ na wynik sprawy wskutek nierozważenia w sposób wszechstronny zebranego materiału, co doprowadziło do sprzeczności ustaleń z tymże materiałem. Zdaniem strony pozwanej Sąd Wojewódzki przede wszystkim błędnie ustalił,

że powód nie wiedział o likwidacji jego stanowiska, tj. koordynatora do spraw produkcji. Temu ustaleniu przeczą wyjaśnienia samego powoda zawarte w pozwie. Poza

tym Sąd Wojewódzki nie ocenił żądania przywrócenia do pracy w płaszczyźnie art.

45 § 2 KP, który pozwala sądowi nie uwzględnić żądania przywrócenia do pracy w

razie ustalenia, że uwzględnienie takiego żądania jest niemożliwe lub niecelowe. W

przedmiotowej sprawie przywrócenie powoda do pracy było niemożliwe ze względu

na likwidację jego stanowiska.

W konkluzji kasacji strona pozwana żądała zmiany zaskarżonego wyroku

ewentualnie jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, z zasądzeniem w każdym przypadku kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Strona pozwana trafnie zarzuciła w kasacji naruszenie wskazanych w niej

przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania.

Z art. 316 § 1 KPC wynika, że sąd wydaje wyrok biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, natomiast art. 233 § 1 KPC stanowi, że

sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Pojęcie „stan rzeczy” użyte w

pierwszym z wymienionych przepisów jest szersze znaczeniowo niż „stan faktyczny

sprawy”, gdyż oznacza także stan prawny sprawy oraz żądania, twierdzenia i wnioski

stron, jednym słowem to wszystko, co strony w postępowaniu przedstawiły. Podobnie

wyrażenie „zebrany materiał” zawarte w drugim z wskazanych przepisów nie jest tożsame z pojęciem „materiał dowodowy”. Ma ono również szerszy zakres, gdyż poza

dowodami (z dokumentów, ze świadków, z opinii biegłych i innych) obejmuje wyjaśnienia informacyjne stron, zarzuty przez nie zgłaszane, zachowanie się stron podczas procesu przejawiające się np. w odmowie lub utrudnieniach w przeprowadzeniu

dowodów itp. Te bowiem środki, mimo że nie są dowodami, sąd jest obowiązany

brać pod rozwagę przy ocenie mocy i wiarygodności dowodów.

W związku z tym Sąd Wojewódzki, uznając tak jak Sąd Rejonowy, że rozwiązanie z powodem umowy o pracę w trybie art. 52 § 1 KP nie posiadało przewidzianej

prawem przyczyny, powinien rozważyć wielokrotnie podnoszone przez stronę pozwaną twierdzenie, że od dnia 1 sierpnia 1997 r. zajmowane przez powoda stanowisko koordynatora do spraw produkcji uległo likwidacji i że wobec tego przywrócenie go

do pracy na tym stanowisku stało się niemożliwe i niecelowe. Również powód przyznał w pozwie, że „w sierpniu 1997 r. prezes Zarządu oświadczył mu, że odwołuje go

ze stanowiska szefa produkcji” (koordynatora do spraw produkcji) i powierza stanowisko kierownika wydziału mroźni. Okoliczność powyższa – jak słusznie podkreśliła

w kasacji strona pozwana – wskazywała na to, że powód, zajmując ważne stanowisko w strukturze organizacyjnej Zakładów Mięsnych i podlegając bezpośrednio dyrektorowi do spraw technicznych, był dobrze zorientowany w istocie przeprowadzanej

reorganizacji. Jeżeli więc mimo tego Sąd Wojewódzki przyjął, że powód nie wiedział

o likwidacji jego stanowiska, to zawarty w kasacji zarzut naruszenia art. 233 § 1 KPC,

wskutek nierozważenia w sposób wszechstronny zebranego materiału, należy ocenić

jako zasadny. Podobnie przemawia za nierozważeniem przez Sąd Wojewódzki zebranego w sprawie materiału jego stwierdzenie, że powód do dnia rozwiązania

umowy o pracę pracował na stanowisku koordynatora do spraw produkcji, mające

świadczyć o tym, że mimo uchwały Zarządu z dnia 24 lipca 1997 r., likwidacja tego

stanowiska nie nastąpiła. Tymczasem sam powód wyjaśnił w pozwie, że po oświadczeniu prezesa Zarządu w sierpniu 1997 r. o odwołaniu go ze stanowiska koordynatora do spraw produkcji zaczął korzystać z urlopu wypoczynkowego, który trwał do 12

października 1997 r., a od 24 października 1997 r. – z wielomiesięcznego zwolnienia

lekarskiego, które sprawiło, że do czasu rozwiązania umowy nie wrócił już do pracy.

W tym stanie rzeczy poważne zastrzeżenia wzbudza pogląd Sądu Wojewódzkiego, że na rozstrzygnięcie o przywróceniu do pracy nie mogła mieć wpływu likwidacja stanowiska zajmowanego przez powoda, dokonana na mocy uchwały Zarządu z

dnia 24 lipca 1997 r., a zwłaszcza wniosek tego Sądu, że powód nie wiedział o likwidacji i do dnia rozwiązania umowy pracował na stanowisku koordynatora.

Trafny jest również zarzut naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 45 § 2 w

związku z art. 56 § 2 KP.

Według art. 56 § 1 KP pracownikowi przysługuje prawo wyboru jednego z

roszczeń przewidzianych w razie rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę bez

wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie. Jeżeli zatem wybrał on i zgłosił roszczenie o przywrócenie do pracy, zasadą wynikającą z wymienionego przepisu jest, że roszczenie to powinno być uwzględnione

przez sąd. Odesłanie jednak w art. 56 § 2 KP do odpowiedniego stosowania art. 45 §

2 KP oznacza wyjątek od powyższej zasady, który polega na tym, że sąd – odmiennie od woli pracownika – może zamiast orzeczenia o przywróceniu do pracy – orzec

o odszkodowaniu. Możliwość taka jest wszakże uzależniona od ustalenia, że

uwzględnienie roszczenia o przywrócenie do pracy jest niemożliwe lub niecelowe.

Jak więc ze sformułowania art. 45 § 2 KP wynika, warunkiem jego zastosowania jest ustalenie przez sąd okoliczności świadczących o niemożliwości lub o niecelowości przywrócenia pracownika do pracy oraz uzasadnienie wyboru innego roszczenia niż to, które wskazał pracownik. Wymaga to od sądu prawidłowego ustalenia

faktów istotnych z punktu widzenia art. 45 § 2 KP, do których należy zaliczyć zmiany

organizacyjne i produkcyjne powodujące ograniczenie zatrudnienia, likwidację stanowiska pracownika i wiele innych, różnorodnych przyczyn związanych z osobą pracownika lub pracodawcy, a nawet niezależnych od obu stron. Jeżeli zatem pracodawca, broniąc się przed orzeczeniem o przywróceniu pracownika do pracy, powołał

się na brak możliwości jego zatrudnienia lub niecelowość i przedstawił dowody dla

poparcia swoich twierdzeń, to powinnością sądu jest należyte rozważenie zarówno

okoliczności wynikających z dowodów, jak i z całokształtu „zebranego materiału” (art.

233 § 1 KPC). Z art. 45 § 2 KP wprawdzie wynika, że sąd „może” nie uwzględnić żądania pracownika przywrócenia do pracy, ale uprawnienie to nie oznacza działania w

granicach tzw. swobodnego uznania. Poprawność zastosowania przepisu przez sąd

podlega bowiem kontroli w toku instancji i zawsze wtedy trzeba je uznać za dowolne,

gdy sąd stosując przepis nie liczy się z faktami.

Jak z przedstawionych uwag wynika, kasacja okazała się zasadna. Powoduje

to konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku w części oddalającej apelację strony

pozwanej, tj. w części orzekającej o przywróceniu powoda do pracy, i w tym zakresie

przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Dlatego

też stosownie do art. 39313 § 1 KPC Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.