I PKN 615/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 4 marca 1999 r.

I PKN 615/98

Likwidacja placówki, w której zatrudniony był członek spółdzielni pracy

oraz brak możliwości przeniesienia go na inne stanowisko z uwagi na stan

zdrowia, nie usprawiedliwiają wykreślenia go z rejestru członków spółdzielni na

podstawie art. 194 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego. Warunkiem zastosowania

tego przepisu jest stwierdzenie utraty zdolności do pracy przez członka spółdzielni, a nie utraty możliwości zatrudnienia go przez spółdzielnię przy niezmienionym jego stanie zdrowia.

Przewodniczący: SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Walerian Sanetra

(sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 4 marca 1999 r. sprawy z powództwa

Ireny T. przeciwko Spółdzielni Inwalidów im. E.D. w K. o uchylenie uchwały Rady

Nadzorczej, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 5 sierpnia 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

W imieniu pozwanej Spółdzielni Inwalidów im. E.D. w K. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 5 sierpnia 1998 r. [...], którym

Sąd ten oddalił jej apelację od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 marca 1998 r. [...].

Sąd pierwszej instancji uchylił uchwałę [...] Rady Nadzorczej Spółdzielni Inwalidów im. E.D. w K. z dnia 27 czerwca 1997 r. o wykreśleniu powódki Ireny T. z rejestru członków Spółdzielni i przywrócił ją do pracy na poprzednich warunkach. Sąd ten

ustalił, że powódka po ukończeniu Zawodowego Studium Medycznego dla Pracowników Socjalnych początkowo podjęła pracę w pozwanej Spółdzielni na stanowisku

asystenta, a później specjalisty do spraw rehabilitacji (do 1993 r.). W 1993 r. powódka została sprzedawcą w sklepie obuwniczym strony pozwanej, który w 1997 r. ze

względu na swą nierentowność uległ likwidacji. Powódce – będącej członkiem Spółdzielni – proponowano pracę fizyczną w charakterze pakowaczki, później montera

wyrobów metalowych, jednakże żadnej z tych prac powódka nie mogła podjąć z

uwagi na przeciwwskazania potwierdzone przez lekarza zakładowego. Z tego

względu Zarząd Spółdzielni zwrócił się do komisji zakładowej związku zawodowego,

którego powódka była członkiem, o wyrażenie zgody na wykreślenie z rejestru Spółdzielni, podając jako przyczynę stan zdrowia powódki i niemożność zatrudnienia na

stanowisku odpowiadającym jej możliwościom zdrowotnym. Po wyrażeniu zgody

przez związek zawodowy na taki sposób rozwiązania ze Spółdzielnią umowy o pracę

Rada Nadzorcza Spółdzielni podjęła uchwałę ([...] w dniu 29 czerwca 1997 r.), na

mocy której wykreśliła powódkę z rejestru członków ze skutkiem na dzień 30 września

1997 r. Ponadto z ustaleń Sądu pierwszej instancji wynika, że prezes Spółdzielni

powierzył Krystynie J., zatrudnionej w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku

technicznym, w ramach umowy zlecenia obowiązki związane z rehabilitacją inwalidów, a to wobec faktu, że pracownica zajmująca się tymi sprawami od 7 miesięcy

przebywała na zwolnieniu lekarskim i przewidywano, że nie powróci do pracy. Oprócz

tego prowadzenie spraw socjalnych prezes Spółdzielni przekazał pracownicy działu

technicznego (Krystynie S. – specjaliście do spraw normowania i administracji), a to

wobec przejścia na emeryturę pracownicy wykonującej dotychczas te obowiązki.

Ustalając taki stan faktyczny Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych doszedł do przekonania, że nie zachodziły przesłanki z art. 194 Prawa spółdzielczego (ustawa z dnia

16 września 1982 r., jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) do wykreślenia powódki z rejestru członków spółdzielni, tj. spółdzielnia nie wykazała braku

możliwości zatrudnienia powódki na stanowisku odpowiadającym jej ograniczonej

zdolności do pracy. Sąd ten podkreślił, że powódka, która od 1974 r. do 1993 r. pracowała w Spółdzielni, zatrudniona była na stanowisku specjalisty do spraw rehabilitacji, a także zajmowała się sprawami socjalnymi. W Spółdzielni istniała zatem możliwość zatrudnienia powódki zgodnie z jej kwalifikacjami, bowiem dwie pracownice

zaprzestały wykonywania obowiązków, które mogła wykonywać powódka (wobec

długotrwałej choroby oraz przejścia na emeryturę). Zdaniem Sądu powierzenie obowiązków z zakresu rehabilitacji inwalidów i prowadzenia spraw socjalnych innym pracownikom niż powódka naruszało uprawnienia powódki wynikające z jej stosunku

członkostwa, w tym powinność zatrudnienia jej przez Spółdzielnię, co stanowi pogwałcenie art. 181 § 1 i 182 Prawa spółdzielczego.

Rozpoznając apelację strony pozwanej Sąd Apelacyjny w szczególności

stwierdził, że wykreślenie członka z rejestru członków spółdzielni reguluje przepis art.

194 Prawa spółdzielczego oraz statut spółdzielni (w § 15). Przepis § 15 ust. 1 statutu

przewiduje, że członek nie wykonujący obowiązków statutowych – a do takich przede

wszystkim należy osobiste wykonywanie pracy ( § 12 ust. 1 pkt 1 statutu) – z przyczyn przez niego niezawinionych może być pozbawiony członkostwa przez wykreślenie z rejestru członków Spółdzielni. Drugi ustęp § 15 taksatywnie wskazuje wypadki

kiedy może nastąpić wykreślenie z rejestru członków. Według pkt 2 wykreślenie może

mieć miejsce, gdy „członek utracił całkowicie zdolność do pracy w spółdzielni lub

utracił zdolność do pracy w znacznym stopniu, a Spółdzielnia nie ma gospodarczych i

organizacyjnych możliwości przesunięcia takiego członka do innej pracy odpowiadającej jego obecnemu stanowi zdrowia i kwalifikacjom oraz potrzebom spółdzielni”.

Interpretacja tego przepisu skłania do przyjęcia wniosku, że idzie o to, iż członek

Spółdzielni posiada zdolność do wykonywania konkretnej pracy, którą utracił całkowicie lub w znacznym stopniu z przyczyn zdrowotnych, tj. z przyczyn leżących po stronie spółdzielcy, aczkolwiek przez niego niezawinionych. Taki stan faktyczny nie zachodził w niniejszej sprawie, gdyż jest poza sporem, że powódka mogła nadal wykonywać swą dotychczasową pracę sprzedawcy obuwia, jednakże stanowisko to zostało zlikwidowane wobec likwidacji sklepu obuwniczego z dniem 1 czerwca 1997 r.

(na mocy uchwały Zarządu Spółdzielni z dnia 21 kwietnia 1997 r.). Niemożność wykonywania obowiązków statutowych przez członka (który to warunek został wymieniony jako podstawa wykreślenia ze Spółdzielni w § 15 ust. 1 statutu) nie wynika więc

z przyczyn leżących po stronie członka Spółdzielni, lecz z przyczyn leżących po stronie Spółdzielni. Zdaniem Sądu Apelacyjnego taki stan rzeczy nie wyczerpywał przesłanek wymaganych do podjęcia uchwały o wykreśleniu z rejestru członków spółdzielni

w myśl § 1 ust. 2 pkt 2 statutu oraz art. 194 § 1 ust. 2 Prawa spółdzielczego. Sąd

Apelacyjny zwrócił przy tym uwagę, że likwidacja stanowiska została ujęta jako jedna

z taksatywnie wymienionych przyczyn wypowiedzenia zmieniającego spółdzielczą

umowę o pracę w art. 184 § 1 ust. 1 Prawa spółdzielczego. Ustosunkowując się do

zarzutów apelacji Sąd ten podniósł, że Sąd pierwszej instancji w swych ustaleniach

nie przyjął, iż to w dacie podejmowania uchwały o wykreśleniu Spółdzielnia miała

możliwość skierowania powódki na stanowisko specjalisty do spraw rehabilitacji,

zarzut ten jest więc chybiony. Natomiast w swych rozważaniach Sąd pierwszej instancji uznał, że nie zaistniała sytuacja określona w art. 194 § 1 Prawa spółdzielczego,

tj. niemożność zatrudnienia powódki na stanowisku odpowiadającym jej kwalifikacjom

przy ograniczonej zdolności do pracy. Paragraf 15 ust. 2 statutu Spółdzielni

przewiduje, że w przypadku wykreślenia z rejestru członka Spółdzielni w sytuacji

określonej w ust. 2 (a więc tej, na którą powołuje się zaskarżona uchwała RN)

wykreślenie staje się skuteczne po upływie okresu przewidzianego w Kodeksie pracy

dla wypowiedzenia umowy o pracę. Oznacza to, że ocenę trafności podjęcia uchwały

o wykreśleniu z rejestru członków ustawodawca przesunął na czas po upływie okresu

wypowiedzenia, a nie czas podjęcia uchwały, co zarzuca w apelacji strona pozwana.

Jest to celowe właśnie z uwagi na uprawnienia wynikające z członkostwa i zatrudnienia oraz możliwość ewentualnej zmiany sytuacji jeszcze w tym okresie. Uchwałę

Rady Nadzorczej [...] o wykreśleniu ze Spółdzielni (z dnia 1 lipca 1997 r.) powódka

otrzymała w tym dniu, okres wypowiedzenia zgodnie z art. 36 § 1 pkt 3 rozpoczął

swój bieg od 1 sierpnia 1997 r. i zakończył się 30 października 1997 r., a nie jak

błędnie przyjęto w uchwale Rady Nadzorczej w dniu 30 września 1997 r. Jak wynika z

akt osobowych Krystyny J., strona pozwana pierwszą umowę zlecenia (w której powierzono jej obowiązki pracownika w zakresie rehabilitacji) zawarła z nią w dniu 4

września 1997 r. na okres do 31 grudnia 1997 r. W tym czasie uchwała Rady Nadzorczej o wykreśleniu powódki z rejestru członków jeszcze nie stała się skuteczna w

myśl postanowień statutu, nawet przyjmując datę błędnie podaną w zaskarżonej

uchwale (30 września 1997 r.). W tym także czasie strona pozwana musiała, a przynajmniej powinna wiedzieć, że pracownica zajmująca się między innymi sprawami

socjalnymi jest w wieku emerytalnym i stara się o przejście na emeryturę, co nastąpiło z dniem 31 grudnia 1997 r. W tym stanie rzeczy przyjęcie przez Sąd pierwszej

instancji, że strona pozwana miała możliwość zaproponowania powódce pracy, którą

wykonywała w latach 1974-1993 i do której posiadała odpowiednie kwalifikacje (gdy

idzie o wykonywanie tej pracy przez powódkę nie było przeciwwskazań lekarskich),

było w pełni zasadne. Trafnie zatem Sąd ten przyjął, że nastąpiło naruszenie art. 194

§ 1 Prawa spółdzielczego oraz § 15 statutu spółdzielni i orzekł o uchyleniu zaskarżonej uchwały i przywróceniu powódki do pracy, powołując art. 199 § 2 i 188 Prawa

spółdzielczego.

W kasacji sformułowany został zarzut, iż zaskarżony wyrok narusza art. 194 §

1, 182 § 2 i 199 § 2 Prawa spółdzielczego. Zarzucono w niej także, iż narusza on art.

232, 233 § 1 i 382 KPC.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zasługuje na uwzględnienie. Kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma wykładnia art. 194 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego, który stanowi, że wykreślenie z rejestru członków spółdzielni może nastąpić,

gdy członek utracił w znacznym stopniu lub całkowicie zdolność do pracy, a spółdzielnia nie może zatrudniać go na stanowisku odpowiadającym jego ograniczonej

zdolności do pracy. Uwzględniając ogólną zasadę z art. 182 § 1 Prawa spółdzielczego (spółdzielnia i członek spółdzielni pracy mają obowiązek pozostawania ze sobą w

stosunku pracy) oraz regulacje (ograniczenia) dotyczące rozwiązywania spółdzielczej

umowy o pracę (zwłaszcza zaś art. 185, w myśl którego w razie gospodarczej konieczności walne zgromadzenie, w celu zapewnienia pracy wszystkim członkom,

może skrócić równomiernie czas pracy i zmniejszyć odpowiednio wynagrodzenie

członków oraz art. 187 § pkt 1, według którego spółdzielnia może wypowiedzieć spółdzielczą umowę o pracę w razie zmniejszenia na podstawie uchwały rady spółdzielni

stanu zatrudnienia podyktowanego gospodarczą koniecznością) należy stwierdzić, że

dopuszczalna jest jedynie ścisła interpretacja art. 194 § 1 pkt 1 Prawa spółdzielczego, a w każdym razie jakiegokolwiek odstępowanie od wniosków wynikających z jego

logiczno - językowej wykładni – na rzecz poszerzenia zakresu możliwości spółdzielni

podejmowania decyzji o wykreśleniu z rejestrów członków spółdzielni pracy – jest

niedopuszczalne. W wykładni tego przepisu pierwszeństwo należy przyznać temu, co

wynika z art. 182 § 1 Prawa spółdzielczego, a nie temu, co ujęte zostało – i na co

powołuje się kasacja – w art. 182 § 2 Prawa spółdzielczego (członek ma prawo do

zatrudnienia stosownie do swoich kwalifikacji zawodowych i osobistych oraz aktualnych możliwości gospodarczych spółdzielni). Możliwość wykreślenia członka z rejestru członków spółdzielni pracy nie może stanowić sposobu na obchodzenie przez

spółdzielnię ograniczeń, jakie celowo wprowadzone zostały przez ustawodawcę dla

ochrony trwałości zatrudnienia członków tego typu spółdzielni. Na uwadze należy

przy tym mieć to, że wykreślenie z rejestru członków spółdzielni pracy powoduje nie

tylko wygaśnięcie spółdzielczej umowy o pracę, ale pozbawia członka przynależności

do spółdzielni, a tym samym musi być i jest poddane szczególnym ograniczeniom i

rygorom. W związku z odwoływaniem się przez Sąd Apelacyjny do postanowień

statutu obowiązującego u strony pozwanej należy przy tym zaznaczyć, że mogą mieć

one znaczenie tylko o tyle o, ile są bardziej korzystne dla pracowników spółdzielni

pracy niż wynika to z regulacji Prawa spółdzielczego, w tym z jego art. 194 § 1 pkt 2.

Zgodnie bowiem z art. 9 § 2 KP postanowienia statutów określające prawa i obowiązki stron stosunku pracy nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych. Mając na uwadze powyższe racje należy stwierdzić, iż powodem wykreślenia z rejestru członków spółdzielni pracy może być w myśl art. 194 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego tylko utrata

przez członka w znacznym stopniu lub całkowicie zdolności do pracy, przyczyną zaś

wykreślenia powódki z rejestru – czego nie kwestionuje kasacja – była likwidacja placówki (sklepu), w której była zatrudniona, a nie to, iż doszło w pewnym okresie do

pogorszenia się jej stanu zdrowia. Stwierdzenie to ma rozstrzygające znaczenie dla

uznania, że zaskarżony wyrok jest w swej sentencji prawidłowy. W przepisie art. 194

§ 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego idzie bowiem o to, że w stosunku do zastanego w

pewnym momencie stanu rzeczy – trwania spółdzielczej umowy o pracę – dochodzi

do istotnego pogorszenia zdrowia pracownika, uniemożliwiającego pracę („w znacznym stopniu lub całkowicie”). W tym też znaczeniu idzie w nim tylko o takie przypadki,

w których niemożliwość zatrudnienia danego pracownika na zajmowanym przez

niego stanowisku leży po jego stronie, a nie po stronie spółdzielni. Przepis ten nie

może natomiast służyć dla rozwiązywania gospodarczych czy też organizacyjnych

problemów spółdzielni pracy. Temu celowi służą między innymi te przepisy, które

upoważniają ją do rozwiązywania spółdzielczych umów o pracę czy też przekształcania ich treści (zwłaszcza art. 184 § 1 pkt 1, art. 185 i 187 pkt 1 Prawa spółdzielczego).

Wniosek taki potwierdza także analiza art. 184 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego, który

przewiduje możliwość wypowiedzenia warunków pracy lub płacy w razie utraty przez

członka zdolności do wykonywania pracy na danym stanowisku (dotychczasowej

pracy) stwierdzonej orzeczeniem lekarskim. O ile w tym przepisie mowa jest o „zdolności do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku”, o tyle w art. 194 § 1 pkt 2

Prawa spółdzielczego ustawodawca posłużył się zwrotem o utracie (w znacznym

stopniu lub całkowicie) zdolności „do pracy”, a więc o utracie zdolności niezależnie od

zajmowanego stanowiska przez danego pracownika. Z ustaleń przyjętych w zaskarżonym wyroku – które przy tym nie są kwestionowane w kasacji – wynika, że przy-

czyną wykreślenia powódki z rejestru członków nie było stwierdzenie pogorszenia się

jej stanu zdrowia i tym samym utrata zdolności (w znacznym stopniu lub całkowicie)

do wykonywania pracy (w ogóle). A skoro tak, to zasadniczy zarzut kasacji jest chybiony. W przepisie art. 194 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego idzie bowiem o stan wynikający z pogorszenia się stanu zdrowia członka spółdzielni pracy (jej pracownika), a

nie o pogorszenie się stanu gospodarczego (pociągającego za sobą zmiany organizacyjne) spółdzielni pracy. Przyczyną zaś braku pracy dla powódki nie było to, iż

utraciła ona zdolność do pracy lecz, że w następstwie likwidacji placówki, w której

była ona zatrudniona, Spółdzielnia miała kłopoty znalezienia dla niej odpowiedniego

zatrudnienia. Przepis art. 194 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego nie może jednak – jak

wspomniano – służyć do rozwiązywania tego typu problemów. To zaś prowadzi od

wniosku, iż bez znaczenia są zarzuty kasacji stawiane w płaszczyźnie prawnoprocesowej, jak również to – co się w niej słusznie podnosi – że wbrew temu, co napisano

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, art. 199 Prawa spółdzielczego nie ma paragrafu drugiego. W istocie zarzuty te skierowane są na obalenie twierdzenia, iż spółdzielnia w chwili wykreślenia powódki z rejestru członków nie miała dla niej stanowiska „odpowiadającego jej ograniczonej zdolności do pracy” (art. 194 § 1 pkt 2 Prawa

spółdzielczego). Są one jednakże bezprzedmiotowe w sytuacji, gdy nie jest kwestionowane ustalenie, że przyczynę decyzji Spółdzielni nie była utrata przez powódkę

zdolności do pracy, a jedynie utrata (ograniczenie) możliwości jej zatrudnienia przez

stronę pozwaną. Osobnym zagadnieniem jest przy tym to, jak należy pojmować występujący w art. 194 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego zwrot „spółdzielnia nie może zatrudnić go na stanowisku odpowiadającym ograniczonej zdolności do pracy”. Może

być on bowiem pojmowany w ten sposób, iż spółdzielnia – jeżeli w ogóle określone

stanowisko jest zajęte – może doprowadzić do jego zwolnienia i tym samym nie ma w

takim przypadku podstaw do zastosowania art. 194 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego

(czego nie należy mylić z tym, czy w konkretnym przypadku spółdzielnia rzeczywiście

doprowadzi do „opróżnienia” stanowiska, na którym dany pracownik, którego stan

zdrowia uległ pogorszeniu, mógłby być „teoretycznie” zatrudniony, gdyż odpowiada to

jego ograniczonej zdolności do pracy).

Mając na względzie powyższe stwierdzenia Sąd Najwyższy uznał, iż zaskarżony kasacją wyrok, mimo pewnych błędów jego uzasadnienia, odpowiada prawu i

wobec tego na podstawie art. 39312 KPC orzekł jak w sentencji.