I PKN 6/96 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 27 sierpnia 1996 r.

I PKN 6/96

Radca prawny może być pełnomocnikiem pracownika w sprawach z zakresu prawa pracy jeżeli działa jako przedstawiciel związku zawodowego (art. 465

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c.) i jeżeli jest radcą prawnym związku zawodowego to

może w imieniu pracownika wnieść także kasację (art. 465 § 1 zdanie drugie).

Przewodniczący SSN: Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Teresa

Flemming-Kulesza, Walerian Sanetra,

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 sierpnia

1996 r. sprawy z powództwa Zdzisława G. przeciwko Zakładom Rowerowym "R." S.A.

w W. o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne, na skutek kasacji

złożonej przez powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Poznaniu z dnia 12 lipca 1996 r. [...]

postanowił

odrzucić kasację

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 28 marca 1996 r., [...], Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Wałczu

przywrócił powoda Zdzisława G. do pracy w Zakładach Rowerowych "R." S.A. w W.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu, rozpoznając rewizję strony pozwanej od tego wyroku, zmienił go i wyrokiem z dnia 12 lipca

1996 r. oddalił powództwo.

Kasację od tego wyroku złożył imieniem powoda radca prawny Bogdan K., który

zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie przepisu art. 45 k.p., polegające na przyjęciu, że absencja chorobowa

powoda wpłynęła negatywnie na tok pracy u pozwanego pracodawcy. Skarżący w

szczególności wywiódł, że jest nieprawdą, aby u pozwanego pracodawcy wystąpiły

jakiekolwiek okoliczności negatywnie wpływające na tok pracy, wynikające z absencji

powoda. Powołując się na przepisy art. 39315 i art. 39313 k.p.c. skarżący wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Wojewódzkiego i oddalenie rewizji pozwanego

od wyroku Sądu Rejonowego, względnie o uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu

postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. Nr 43, poz. 189) sprawy wszczęte przed dniem wejścia w życie tej ustawy toczą się

od tego dnia według jej przepisów. Od orzeczenia sądu drugiej instancji oddalającego

po dniu wejścia w życie tej ustawy (tj. po dniu 1 lipca 1996 r.) rewizję lub orzekającego

co do istoty sprawy przysługuje kasacja, z wyłączeniem spraw, w których według tej

ustawy kasacja nie przysługuje (art. 11 ust. 3). Ponieważ wyrok Sądu drugiej instancji

zapadł w dniu 12 lipca 1996 r., to co do zasady możliwe było złożenie kasacji i należało

zbadać, czy jest ona dopuszczalna.

Zgodnie z przepisem art. 3932 § 1 k.p.c. kasacja powinna być wniesiona przez

pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym. Przepis ten dotyczy tzw.

zdolności postulacyjnej jako cechy przysługującej stronie postępowania, rozumianej

jako zdolność do samodzielnego działania w postępowaniu, tj. do podejmowania

czynności procesowych bez potrzeby ustanowienia pełnomocnika. Wprowadza on tzw.

przymus adwokacko-radcowski i oznacza, że wniesienie kasacji osobiście przez stronę

(nie wymienioną w art. 3932 § 2 k.p.c.) jest niedopuszczalne. To samo dotyczy także

wniesienia kasacji przez pełnomocnika nie będącego adwokatem lub radcą prawnym

uprawnionym do wniesienia kasacji na podstawie art. 3932 § 1 k.p.c.

Zgodnie z przepisem art. 465 § 1 zdanie drugie k.p.c., dotyczącym spraw z

zakresu prawa pracy, a ściślej mówiąc powództw pracownika w tych sprawach, kasację

może wnieść jedynie adwokat, a także radca prawny związku zawodowego. Z przepisu

tego wynika więc, że w tych sprawach kasacji nie może wnieść skutecznie radca

prawny nie będący radcą prawnym związku zawodowego. Gdyby uznać, że każdy

radca prawny na podstawie art. 3932 § 1 k.p.c. może wnieść kasację w imieniu osoby

fizycznej, bez względu na rodzaj sprawy, to należałoby uznać dość paradoksalnie, że

przepis art. 465 § 1 zdanie drugie k.p.c. oznacza ograniczenie pracownika w

możliwościach wniesienia kasacji. Byłoby to sprzeczne z funkcją przepisów

regulujących postępowanie odrębne w sprawach z zakresu prawa pracy. W postępowaniu tym pracownik ma większe możliwości działania, a postępowanie jest bardziej

odformalizowane w stosunku do postępowania zwykłego. Dlatego nie można

poprzestać na prostej wykładni językowej omawianego przepisu art. 465 § 1 zdanie

drugie k.p.c., zwłaszcza, że w sposób wyraźny przepis ten nie jest normą samodzielną.

Przede wszystkim należy go interpretować w powiązaniu ze zdaniem pierwszym

§ 1 art. 465 k.p.c., a także z przepisami art. 3932 § 1 i 87 k.p.c. Z treści art. 465 § 1

zdanie pierwsze wynika, że pełnomocnikiem pracownika może być również przedstawiciel związku zawodowego lub inspektor pracy albo pracownik zakładu pracy, w

którym mocodawca jest lub był zatrudniony. W powiązaniu z art. 393 2 § 1 k.p.c.

oznacza to, że kasacji imieniem pracownika nie może wnieść adwokat czy radca

prawny związku zawodowego nie będący pełnomocnikiem pracownika. Aby więc

kasację imieniem pracownika mógł wnieść radca prawny związku zawodowego, to w

pierwszej kolejności musi on być ustanowiony pełnomocnikiem pracownika jako przedstawiciel związku zawodowego (art. 465 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.). Nie rozwiązuje to

jednakże wskazanego wyżej paradoksu, którego rozwikłanie jest możliwe dopiero w

kontekście przepisu art. 87 § 1 k.p.c. Wynika to ze stwierdzenia, iż norma art. 465 § 1

zdanie pierwsze k.p.c. również nie jest normą samodzielną i należy ją odczytać w

kontekście ogólnych zasad ustanawiania pełnomocników procesowych wynikających z

przepisów art. 87 k.p.c. Świadczy o tym jednoznacznie użyte w art. 465 § 1 zdaniu

pierwszym słowo "również". A więc pełnomocnikiem pracownika mogą być zarówno

osoby wymienione w art. 87 k.p.c. jak "również" wymienione w art. 465 § 1 zdanie

pierwsze k.p.c.

Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego objęła przepis art. 87 i według

jego nowego brzmienia pełnomocnikiem może być adwokat lub radca prawny, a

ponadto współuczestnik sporu, jak również rodzice, małżonek, rodzeństwo lub zstępni

strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia (§ 1). Nadto

pełnomocnikiem osoby prawnej lub podmiotu gospodarczego, w tym nie posiadającego

osobowości prawnej, może być również pracownik tej jednostki albo jej organu

nadrzędnego, a Rada Ministrów może ustalić odrębne zasady ustanawiania pełnomocników przez państwowe osoby prawne lub państwowe jednostki organizacyjne nie

posiadające osobowości prawnej. Osoba prawna prowadząca, na podstawie odrębnych

przepisów, obsługę prawną podmiotu gospodarczego może udzielić pełnomocnictwa

procesowego w jego imieniu adwokatowi lub radcy prawnemu, jeżeli została do tego

upoważniona przez ten podmiot (art. 87 § 2 k.p.c.). Konieczność zmiany omawianego

przepisu była oczywista. Z dotychczasowego jego brzmienia można było bowiem

wyprowadzać wniosek, że radca prawny mógł być tylko pełnomocnikiem "jednostki

gospodarki uspołecznionej" i tylko wówczas, gdy był jej pracownikiem. Brzmienie tego

przepisu było niedostosowane do przepisu art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o

działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) i stało się przedmiotem

licznych wypowiedzi orzecznictwa. Wyjaśniono w nich, że radca prawny może być także

pełnomocnikiem innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą (w tym

także osób fizycznych prowadzących taką działalność), także wówczas, gdy nie jest ich

pracownikiem i gdy wykonuje zawód w ramach spółki lub spółdzielni z jego udziałem

(por. np. uchwałę z dnia 10 maja 1994 r., I PZP 21/94, OSNAPiUS 1994 nr 4 poz. 68,

Palestra 1995 nr 1-2 str. 219 z glosą Z. Krzemińskiego, Monitor Prawniczy 1995 nr 7

str. 208 z glosą J. Naworskiego; postanowienie z dnia 5 lutego 1992 r., III CRN 350/91,

Radca Prawny 1993 nr 2 str. 53 czy wyrok z dnia 20 maja 1994 r., I PRN 25/94,

OSNAPiUS 1994 nr 7 poz. 111).

Jednakże zmiana art. 87 § 1 k.p.c. została dokonana w sposób sugerujący, że

obecnie radca prawny uzyskał możliwość uczestniczenia w procesie cywilnym jako

pełnomocnik bez żadnych ograniczeń co do rodzaju sprawy i zastępowanego podmiotu.

W szczególności brzmienie to sugeruje, że radca prawny może być pełnomocnikiem

osób fizycznych. Wniosek taki nie może być jednak przyjęty. Wynika to ze stwierdzenia,

że przepis art. 87 § 1 k.p.c. ustanawia tylko ogólną zasadę dotyczącą możliwości

ustanowienia pełnomocnika. Nie reguluje on natomiast kwestii, kto w rzeczywistości jest

adwokatem czy radcą prawnym i wykonuje taki zawód. W tym zakresie należy sięgnąć

do ustaw ustrojowych dotyczących wykonywania zawodu adwokata i radcy prawnego,

czyli do ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124

ze zm.) i ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145 ze

zm.). Zgodnie z art. 4 Prawa o adwokaturze adwokat wykonuje zawód w zespole

adwokackim, a także może go wykonywać w obsłudze prawnej na zasadach

określonych w odrębnych przepisach (np. w ustawie o działalności gospodarczej) oraz

za zgodą Ministra Sprawiedliwości indywidualnie lub wspólnie z innym adwokatem.

Adwokat nie może więc wykonywać zawodu w innych formach, a więc dla możliwości

ustanowienia go pełnomocnikiem procesowym nie jest wystarczający sam wpis na listę

adwokatów. Pogląd taki wyraził Sąd Najwyższy w nie publikowanym dotychczas

postanowieniu z dnia 15 marca 1996 r., I CRN 34/ 96, i należy go w pełni podzielić.

Takie same zasady należy odnieść do radców prawnych. Zgodnie z ustawą o

radcach prawnych wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na obsłudze prawnej

państwowych i spółdzielczych jednostek organizacyjnych, a korzystać z niej mogą także

organizacje społeczne oraz spółki z udziałem kapitału państwowego, spółdzielczego lub

organizacji społecznych (art. 4 ust. 1 i 2). Wykonywanie zawodu radcy prawnego

(obsługa prawna) dotyczy więc zawsze tych jednostek organizacyjnych (art. 4 ust. 3) i

ma na celu ochronę ich interesów prawnych (art. 2), w szczególności przez

występowanie w charakterze pełnomocnika jednostki organizacyjnej w postępowaniu

sądowym (art. 7 ust. 1 pkt 6). Zasadą jest wykonywanie zawodu radcy prawnego w

ramach stosunku pracy. Wymienione wyżej jednostki organizacyjne mogą wyjątkowo

doraźnie korzystać na podstawie umowy zlecenia z obsługi prawnej radcy prawnego w

nich nie zatrudnionego (art. 20 ust. 1). Nadto radca prawny świadczący na podstawie

art. 24 ustawy o działalności gospodarczej, indywidualnie albo w ramach spółki lub

spółdzielni z jego udziałem, pomoc prawną na rzecz podmiotu gospodarczego w

zakresie jego działalności gospodarczej może być pełnomocnikiem procesowym tego

podmiotu (także osoby fizycznej) nie będąc jego pracownikiem. Ta ostatnia możliwość

wynika ze stwierdzenia, że art. 24 ustawy o działalności gospodarczej rozszerzył

pojęcie "obsługi prawnej", a więc pośrednio znowelizował ustawę o radcach prawnych.

Takiej nawet pośredniej nowelizacji ustawy o radcach prawnych nie można

dopatrzyć się w nowym przepisie art. 87 § 1 k.p.c. Przepis ten bowiem reguluje jedynie

kwestię kto może być pełnomocnikiem w postępowaniu cywilnym, nie wkracza

natomiast w określenie pojęcia "wykonywania zawodu radcy prawnego". Nieuprawnione

jest więc rozumowanie, że przepis art. 87 § 1 k.p.c. jako późniejszy i szczególny zmienił

zasady wykonywania zawodu radcy prawnego. Wręcz przeciwnie dla oceny kto jest

radcą prawnym (wykonuje zawód radcy prawnego) w rozumieniu art. 87 § 1 k.p.c.

należy sięgnąć do przepisów ustrojowych ustawy o radcach prawnych.

Prowadzi to do wniosku, że radca prawny może być pełnomocnikiem procesowym, ale tylko w wyżej podanym pojęciu świadczenia obsługi prawnej. Wyłączone jest

więc zastępowanie w procesie cywilnym osób fizycznych, poza zakresem art. 24 ustawy

o działalności gospodarczej (osób prowadzących działalność gospodarczą w sprawach

jej dotyczących). Jeżeli więc radca prawny nie może być (w powyższym znaczeniu)

pełnomocnikiem osoby fizycznej na podstawie art. 87 § 1 k.p.c., to nie może też

skutecznie wnieść w jej imieniu kasacji na podstawie art. 3932 § 1 k.p.c. Natomiast

radca prawny może być pełnomocnikiem pracownika w sprawach z zakresu prawa

pracy jeżeli działa jako przedstawiciel związku zawodowego (art. 465 § 1 zdanie

pierwsze k.p.c.) i jeżeli jest radcą prawnym związku zawodowego to może w imieniu

pracownika wnieść także kasację (art. 465 § 1 zdanie drugie). W ten sposób rozumienie

przepisu art. 465 § 1 zdanie drugie k.p.c. nabiera funkcjonalnie prawidłowego

znaczenia, gdyż stanowi on poszerzenie możliwości wnoszenia kasacji przez

pracownika w stosunku do ogólnych zasad postępowania.

Biorąc to pod rozwagę, należało uznać, że kasacja wniesiona w imieniu powoda

przez radcę prawnego nie będącego radcą prawnym związku zawodowego, nie została

wniesiona przez osobę uprawnioną. Jest więc niedopuszczalna i powinna ulec

odrzuceniu przez sąd drugiej instancji, który jednak tego nie uczynił (art. 393 5 k.p.c.).

Wobec powyższego na podstawie art. 3938 § 1 k.p.c. należało orzec jak w sentencji.