I PKN 6/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 września 2000 r.

I PKN 6/00

Obowiązek pracodawcy przedstawienia sprawy federacji związków zawodowych, w razie nieuwzględnienia zastrzeżeń zakładowej organizacji związkowej co do zasadności wypowiedzenia umowy o pracę (art. 38 § 3 i 4 KP), należy oceniać według statutów tych organizacji związkowych.

Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN: Józef

Iwulski, Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 września 2000 r. sprawy z powództwa Jana M. przeciwko Polskiej Żegludze Morskiej w S. o odszkodowanie, na skutek

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 24 sierpnia 1999 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację powoda od

wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Gdyni z dnia 21 maja 1999 r. [...] i zasądził

od powoda na rzecz pozwanej kwotę 2.725 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego za drugą i trzecią instancję.

Uzasadnienie

Pozwana Polska Żegluga Morska w sprawie z powództwa Jana M. o odszkodowanie z tytułu sprzecznego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę wniosła kasację od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 24 sierpnia 1999 r. [...]. Zaskarżonym wyrokiem

zmieniono wyrok Sądu pierwszej instancji (oddalający powództwo) i: 1 zasądzono na

rzecz powoda odszkodowanie, oddalając powództwo w pozostałym zakresie (dotyczącym odsetek ustawowych) oraz 2. zasądzono zwrot kosztów zastępstwa procesowego na rzecz powoda. Przyczyną zmiany wyroku była odmienna interpretacja art.

38 § 3 i § 4 KP. Powód nie był członkiem działającego u pozwanej Związku Zawodowego Marynarzy PŻM, jednakże korzystał z ochrony jego praw przez ten Związek

na podstawie art. 30 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U.

Nr 55, poz. 234 ze zm.). Pracodawca zawiadomił Związek Zawodowy Marynarzy

PŻM o zamiarze wypowiedzenia powodowi umowy o pracę i otrzymał odpowiedź

zawierającą negatywne stanowisko w tym przedmiocie. Stan faktyczny, w tym także

zasadność wypowiedzenia, nie są w sprawie kwestionowane. Spór dotyczy jedynie

obowiązku zwrócenia się przez pracodawcę do ogólnokrajowej organizacji związkowej na podstawie art. 38 § 3 KP. Działający u pozwanej związek zawodowy wchodził

bowiem w skład Federacji Związków Zawodowych Marynarzy i Rybaków. Zdaniem

Sądu pierwszej instancji, na pracodawcy nie ciążył ten obowiązek, albowiem Związek

działający u pozwanej miał strukturę jednostopniową, jego statut nie przewidywał

istnienia szczebla ponadzakładowego. Wchodzi on w skład Federacji na podstawie

swego dobrowolnego oświadczenia o przystąpieniu, a nadto § 8 pkt 7 statutu Federacji stanowi, iż może ona pełnić funkcję instancji nadrzędnej w sprawach dotyczących praw pracowniczych między pracodawcą a organizacją członkowską tylko na

wniosek tej organizacji. Organizacja związkowa działająca u pozwanej nie wystąpiła

jednakże do Federacji o pełnienie tej funkcji. Z tych względów Sąd pierwszej instancji

podzielił pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z dnia 11 lipca 1997 r., I PR

2/96 (OSNAPiUS 1997 nr 6, poz. 92), według którego „obowiązek przedstawienia

ogólnokrajowej organizacji związkowej sprawy nie uwzględnienia przez pracodawcę

zastrzeżeń zakładowej organizacji związkowej co do zamierzonego przezeń wypowiedzenia mowy o pracę (art. 38 § 3 KP) istnieje tylko wtedy, gdy zakładowa organizacja związkowa jest składową częścią struktury ogólnokrajowego związku zawodowego (art. 38 § 4 KP), a więc nie istnieje organizacja związkowa stanowiąca samodzielny (odrębny) związek zawodowy, będący członkiem krajowej federacji związków

zawodowych”.

Pogląd o obowiązku zwrócenia się przez pozwaną do Federacji z uwagi na

zastrzeżenia zgłoszone przez zakładową organizację związkową w odniesieniu do

zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę, Sąd drugiej instancji uzasadnił następująco.

Z przepisu art. 38 § 4 KP wynika, iż obowiązek ten istnieje wówczas, gdy zakładowa

organizacja związkowa „wchodzi w skład” ogólnokrajowej organizacji związkowej.

Pojęcie to jest na tyle ogólne, że dopuszcza możliwość przynależności do tej struktury na dowolnych zasadach, a więc także do federacji. W przepisach art. 38 § 3 i § 4

KP jest mowa o „ogólnokrajowej organizacji związkowej”, a nie o „nadrzędnej organizacji związkowej”. Zatem uzależnienie stosowania tych przepisów od stwierdzenia

stosunku podległości i nadrzędności jest nieuzasadnionym zawężeniem ich stosowania. W przepisie art. 11 ustawy o związkach zawodowych ustawodawca posługuje

się pojęciem federacji związków zawodowych, utożsamiając je z pojęciem ogólnokrajowego zrzeszenia związków zawodowych tworzonego przez związki zawodowe.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, za jego poglądem przemawia także ratio legis tych

unormowań. W obecnych warunkach związki zawodowe dążą do zachowania możliwie szerokiego zakresu samodzielności, ale jednocześnie zawiązują struktury ogólnokrajowe, oparte na zasadach demokratycznych, a nie na hierarchicznym podporządkowaniu, zaś funkcja organizacji ogólnokrajowej, określona w art. 38 § 3 KP, ma

charakter jedynie opiniodawczy. Z tych względów postanowienia statutów Federacji

oraz Związku Zawodowego regulujące ich wzajemne relacje są bezprzedmiotowe w

takim zakresie, w jakim pozostają w sprzeczności z art. 38 § 3 i § 4 KP. W tym stanie

rzeczy Sąd drugiej instancji zasądził na rzecz powoda odszkodowanie w wysokości

12.000 zł (art. 471 KP).

W kasacji zaskarżono ten wyrok w pkt I w części zasądzającej odszkodowanie

na rzecz powoda, wnosząc o jego zmianę i oddalenie powództwa oraz o zasądzenie

kosztów zastępstwa procesowego, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. Pozwana postawiła zarzut naruszenia art. 38 §

3 i § 4 KP przez przyjęcie, że Federacja Związków Zawodowych Marynarzy i Rybaków jest ogólnokrajową organizacją związkową, w skład której wchodzi Związek Zawodowy Marynarzy PŻM i że z tego względu pozwana miała obowiązek przedstawienia tej Federacji sprawy wypowiedzenia powodowi umowy o pracę. W konsekwencji zarzucono także naruszenie art. 45 i art. 47 KP przez przyjęcie, że pozwana

naruszyła przepisy o wypowiedzeniu umów o pracę oraz przez zasądzenie odszkodowania z tego tytułu. Zdaniem pozwanej, ze statutów Związku Zawodowego Marynarzy PŻM i Federacji Związków Zawodowych Marynarzy i Rybaków wynika, że ten

Związek jest samodzielną strukturą związkową o charakterze jednostopniowym, a

Federacja może pełnić funkcję jednostki nadrzędnej w sprawach pracowniczych tylko

na wniosek Związku. Podniesiono także, iż stanowisko Sądu drugiej instancji jest

sprzeczne z art. 13 ustawy o związkach zawodowych, z którego wynika, że terytorialny zakres działania, cele, zadania i strukturę związku zawodowego określa jego

statut. Ze statutu winno zatem wynikać, czy organizacja zakładowa jest częścią składową organizacyjnej struktury związku zawodowego, czy tworzy samodzielny, odrębny związek zawodowy.

Powód wniósł o oddalenie kasacji i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Związki zawodowe mają swobodę w określeniu swoich struktur organizacyjnych. Wynika to zarówno z prawa krajowego, jak i międzynarodowego. Zgodnie z art.

9 ustawy o związkach zawodowych statuty oraz uchwały związkowe określają swobodnie struktury organizacyjne związków zawodowych, zaś według art. 11 ust. 1 tej

ustawy związki zawodowe mają prawo tworzyć ogólnokrajowe zrzeszenia (federacje)

związków zawodowych. Ustawa ta stanowi także, iż cele i zadania związku zawodowego oraz sposoby i formy ich realizacji określa statut (art. 13 pkt 4). Jak zaś wynika

z konwencji Nr 87 MOP dotyczącej wolności związkowej i ochrony praw związkowych

(Dz.U. z 1958 r. Nr 29, poz. 125) pracownicy mają prawo tworzyć organizacje według

swego uznania, swobodnego wybierania działalności oraz układania swego programu działania, co stosuje się również do federacji organizacji pracowników (art. 2, art.

3 ust. 1 i art. 6). Właściwe rozumienie zwrotu, według którego „zakładowa organizacja związkowa wchodzi w skład ogólnokrajowej organizacji związkowej”, musi

uwzględniać te przepisy regulujące wolność tworzenia struktur związkowych. Innymi

słowy, zakładowa organizacja związkowa, będąca członkiem federacji, nie zawsze

będzie „wchodziła w skład” tej federacji w rozumieniu art. 38 ust. 4 KP. Inny może

być bowiem cel utworzenia federacji. Najczęściej chodzi bowiem o wspólną ochronę

zbiorowych interesów pracowników. Cel i zadania federacji określa jej statut. Jeżeli,

jak w niniejszej sprawie, w statucie Federacji postanowiono, iż może ona pełnić funkcję instancji nadrzędnej w sprawach dotyczących praw pracowniczych tylko na wniosek organizacji członkowskiej, to oznacza to, że zakładowa organizacja związkowa

nie zrezygnowała w tym zakresie ze swojej samodzielności. Federacja nie ma zatem

umocowania do wypowiadania się w kwestii zastrzeżeń zakładowej organizacji

związkowej co do zasadności wypowiedzenia (art. 38 ust. 3 KP). Pogląd wyrażony w

powołanym wyżej wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1997 r., I PR 2/96

można zatem podzielić tylko częściowo. O tym bowiem, czy pracodawca ma obowiązek przedstawienia sprawy federacji (art. 38 § 3 i 4 KP), decydują postanowienia

statutów tej federacji oraz zakładowej organizacji związkowej.

Z tych względów na podstawie art. 98 i 39315 KPC orzeczono jak w sentencji.