I PKN 595/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 23 lutego 1999 r.

I PKN 595/98

Do nauczyciela mianowanego nie stosuje się art. 42 KP.

Przewodniczący: SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 1999 r. sprawy z powództwa

Stanisława W. przeciwko Szkole Podstawowej w P. o uznanie wypowiedzenia za

bezskuteczne i wynagrodzenie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 16

czerwca 1998 r. [...]

z m i e n i i ł zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że zmienił wyrok

Sądu Rejonowego w Jaworze z dnia 13 stycznia 1998 r. [...] w punkcie I i oddalił powództwo w tym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jaworze wyrokiem z dnia 13 stycznia 1998 r.

uznał za bezskuteczne wypowiedzenie warunków pracy i płacy dokonane Stanisławowi W. przez Szkołę Podstawową w P. dnia 24 lutego 1997 r., zasądził na jego

rzecz kwotę 619,70 zł wynagrodzenia z tytułu nieprawidłowo dokonanych potrąceń

za dni nieobecności w pracy i oddalił żądanie zasądzenia dalej idącego wynagrodzenia.

Sąd Rejonowy ustalił, że od 1991 r. powód, zatrudniony w pozwanej Szkole w

charakterze nauczyciela, pełnił funkcję przewodniczącego zakładowej organizacji

związkowej, a od 1995 r. – przewodniczącego Komisji Międzyzakładowej NSZZ „Solidarność” pracowników Oświaty i Wychowania w J. W dniu 20 marca 1995 r. Kuratorium Oświaty w L. skierowało do dyrektora pozwanej Szkoły prośbę o zwolnienie powoda w ½ z obowiązku świadczenia pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, ze względu na wykonywanie pracy we władzach związku. W tym czasie (poczy-

nając już od 1991 r.) powód otrzymywał wynagrodzenie odpowiadające zatrudnieniu

w wymiarze 1,5 etatu, chociaż jego faktyczne zatrudnienie równało się jednemu etatowi. W 1996 r. Gmina P. przejęła prowadzenie Szkoły Podstawowej w P. jako zadanie własne na podstawie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U.

Nr 95, poz. 425 ze zm.) i ustawy z dnia 24 grudnia 1993 r. o finansowaniu gmin

(Dz.U. Nr 129, poz. 600 ze zm.). Pismem z dnia 3 lutego 1997 r. strona pozwana

poinformowała powoda, że od dnia 1 marca 1997 r. jego wynagrodzenie będzie się

składać z dwóch elementów: wynagrodzenia za pracę nauczyciela w wymiarze ½

etatu i wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy z tytułu pełnionej funkcji związkowej w ½ etatu, a ponadto powód będzie otrzymywać wynagrodzenie za godziny

ponadwymiarowe obliczane według odrębnych zasad. Od czerwca 1994 r. powód

jest także radnym Rady Miejskiej w J. Jego kadencja upływa w czerwcu 1998 r.

Strona pozwana nie zwróciła się ani do Rady Miejskiej, ani do Zarządu Regionu Zagłębie Miedziowe NSZZ „Solidarność” o wyrażenie zgody na wypowiedzenie powodowi warunków płacy. Wynagrodzenie potrącone powodowi za jakoby nieusprawiedliwioną nieobecność wyniosło 619,70 zł.

W świetle powyższych ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że strona pozwana, obniżając powodowi wynagrodzenie, powinna dokonać jego wypowiedzenia.

Tylko bowiem podwyższenie wynagrodzenia nie wymaga – zgodnie z Kartą Nauczyciela – wypowiedzenia warunków płacy i następuje z pierwszym dniem najbliższego

miesiąca kalendarzowego (art. 30 ust. 1). Wprawdzie powód od 1991 r. otrzymywał

wynagrodzenie odpowiadające zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, choć nie wynikało

to z umowy o pracę, ale zmiana po 6 latach stanu faktycznego wymagała wprowadzenia jej w sposób zgodny z art. 42 i art. 38 KP, do których stosowania odsyła art.

91c ust. 1 Karty Nauczyciela. Strona pozwana zaniedbała jednak złożenia powodowi

odpowiedniego oświadczenia woli, zachowania okresu wypowiedzenia oraz uzyskania zgody statutowego organu organizacji związkowej. Zbędna była natomiast zgoda

rady gminy, gdyż czynność strony pozwanej nie dotyczyła rozwiązania umowy o

pracę, lecz tylko zmiany warunków wynagrodzenia. Co się tyczy kwoty niezasadnie

potrąconego wynagrodzenia, to została ona określona na podstawie opinii biegłego.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 16 czerwca 1998 r. oddalił apelację strony pozwanej dotyczącą wyroku

Sądu Rejonowego w części uznającej za bezskuteczne wypowiedzenie powodowi

warunków płacy oraz umorzył postępowanie apelacyjne w związku z apelację powoda (powód cofnął swoją apelację).

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego wypowiedzenie warunków płacy należało

uznać za bezskuteczne, gdyż strona pozwana nie spełniła wymagań określonych w

art. 42 i art. 38 KP, a poza tym na obniżenie powodowi wynagrodzenia nie uzyskała

zgody organu statutowego związku zawodowego, co było konieczne ze względu na

pełnienie przez powoda funkcji z wyboru w jednym z organów organizacji związkowej

działającej poza zakładem pracy.

Od powyższego wyroku w części oddalającej apelację kasację złożyła strona

pozwana, wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku w tej części i zmianę wyroku

Sądu pierwszej instancji przez oddalenie powództwa o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia powodowi warunków płacy albo o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Według skarżącego zaskarżony wyrok naruszył przepisy prawa materialnego wskutek

błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 91c ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r. - Karta Nauczyciela w związku z art. 42 i 38 KP. Sąd Wojewódzki błędnie

bowiem przyjął, że w stosunku do powoda obowiązywała procedura wypowiadania

warunków płacy zawarta w Kodeksie pracy. Tymczasem nawiązanie, zmiana i rozwiązanie stosunku pracy nauczyciela zostały uregulowane w sposób wyczerpujący w

Karcie Nauczyciela, o czym przekonuje tytuł rozdziału jej 4. Również regulacja okresów wypowiedzenia przewidująca je tylko w przypadkach wskazanych w Karcie

świadczy o tym, że nie dotyczy ona wypowiedzenia zmieniającego warunki płacy.

Dlatego pracodawca nie miał obowiązku dokonania wypowiedzenia zmieniającego, a

jedynie dostosował warunki płacy powoda do wniosku złożonego przez organizację

związkową. Jego celem było zaś zwolnienie powoda od pracy w wymiarze ½ etatu na

czas pełnienia funkcji związkowej. Ponadto przepisy rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 29 lipca 1989 r. w sprawie udzielania zwolnień od pracy pracownikom powołanym do pełnienia funkcji z wyboru w zakładowej organizacji związkowej wyraźnie

przewidują, że pracownikowi przysługuje tylko zwolnienie od pracy, a nie przyznanie

dodatkowo ½ etatu wraz z wynagrodzeniem za pracę w organizacji związkowej.

Skoro – zdaniem strony pozwanej – nie było konieczne wypowiedzenie powodowi

warunków pracy, zbędne było uzyskanie zgody organu związkowego na ustalenie

wysokości wynagrodzenia powoda zgodnie z rozmiarem jego zatrudnienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód jest nauczycielem mianowanym. Okoliczność ta ma istotne znaczenie

dla rozstrzygnięcia kwestii, czy ustalenie jego wynagrodzenia w rozmiarze odpowiadającym rozmiarowi zatrudnienia wymagało wypowiedzenia mu warunków płacy oraz

czy w świetle przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357) w razie obniżenia nauczycielowi mianowanemu wysokości wynagrodzenia jest w ogóle dopuszczalne stosowanie wypowiedzenia zmieniającego.

Jest w sprawie niesporne, że od dnia 1 lutego 1991 r. powód, zatrudniony jako

nauczyciel mianowany w pełnym wymiarze czasu pracy w Szkole Podstawowej w P.,

został zwolniony od pracy w wymiarze ½ etatu, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, ze względu na pełnienie funkcji z wyboru w Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w J. Jednocześnie strona pozwana ustaliła jego wynagrodzenie odpowiadające ½ etatu stosownie do § 5 obowiązującego wówczas rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 29 lipca 1989 r. w sprawie warunków udzielania zwolnień od pracy

pracownikom powołanym do pełnienia funkcji z wyboru w zakładowej organizacji

związkowej (Dz.U. Nr 48, poz. 266). Mimo że wymiar zatrudnienia powoda nie uległ

zmianie (równał się jednemu 18 godzinnemu tygodniowo etatowi nauczycielskiemu),

wypłacała mu wynagrodzenie odpowiadające zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, co

było niedopatrzeniem z jej strony i oczywistym błędem.

Według art. 30 Karty Nauczyciela wynagrodzenie nauczyciela składa się z

wynagrodzenia zasadniczego i dodatków (ust. 1). Wysokość wynagrodzenia zasadniczego uzależniona jest od posiadanego przez nauczyciela poziomu wykształcenia i

stażu pracy oraz osiąganych wyników pracy, a dodatków – od wykonywanej funkcji,

zajmowanego stanowiska, warunków pracy i osiąganych wyników pracy oraz kwalifikacji specjalistycznych (ust. 2). Na podstawie upoważnienia zawartego w art. 31 wymienionej ustawy Minister Edukacji Narodowej w porozumieniu z Ministrem Pracy i

Polityki Socjalnej określił w drodze rozporządzenia wysokość stawek wynagrodzenia

zasadniczego, dodatków, zasady zaszeregowania i przyznawania dodatków oraz

szczegółowe zasady awansowania nauczycieli do wyższego szczebla wynagrodzenia zasadniczego.

W myśl zatem przytoczonych przepisów przyznanie nauczycielowi wyższego

wynagrodzenia wiąże się z jego awansowaniem „do wyższego szczebla” wynagro-

dzenia i jest spowodowane np. uzyskaniem wyższego poziomu wykształcenia,

zwiększenia się stażu pracy lub też osiąganymi wynikami. Wypłacanie więc powodowi wynagrodzenia przewidzianego za pracę w wymiarze 1,5 etatu, przy jej świadczeniu tylko w wymiarze jednego etatu, nie miało nic wspólnego ze zwiększeniem

wynagrodzenia w rozumieniu ustawy (awansem), lecz było oczywiście błędną wypłatą. W związku z tym pisma strony pozwanej z dnia 3 lutego 1997 r., informującego

powoda o tym, że ze względu na „powstałe nieprawidłowości przy ustalaniu wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy w celu pełnienia funkcji związkowej poza zakładem pracy”, będzie otrzymywać od dnia 1 marca 1997 r. wynagrodzenie za pracę

nauczyciela w wymiarze 1/2 etatu (tj. za 9 godzin) oraz wynagrodzenie za czas zwolnienia od pracy w wymiarze 1/2 etatu, czyli za następne 9 godzin (zgodnie z zasadami określonymi w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1996 r. w

sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy – Dz.U. Nr

71, poz. 336), nie można traktować jako wypowiedzenia warunków pracy. Wcześniej

bowiem, co jest w sprawie niesporne, nie doszło ze strony pracodawcy do zwiększenia wynagrodzenia powoda w drodze wyraźnego lub dorozumianego oświadczenia

woli, obejmującego zamiar przyznania mu wynagrodzenia w wysokości nie mającej

pokrycia w rozmiarze wykonywanej pracy, które obecnie wymagałoby korygowania w

drodze wypowiedzenia zmieniającego, po uprzednim uzyskaniu zgody właściwego

statutowo organu organizacji związkowych działających poza zakładem pracy, o

której stanowi art. 32 ust. 4 w związku z ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.). Omyłkowa wypłata wyższego wynagrodzenia, nawet dokonana wielokrotnie, nie jest bowiem równoznaczna z

ustaleniem przez strony i wprowadzeniem do stosunku pracy nowych warunków

płacy, które wymagałyby następnie wypowiedzenia. Tak również ustalił Sąd Rejonowy, pisząc w uzasadnieniu, że do tej pory powód „otrzymywał wynagrodzenie w wysokości odpowiadającej zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, mimo że nie wynikało to

z zawartej między nim a Szkołą Podstawową w P. umowy o pracę. Stan ten został

zauważony w 1996 r., kiedy Szkoła Podstawowa w P. została przejęta przez Gminę

P. w ramach zadań własnych gminy”. Mimo powyższych ustaleń Sąd Rejonowy

uznał, że „pracodawca zmienił treść stosunku prawnego”, a stanowisko Sądu Rejonowego podzielił Sąd Wojewódzki.

Z powyższym stanowiskiem nie można się zgodzić, gdyż z dokonanych ustaleń wynika, że wypłata wynagrodzenia o połowę wyższego od należnego nie wynikała z woli strony pozwanej – wyraźnej lub dorozumianej, lecz z jej błędu. Wynagrodzenia odpowiadającego pracy w wymiarze 1,5 etatu nie usprawiedliwiały również

przepisy rozporządzeń Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1989 r. i z dnia 11 czerwca

1996 r. regulujących sprawę udzielania zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z

wyboru funkcje w związkach zawodowych. Wreszcie, nie można uznać, że wchodzi

w rachubę ochrona praw słusznie nabytych, gdyż pobieranie przez powoda wynagrodzenia nie mającego odpowiednika w rozmiarze faktycznie świadczonej pracy nie

może prowadzić do słusznego nabycia prawa do takiego wynagrodzenia.

Odnosząc się do zagadnienia, czy w stosunkach pracy opartych na mianowaniu dopuszczalne jest stosowanie wypowiedzenia zmieniającego, należy najpierw

zauważyć, że w piśmiennictwie dotyczącym tej kwestii pogląd o możliwości stosowania wobec pracowników mianowanych wypowiedzenia zmieniającego jest odosobniony i odnoszony do wypowiedzenia dokonanego przez pracownika mianowanego.

Uważa się bowiem, że stosunki pracy nawiązane na podstawie mianowania mogą

być w zasadzie zmienione tylko na podstawie aktu administracyjnego (tak A. Dubownik: w: „Prawo pracy. Z aktualnych zagadnień”, Temida 2, Białystok 1999, s. 116 i

powołane tam piśmiennictwo). Wynika to z faktu, że przepisy pragmatyk służbowych,

realizując zasadę wzmożonej trwałości stosunku pracy z mianowania, wskazują

ściśle określone zasady dokonywania zmian w tym stosunku oraz przyczyny je

uzasadniające, natomiast przyjęcie możliwości stosowania wypowiedzenia zmieniającego, czyli instytucji właściwej umownym stosunkom pracy, prowadziłoby do uznania dopuszczalności zmiany treści stosunku pracy z każdej uzasadnionej przyczyny.

Poza przytoczonym argumentem, innym ważnym względem przemawiającym

przeciwko możliwości stosowania wypowiedzenia zmieniającego jest jego konstrukcja, zwłaszcza zaś przewidziany w art. 42 § 3 KP skutek odmowy przyjęcia przez

pracownika nowych warunków pracy lub płacy w postaci rozwiązania się umowy o

pracę z upływem okresu wypowiedzenia. Tymczasem Karta Nauczyciela określająca

sytuacje, w których następuje rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem mianowanym (art. 23), nie wymienia wśród nich rozwiązania się stosunku pracy wskutek odmowy przyjęcia przez nauczyciela mianowanego nowych zaproponowanych mu warunków pracy lub płacy. Tak więc pogląd o dopuszczalności stosowania do stosunku

pracy tych nauczycieli wypowiedzenia zmieniającego prowadziłby do skutku nie

przewidzianego w omawianej ustawie (rozwiązanie stosunku pracy), a zarazem

sprzecznego z zasadą stabilizacji ich zatrudnienia. Wprawdzie art. 91c ust. 1 Karty

Nauczyciela stanowi, że w zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy, nie uregulowanych przepisami ustawy, mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy, co mogłoby prowadzić do wniosku, że w stosunkach pracy nauczycieli mianowanych art.

42 KP stosuje się i to bez ograniczeń (brak w art. 91 c ust. 1 wyrażenia „odpowiednio”), to jednak – zdaniem składu Sądu Najwyższego rozpoznającego przedmiotową

sprawę – wniosek taki jest nieuprawniony. Karta Nauczyciela zawiera w Rozdziale 4

(art. 10-28) regulację dotyczącą nawiązania, zmiany i rozwiązania stosunku pracy,

którą w zakresie zmiany stosunku pracy nauczyciela mianowanego należy uznać za

pełną i wyczerpującą. Przepisy art. 18 i art. 19 regulują bowiem kwestię przeniesienia

nauczyciela mianowanego na jego prośbę, z urzędu za jego zgodą oraz z urzędu bez

jego zgody na takie samo lub inne stanowisko w tej samej lub innej szkole, w tej

samej lub innej miejscowości, natomiast art. 20 – kwestię przeniesienia w stan nieczynny, przepis art. 22 dotyczy zaś możliwości nałożenia na nauczyciela mianowanego za jego zgodą, obowiązku podjęcia pracy w innej szkole w tej samej miejscowości i na tym samym stanowisku. W związku z tym i uwzględniając towarzyszącą

stosunkom pracy z mianowania wzmożoną ochronę ich trwałości należy uznać, że

odesłanie do stosowania przepisów Kodeksu pracy zawarte w art. 91 c ust. 1 Karty

Nauczyciela nie odnosi się do art. 42 KP, gdy chodzi o stosunek pracy nauczyciela

mianowanego. Również możliwość rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem mianowanym została ograniczona do sytuacji wymienionych wyczerpująco w art. 23 tej

Karty.

Z przedstawionych przyczyn i mając na uwadze to, że zaskarżony wyrok naruszył tylko przepisy prawa materialnego, wskutek czego możliwe stało się wydanie

orzeczenia co do istoty sprawy, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 15 KPC zmienił

zaskarżony wyrok w pkt I dotyczącym przywrócenia powoda do pracy i w tym zakresie również wyrok Sądu Rejonowego z dnia 13 stycznia 1998 r. w ten sposób, że

oddalił powództwo.