I PKN 538/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 12 lipca 2001 r.

I PKN 538/00

Na podstawie art. 4771 § 1 KPC nie jest możliwe uwzględnienie roszczenia, które nie przysługuje pracownikowi w świetle prawa materialnego.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie

SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2001 r. sprawy z powództwa

Ireny M. przeciwko Fabryce Wyrobów Runowych „B.” S.A. w B. o przywrócenie do

pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 27 kwietnia 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Białymstoku wyrokiem z dnia 22 grudnia 1999 r.

oddalił powództwo Ireny M. przeciwko Fabryce Wyrobów Runowych „B.” S.A. w B. o

przywrócenie do pracy i zasądził na rzecz powódki od strony pozwanej 5.582, 40 zł z

odsetkami.

Sąd ten ustalił, że powódka była zatrudniona u strony pozwanej od 1 sierpnia

1983 r. do 31 lipca 1999 r. na czas nieokreślony, w pełnym wymiarze czasu pracy na

stanowiskach starszego laboranta, samodzielnego ekonomisty i samodzielnego

technologa. Z powódką rozwiązano umowę o pracę z zastosowaniem skróconego

okresu wypowiedzenia; jako przyczynę podano restrukturyzację zatrudnienia zmniejszenie ilości etatów w Dziale z powołaniem się na „Dz.U. Nr 4 z 1990 r. art. 1

p. 1”. Wypowiedzenie nosi datę 18 stycznia 1999 r., a doręczono je powódce 7

czerwca 1999 r. Bezsporne jest, że w pozwanej Spółce nastąpiła restrukturyzacja i

zmniejszenie zatrudnienia, a w Dziale powódki zmniejszono liczbę etatów z 6 na 3.

Między Zarządem strony pozwanej a organizacjami związkowymi działającymi w zakładzie pracy (Komisją Zakładową NSZZ „Solidarność” i Związkami Zawodowymi

Pracowników FWR „B.” S.A.) 18 listopada 1998 r. zostało zawarte porozumienie dotyczące dokonania w Spółce zwolnień grupowych w związku z pogarszającą się sytuacją ekonomiczną, zmniejszoną produkcją i restrukturyzacją, tj. przyczynami określonymi w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Powódka zarzucała naruszenie § 2 i § 3 tego porozumienia. Powódka skończyła Politechnikę Ł. - Wydział Włókienniczy, Chemiczną Technologię Włókna, jest magistrem

inżynierem włókiennictwa, a więc w myśl porozumienia posiada wymagane kwalifikacje. W okresie 16 lat zatrudnienia powódka pracowała na różnych stanowiskach,

ostatnio od czerwca 1998 r. jako samodzielny laborant do analiz chemicznych w laboratorium zakładowym. Nie było zastrzeżeń do pracy powódki. Ze złożonych do akt

opinii Pawła B. i Grażyny S. wynika, że obowiązki swe wykonywała sumiennie. Powódka jest rozwiedziona, samotnie wychowuje 13-letnią córkę. Poprzedni kierownik

laboratorium został zobowiązany do wytypowania 50% pracowników tej komórki do

zwolnienia. Ponieważ tego nie uczynił został przeniesiony na inne stanowisko w innym dziale. Nowa kierowniczka, która podobnie jak powódka ma wyższe wykształcenie chemiczne, po dwóch tygodniach wspólnej pracy wytypowała powódkę. Stanowiska kierowniczki i powódki „dublowały się”. Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że

został naruszony § 2 porozumienia z 18 listopada 1998 r., gdyż powódka posiadała

kwalifikacje, dobre wyniki pracy, zachowywała się nienagannie, miała 16 letni staż

pracy (jeden z najdłuższych w zakładzie) i jest osobą samotnie wychowującą

dziecko. Ponadto zgodnie z § 3 porozumienia przy kwalifikowaniu pracowników do

zwolnienia brano pod uwagę wszystkich pracowników zatrudnionych w Spółce. Zatrudniony pracownik mógł być zastąpiony innym pracownikiem, którego stanowisko

uległo likwidacji, jeżeli posiadał on kwalifikacje i umiejętności wyższe od pracownika

zwalnianego. Paragraf 3 został też naruszony z tego względu, że powódka mogła

być zatrudniona w laboratorium w miejsce pani R., która miała tylko średnie wykształcenie. Gdyby kwalifikowano pracownika do zwolnienia rozpatrując wszystkich

pracowników zatrudnionych w Spółce, znalazłoby się - zdaniem Sądu Rejonowego stanowisko, na które można by przenieść powódkę, tak jak to miało miejsce w przypadku 25 innych przeniesionych pracowników. Powódka została wytypowana do

zwolnienia 24 listopada 1998 r. Związki zawodowe działające u pozwanego pracodawcy sprzeciwiły się zwolnieniu powódki. Pomimo tych sprzeciwów, pracodawca

dokonał wypowiedzenia 7 czerwca 1999 r., po wielomiesięcznej chorobie powódki.

Powódka zwróciła się o objęcie jej obroną do dwóch związków, które poprzednio wypowiadały się w jej sprawie i do trzeciego nowo utworzonego związku. Dwa spośród

tych trzech związków sprzeciwiły się zwolnieniu powódki. Zdaniem Sądu pierwszej

instancji upływ czasu dzielący przeprowadzenie konsultacji od wypowiedzenia uzasadniał ponowne zwrócenie się pracodawcy do związków zawodowych, tym bardziej,

że w marcu 1999 r. powstał nowy związek, z którym nie konsultowano zamiaru zwolnienia powódki. Sąd Rejonowy stwierdziwszy naruszenie przez pracodawcę art. 45 §

1 KP oraz § 2 i 3 porozumienia z 18 listopada 1998 r. i art. 38 KP, uznał przywrócenie powódki do pracy za niecelowe, ponieważ w laboratorium nastąpiło zmniejszenie etatów i etat powódki nie istnieje.

Powódka zaskarżyła ten wyrok, a Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2000 r. oddalił jej apelację.

Sąd drugiej instancji podzielił pogląd Sądu Rejonowego co do tego, że pracodawca

naruszył § 2 i 3 porozumienia z 18 listopada 1998 r. przez to, że z uwagi na kwalifikacje, staż pracy, dobre wyniki i nienaganne zachowanie powódki, a także jej sytuację rodzinną nie przeanalizował przeniesienia jej na inne stanowisko, tym bardziej, że

zwolnieniu sprzeciwiły się związki zawodowe. Pracodawca naruszył też art. 38 KP,

gdyż nie przeprowadził ponownej konsultacji zamiaru zwolnienia mimo upływu czasu

od poprzedniej konsultacji i mimo utworzenia trzeciego związku zawodowego. Sąd

Okręgowy uznał też za prawidłowe zasądzenie na rzecz powódki odszkodowania

zamiast żądanego przywrócenia do pracy. Nie ma możliwości przywrócenia powódki

do pracy, ponieważ stanowisko powódki zostało zlikwidowane, a liczba etatów laboranta zmniejszyła się o połowę. Brak jest podobnych stanowisk pracy, na których

mogłaby pracować powódka. W laboratorium pozostały osoby z różnymi specjalnościami, niezbędnymi z uwagi na cykl produkcyjnym zakładu pracy i o dłuższym stażu

pracy w tym dziale. Za niezasadny został uznany zarzut naruszenia art. 8 KP i pominięcia zasad współżycia społecznego.

Powódka wniosła kasację od tego wyroku, podnosząc zarzut naruszenia art.

45 § 1 i 2 KP poprzez orzeczenie o odszkodowaniu, mimo że była możliwość wyboru

sposobu zaspokojenia roszczenia, a powódka wnosiła jedynie o przywrócenie do

pracy, art.38 KP poprzez „nie zasięgnięcie konsultacji związkowej przy wypowiedzeniu powódce umowy o pracę”, art. 8 KP poprzez nieuwzględnienie zasad współżycia

społecznego, co przejawiało się w definitywnym zwolnieniu powódki, mimo że istniała

możliwość zatrudnienia jej na innym stanowisku zgodnym z jej kwalifikacjami, a co

wskazane było ze względu na jej nienaganne wykonywanie obowiązków, długoletni

staż pracy, sytuację osobistą i rodzinną (matka samotnie wychowująca dziecko i nie

posiadająca innych źródeł utrzymania) w związku z § 2 i § 3 porozumienia z dnia 18

listopada 1998 r. zawartego między zarządem pozwanej „B.” a związkami zawodowymi w zakładzie. Zarzuciła nadto naruszenie art. 4771 § 1 KPC, mające istotny

wpływ na wynik sprawy poprzez nieorzeczenie o przywróceniu powódki do pracy na

inne stanowisko niż zlikwidowane, a odpowiadające jej kwalifikacjom. Kasacja zawiera wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku i przywrócenie powódki do pracy u pozwanego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do rozpoznania w innym składzie.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja nie jest uzasadniona. Sąd Okręgowy uznał, że powództwo zasługuje

na uwzględnienie (nie powinno zostać oddalone), ponieważ pracodawca naruszył

przepis art. 38 KP, a także § 2 i 3 porozumienia z 18 listopada 1998 r. Wobec powyższego zarzut naruszenia art. 38 § 1 KP nie jest zrozumiały. W zaskarżonym wyroku, tak samo jak w kasacji negatywnie został oceniony sposób przeprowadzenia

konsultacji zamiaru wypowiedzenia z organizacjami związkowymi. Istnienie uzasadnionej przyczyny wypowiedzenia nie było kwestionowane. Zastrzeżenia Sądu budził

wybór powódki jako pracownicy przewidzianej do zwolnienia z pracy, a także nierozważenie przez pracodawcę możliwości przeniesienia jej na inne stanowisko. W tym

upatrywał Sąd naruszenie przez pracodawcę § 2 i 3 porozumienia z 18 listopada

1998 r., traktując to porozumienie jako prawo, co doprowadziło do wniosku o naruszeniu, również w ten sposób, przepisów o wypowiadaniu umów o pracę w rozumieniu art. 45 § 1 KP. W kasacji dokonanie definitywnego wypowiedzenia powiązane

zostało z naruszeniem przez pracodawcę zasad współżycia społecznego. Zarzut odnoszący się do art. 8 KP nie może odnieść skutku, skoro pogwałcenie zasad współżycia społecznego w ocenie skarżącej miało polegać na takim zachowaniu pracodawcy, które - zdaniem Sądu Okręgowego - naruszało przepisy o wypowiadaniu

umów o pracę. Różnica w ocenie nie ma zatem znaczenia, skoro efektem obu punktów widzenia jest przekonanie o konieczności uwzględnienia powództwa. W kasacji

nie wskazano przy tym żadnych innych okoliczności, które mogłyby świadczyć o niezgodności dokonanego wypowiedzenia z zasadami współżycia społecznego.

Sąd Okręgowy, podobnie jak wcześniej Sąd pierwszej instancji, nie uwzględnił

zgłoszonego przez powódkę żądania przywrócenia do pracy, a orzekł o odszkodowaniu na podstawie art. 45 § 2 KP. Przepis ten został prawidłowo zinterpretowany.

Niemożliwość uwzględnienia żądania przywrócenia do pracy może być rozumiana

jako wynikająca ze znacznej redukcji etatów (o 50%) w dziale, w którym pracowała

powódka, przy pozostawieniu w zatrudnieniu osób, których kwalifikacje wzajemnie

uzupełniają się, co pozwala na zapewnienie prawidłowego toku produkcji. Kwalifikacje powódki „dublowały się”, jak to określono, jedynie z kwalifikacjami kierowniczki

laboratorium. Uwzględnienie roszczenia o przywrócenie do pracy nie powinno w zasadzie doprowadzać do ingerencji w sposób obsadzania stanowisk kierowniczych.

Zdaniem skarżącej, mogłaby ona zostać przywrócona do pracy na innym stanowisku

niż zajmowane przed dokonaniem wypowiedzenia. Możliwość wydania takiego orzeczenia z urzędu ma rzekomo wynikać z art. 4771 § 1 KPC. Takie rozumienie wskazanego przepisu jest nieprawidłowe. Z art. 4771 § 1 KPC wynika jedynie, że w sprawach z zakresu prawa pracy sąd orzeka z urzędu o roszczeniach, które wynikają z

faktów przytoczonych przez pracownika, choćby nie były one objęte żądaniem. Jest

to norma o charakterze procesowym. Nie wynikają z niej żadne prawa podmiotowe,

czyli roszczenia w ujęciu procesowym. W przepisie tym jest mowa o roszczeniach,

które wynikają z norm prawa materialnego. Roszczenie o przywrócenie do pracy na

inne stanowisko nie wynika dla powódki z żadnej normy prawa materialnego. Sąd nie

mógł uwzględnić z urzędu roszczenia, które powódce nie przysługuje. Przepis art.

4771 § 1 KP nie zawiera normy prawnej kreującej roszczenia pracownicze.

Kasacja, jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw, podlegała zatem oddaleniu (art. 39312 KPC).