I PKN 496/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 9 lutego 2000 r.

I PKN 496/99

Wynagrodzenie prowizyjne komornika sądowego za styczeń 1992 r. stanowiło składnik wynagrodzenia za pracę podlegający podwyższeniu na zasadach określonych w art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350 ze zm.).

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski (sprawozdawca), Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2000 r. sprawy z powództwa

Andrzeja S. przeciwko Sądowi Rejonowemu w C. o zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 maja 1999 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej rewizję od wyroku Sądu

Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 22 grudnia 1994 r. [...] w zakresie oddalenia

powództwa Andrzeja S. (pkt IV tego wyroku) co do żądania zasądzenia należności z

tytułu „ubruttowienia” wynagrodzenia prowizyjnego za okres od 1 stycznia 1992 r. do

31 maja 1992 r. i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego;

2. w pozostałej części kasację oddalił.

Uzasadnienie

Określając zakres rozpoznania sprawy (art. 39311 KPC) Sąd Najwyższy

uwzględnił postanowienie Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 10 czerwca 1999 r.

o odrzuceniu kasacji dotyczącej oddalenia rewizji powoda Andrzeja S. od wyroku

Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 22 grudnia 1994 r. w części zasądzającej powództwo wzajemne (punkt VI tego wyroku). Mając ponadto na uwadze

oświadczenia procesowe powoda z dnia 23 marca 1999 r., z dnia 21 kwietnia 1999 r.

oraz z dnia 31 maja 1999 r. - zawierające sprecyzowanie zakresu kasacji po jej częś-

ciowym ograniczeniu - należało zgodnie ze stanowiskiem wnoszącego kasację przyjąć, że jej przedmiotem jest ta część zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

Poznaniu, która odnosi się do oddalonych roszczeń pozwu (pkt IV wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 22 grudnia 1994 r.).

Jeżeli chodzi o podstawy rozpoznanej kasacji, to odnosiły się one zarówno do

naruszenia prawa materialnego (art. 3931 pkt 1 KPC) jak i przepisów postępowania

(art. 3931 pkt 2 KPC). W zakresie pierwszej z nich zarzucono naruszenie art. 2 w

związku z art. 29 § 1 pkt 2 KP i art. 42 § 2 KP przez – jak to ujęto w kasacji – uznanie, iż zasady ustalania i przyznawania wynagrodzenia prowizyjnego komorników

zależały od stosownych uregulowań prawnych bez stosowania w tym zakresie przepisów kodeksu pracy w części dotyczącej konieczności dokonania wypowiedzenia

warunków płacy. W zakresie drugiej podstawy kasacja zarzuciła naruszenie następujących przepisów postępowania: 1. art. 11 KPC przez uznanie, że prawomocny

wyrok Sądu Rejonowego w M. z dnia 27 czerwca 1997 r. skazujący powoda za czyn

z art. 246 § 2 Kodeksu karnego, wiąże sąd w rozpoznawanej sprawie; 2. art. 232 § 1

KPC przez błędne ustalenie związania orzeczeniem sądu karnego i nierozpoznanie

całości zebranego materiału dowodowego oraz podniesionych w apelacji zarzutów w

zakresie charakteru wynagrodzenia prowizyjnego oraz sposobów jego ubruttowienia;

3. art. 328 § 2 KPC „przez wskazanie dowodów w oparciu o które powodowi można

odmówić było ubruttowienia jego wynagrodzenia prowizyjnego, a także zasadności

dochodzenia pozostałych świadczeń związanych ze stosunkiem pracy...”; 4. art. 67 §

2 KPC w związku z art. 4 KP przez błędne przyjęcie, że zakładem pracy powoda jest

Skarb Państwa - Sąd Rejonowy w C. - jego reprezentantem - Prezes Sądu Wojewódzkiego w G.W.

W uzasadnieniu kasacji przedstawiono, że powód był zatrudniony w Sądzie

Rejonowym w C. na stanowisku komornika. Podstawę stosunku pracy powoda stanowił akt mianowania doręczony powodowi 1 lutego 1990 r. W tym akcie mianowania

nie została określona wysokość należnego powodowi wynagrodzenia. Oznacza to –

zdaniem wnoszącego kasację - że powód powinien otrzymywać takie wynagrodzenie

jak inni komornicy sądowi, jednakże jakiekolwiek zmiany wynagrodzenia wymagały

zastosowania „ogólnych dyrektyw wynikających z postanowień Kodeksu pracy i aktów wykonawczych”. W konsekwencji przyjęcia takiego założenia wnoszący kasację

uważa, że Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku bezpodstawnie uznał, iż wynagrodzenie prowizyjne miało swą podstawę w zarządzeniu Nr 14 Ministra Pracy i Po-

lityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego

komorników sądowych za czynności egzekucyjne. Tymczasem, według powoda dopuszczalność zastosowania nowych zasad wynagradzania prowizyjnego wymagała

„wypowiedzenia warunków płacy w przepisanej formie i w zakreślonym terminie, ze

stosownym okresem wypowiedzenia” (art. 42 § 1 KP). Ponadto w uzasadnieniu kasacji wskazano na to, że zaskarżony wyrok bezpodstawnie nie uwzględnia prawa do

wynagrodzenia ubruttowionego na podstawie art. 55 ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca

1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350 ze zm.).

Kasacja zawierała wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji przez uwzględnienie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy rozpoznał sprawę w granicach kasacji (art. 39311 KPC) – w

zakresie zaskarżonej części wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 maja

1998 r. i w zakresie skonkretyzowanych (także w uzasadnieniu kasacji) jej podstaw.

Z przytoczonych w kasacji zarzutów zasadny okazał się tylko ten, który dotyczy wykładni i zastosowania art. 55 ust. 1 i ust. 2 powołanej ustawy z dnia 26 lipca

1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, do należnego powodowi wynagrodzenia prowizyjnego. W tej kwestii określanej w sprawie jako roszczenie z tytułu

ubruttowienia wynagrodzenia prowizyjnego za styczeń 1992 r. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia i ocenę prawną, przyjęte w wyroku Sądu pierwszej instancji. Mianowicie rozpoznające sprawę Sądy uznały, że przypadające komornikowi wynagrodzenie prowizyjne jest wprawdzie obok wynagrodzenia zasadniczego składnikiem jego

wynagrodzenia za pracę, ale jest to składnik o szczególnych właściwościach. Prowizja nie zależy bowiem od czasu pracy komornika lecz jest pochodną opłat za czynności egzekucyjne i to pobierane od strony postępowania jeszcze przed podjęciem

czynności egzekucyjnych. Wypłata wynagrodzenia prowizyjnego mają charakter wypłat nieperiodycznych, jednorazowych i jako takie nie podlegają „ubruttowieniu”

przewidzianemu dla wynagrodzeń za pracę wykonaną w miesiącu styczniu 1992 r. W

dacie nakazanego „ubruttowienia” wynagrodzeń za pracę komornikowi przypadało

tytułem wynagrodzenia prowizyjnego 40% opłat, a pozostałe 60% stanowiło

należność Skarbu Państwa. Jeżeli na skutek „ubruttowienia” komornik dostałby więcej niż 40% opłat, to nastąpiłoby uszczuplenie części opłat, która powinna przypadać

na rzecz Skarbu Państwa. W konsekwencji takiej oceny Sąd Apelacyjny zaakceptował oddalenie roszczenia pozwu z tytułu „ubruttowienia” wynagrodzenia prowizyjnego powoda za styczeń 1992 r., uznając, że strona pozwana zasadnie w tym przedmiocie nie zastosowała art. 55 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r.

Rozważając powyższą ocenę Sąd Najwyższy, przede wszystkim zwrócił

uwagę na to, że niezależnie od swoistych cech wynagrodzenia prowizyjnego komornika sądowego nie może budzić wątpliwości zasadnicza kwalifikacja tego wynagrodzenia jako składnika należnego komornikowi wynagrodzenia za pracę wykonywaną

w ramach stosunku pracy. Ta zasadnicza kwalifikacja przypadającej komornikowi

prowizji została uznana przez Sądy obu instancji i jest to – wbrew tezie zaskarżonego wyroku – wystarczająca przesłanka dla zastosowania art. 55 ustawy z dnia 26

lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350).

Zauważyć przy tym należy, że nie jest przekonywająca przedstawiona przez Sądy

obu instancji ocena właściwości wynagrodzenia prowizyjnego, eksponująca pewne

ekonomiczne i organizacyjne aspekty pozyskiwania prowizji przez komorników. Niesłuszna jest zwłaszcza sugestia jakoby prowizja była oderwana od osobistego

wkładu pracy, tymczasem jest to właśnie charakterystyczna cecha wynagrodzenia

prowizyjnego, które w porównaniu do wynagrodzenia zasadniczego zależy wprost od

zakresu pracy. Nie ma też racji pogląd o jakimś nieperiodycznym i jednorazowym

charakterze wypłat z tytułu prowizji. W tym kontekście należy przypomnieć, że § 36

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. o komornikach

(Dz.U. z 1961 r. Nr 13, poz. 66 ze zm.) stanowił, iż dodatkowe wynagrodzenie prowizyjne wypłaca sąd, przy którym komornik urzęduje, do dnia 10 miesiąca następującego po miesiącu, w którym opłaty zostały pobrane. Podobną zasadę wypłacania

wynagrodzenia prowizyjnego w okresach miesięcznych przyjęły także regulacje późniejsze (§ 3 zarządzenia Nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca

1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności

egzekucyjne).

Określone w art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. podwyższenie pracownikom wynagrodzenia należnego za styczeń 1992 r. wynikało z przyjętego założenia, ażeby wprowadzone opodatkowanie podatkiem dochodowym dochodów osób

fizycznych nie obniżyło poziomu wynagrodzeń wypłaconych poprzednio bez obciążenia takim podatkiem. Zakres wynagrodzeń objętych przedmiotową podwyżką został określony w ustępach drugim i piątym powołanego przepisu. Pierwszy z tych

ustępów wyraża zasadę objęcia regulacją między innymi, „wszelkiego rodzaju wypłat

pieniężnych” należnych ze stosunku służbowego i ze stosunku pracy. Brak jest podstaw do przyjęcia poglądu, iż wypłaty należnego komornikowi z jego stosunku pracy

wynagrodzenia prowizyjnego nie mieszczą się w ustawowo określonej kategorii,

która miała obejmować „wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne”. Nie może zaś budzić

wątpliwości, że wynagrodzenie prowizyjne nie należy do żadnej z kategorii świadczeń wyłączonych z ustawowego „ubruttowienia” wynagrodzeń, o których mowa w

art. 55 ust. 5.

Uznając zasadność kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 55 ustawy z dnia 26

lipca 1991 r. oraz mając na uwadze niewyjaśnienie podstawy faktycznej dochodzonych w sprawie w tym zakresie roszczeń powoda Sąd Najwyższy orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku (art. 39313 § 1 KPC). W sentencji wyroku wskazano, że chodzi

tu o dochodzone należności za okres do 31 maja 1992 r., gdyż od 1 czerwca 1992 r.

obowiązywały już nowe zasady ustalania wysokości wynagrodzenia prowizyjnego

wprowadzone zarządzeniem Nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17

czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za

czynności egzekucyjne. Trybunał Konstytucyjny orzeczeniem z dnia 26 października

1993 r. U 15/92 (OTK 1993/2/36) uznał, że § 1 ust. 2, 3, 4 i 5 tego zarządzenia nie są

niezgodne z art. 1, art. 3, art. 6, art. 56 ust. 1 i art. 68 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej, utrzymanymi w mocy na podstawie art. 77 ustawy Konstytucyjnej z dnia 17

października 1992 r. (Dz.U. Nr 84, poz. 426); z art. 13, art. 78 i art. 80 Kodeksu

pracy; z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów

państwowych (Dz.U. Nr 31, poz. 214 ze zm.) oraz z art. 770 Kodeksu postępowania

cywilnego.

Sąd Najwyższy uznał, że bezzasadne są pozostałe zarzuty kasacji mając na

uwadze co następuje:

Zarzuty naruszenia art. 2, art. 29 § 1 pkt 2 i art. 42 § 2 Kodeksu pracy są zupełnie nieadekwatne do podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku, a nawet do tych

twierdzeń o faktach, na które powołał się wnoszący kasację. W szczególności w kasacji nie zostały zakwestionowane ustalenia, że: po pierwsze, powód był zatrudniony

na podstawie aktu mianowania na stanowisko komornika sądowego przy Sądzie

Rejonowym w C., po drugie, że sporne wynagrodzenie prowizyjne powoda nie

zostało ustalone ani w akcie mianowania, ani w umowie stron stosunku pracy. W tej

sytuacji podstawą określającą zasady i wysokość należnych powodowi wypłat z ty-

tułu wynagrodzenia prowizyjnego stanowiły stosowne przepisy prawa w szczególności przepisy wyżej powołanego i ocenionego pozytywnie przez Trybunał Konstytucyjny zarządzenia nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r.

Nie ma racji wnoszący kasację zarzucając: 1. naruszenie art. 2 Kodeksu pracy definiującego pojęcie pracownika, 2. naruszenie art. 29 § 1 pkt 2 KP określającego obowiązkowe składniki umowy o pracę, oraz 3. naruszenie art. 42 § 2 KP określającego

jeden z elementów wypowiedzenia warunków pracy lub płacy wynikających z

umowy. Zarzut naruszenia art. 11 KPC jest bezpodstawny gdyż – jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku – Sąd Apelacyjny powołując się na prawomocne

skazanie powoda za czyn z art. 246 § 2 KK w żadnym stopniu nie wykroczył poza

zakres wiążących sąd ustaleń co do popełnienia przestępstwa.

Art. 232 KPC określający obowiązek stron wskazywania dowodów potrzebnych do rozstrzygnięcia sprawy nie mógł być - wbrew zarzutom kasacji - naruszony

przez błędne związanie się orzeczeniem sądu karnego, nierozpoznanie całości materiału sprawy i zarzutów apelacji.

Nie może odnieść skutku podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 328 § 2

KPC chociażby z tego względu, że powód nawet nie twierdził, że wskazane naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (por. art. 3931 pkt 2 KPC). Ponadto

powód w istocie nie zarzucił braku koniecznych elementów uzasadnienia wyroku lecz

kwestionował zawartą w wyroku ocenę prawną, co oczywiście wykracza poza zakres

powołanego przepisu.

Wreszcie bezzasadnie podnosi kasacja naruszenie art. 67 § 2 KPC, gdyż w

zaskarżonym wyroku prawidłowo ukształtowano strony stosunku pracy między powodem jako pracownikiem, a Sądem Rejonowym w C. jako pracodawcą. To zaś, że

za pracodawcę działa w postępowaniu sądowym Prezes Sądu Wojewódzkiego w

G.W., nie jest sprzeczne z regułami pełnomocnictwa procesowego (por. art. 87 § 2

KPC oraz powołane w zaskarżonym wyroku przepisy zarządzenia Ministra Sprawiedliwości Nr 17 z dnia 9 kwietnia 1991 r. w sprawie zastępstwa jednostek organizacyjnych resortu sprawiedliwości w postępowaniu sądowym i administracyjnym Dz.Urz.

Nr 2, poz. 12).

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w punkcie drugim wyroku

na podstawie art. 39312 KPC.