I PKN 464/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 6 czerwca 2001 r.

I PKN 464/00

Przepis art. 25c ust. 2 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), wprowadzony ustawą z dnia 6 kwietnia 1990 r. o zmianie ustawy o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 26, poz.

149), do czasu jego zmiany ustawą z dnia 16 grudnia 1993 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania i niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 134, poz. 646), stanowił podstawę zawarcia umowy o zakazie konkurencji (klauzuli konkurencyjnej) tylko między pracodawcą a pracownikiem.

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie: SN Józef Iwulski, SA

Kazimierz Josiak (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2001 r. sprawy z powództwa Bogdana D. przeciwko Morskiej Stoczni Remontowej Spółce Akcyjnej w Ś. o zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9

lutego 2000 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód Bogdan D. domagał się w pozwie zasądzenia na jego rzecz od byłego

pracodawcy odszkodowania za czas przestrzegania zakazu konkurencji po zaprzestaniu pełnienia funkcji dyrektora handlowego w Morskiej Stoczni Remontowej S.A. w

Ś. Żądanie swoje powód określił na kwotę 11.153,55 zł i oprócz tego domagał się

skapitalizowanych odsetek od odszkodowania w wysokości 58.908,82 zł. W uzasadnieniu swoich roszczeń powód powoływał się na umowę o zakazie działalności konkurencyjnej zawartą między stronami 15 kwietnia 1991 r. Strona pozwana wniosła o

oddalenie powództwa. Zarzuciła, że umowa z 15 kwietnia 1991 r. była sprzeczna z

prawem i przez to bezskuteczna. Ponadto dotyczyła ona tylko pierwszego okresu

zatrudnienia powoda w Stoczni, które zakończyło się 9 września 1991 r.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie wyrokiem

z dnia 23 lipca 1999 r. oddalił powództwo. Sąd ustalił, że powód pracował w Morskiej

Stoczni Remontowej w Ś. od 15 grudnia 1976 r. na różnych stanowiskach kierowniczych i samodzielnych w pionie technicznym. Dnia 15 stycznia 1991 r. powód powołany został na stanowisko dyrektora handlowego Stoczni. W tym czasie Stocznia

działająca uprzednio w formie przedsiębiorstwa państwowego przekształciła się w

procesie prywatyzacji w spółkę akcyjną, w której Skarb Państwa miał większość akcji. Powód nie był wówczas członkiem zarządu Spółki. Akcjonariusze ustanowili zarząd jednoosobowy. Funkcję prezesa zarządu pełnił Mariusz W. Rada Nadzorcza

Spółki zawarła z nim umowę o zakazie zajmowania się interesami konkurencyjnymi

przewidzianą w art. 25 lit. c ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.). Takie same umowy Mariusz W. jako prezes zarządu Spółki zawarł z innymi osobami pełniącymi w spółce funkcje dyrektorów.

W umowie spisanej z powodem 15 kwietnia 1991 r. powód został zobowiązany do

zachowania tajemnicy handlowej i służbowej oraz powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej po zaprzestaniu wykonywania funkcji dyrektora handlowego

Stoczni przez sześć miesięcy w pierwszym etapie prywatyzacji (gdy udział Skarbu

Państwa w kapitale akcyjnym Spółki wynosił 50 %) lub dwanaście miesięcy w drugim

etapie prywatyzacji. W zamian za przestrzeganie zakazu konkurencji Spółka zobowiązała się wypłacić powodowi odszkodowanie w miesięcznych ratach przez czas

trwania zakazu, obliczone na podstawie jego wynagrodzenia na stanowisku dyrektora z ostatniego roku poprzedzającego utratę stanowiska. Odszkodowanie miało być

waloryzowane odpowiednio do wzrostu przeciętnego wynagrodzenia w sześciu podstawowych działach gospodarki narodowej. Osoby kierujące Stocznią w celu obejścia przepisów ustawy z dnia 23 grudnia 1990r. o opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń (Dz.U. z 1991r. Nr 1, poz. 1 ze zm.) postanowiły utworzyć spółkę cywilną o nazwie „M.”, której powód był wspólnikiem. Na podstawie umowy ze Stocznią z sierpnia

1991 r. Spółka przyjęła do pracy większość pracowników (ok. 500 osób) i „wynajmowała ich” w celu wykonywania różnych prac w Stoczni w zamian za wynagrodzenie.

W ten sposób Stocznia uniknęła płacenia podatku od wzrostu wynagrodzeń potocznie nazywanego „popiwkiem”. Powód za porozumieniem stron rozwiązał stosunek

pracy ze stroną pozwaną 9 września 1991 r. i otrzymał świadectwo pracy. Nadal peł-

nił w Stoczni funkcję dyrektora handlowego z tym, że czynności te wykonywał na

podstawie umowy o pracę łączącej go ze spółką cywilną „M.”. Stan taki istniał do 19

lutego 1992 r. W dniu 20 lutego 1992 r. powód znów stał się pracownikiem Stoczni

zatrudnionym na podstawie umowy o pracę. W nowej umowie również powierzono

mu obowiązki dyrektora handlowego. W dniu 14 kwietnia 1992 r. wybrano go w skład

nowego, wieloosobowego zarządu Spółki Akcyjnej. Funkcję dyrektora handlowego

powód pełnił do 24 października 1992 r. Rada Nadzorcza zawiesiła go wówczas w

czynnościach członka zarządu i zwolniła z obowiązku świadczenia pracy w związku z

ujawnieniem udziału powoda we władzach innej spółki prawa handlowego i treścią

art. 1 ust. 1 i 9 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1992r. o ograniczeniu prowadzenia

działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (Dz.U. Nr 56, poz.

274 ze zm.). Stosunek pracy powoda uległ rozwiązaniu za wypowiedzeniem z końcem lutego 1993 r. Powód domagał się zasądzenia odszkodowania za okres sześciu

miesięcy po zawieszeniu go w czynnościach członka Zarządu Spółki i jej dyrektora

handlowego.

W świetle powyższych okoliczności faktycznych Sąd pierwszej instancji uznał,

że roszczenie powoda jest nieuzasadnione. Zdaniem Sądu Okręgowego błędnie powód powołuje się na art. 25 lit. a i c ustawy o działalności gospodarczej, gdyż przepis

ten posługuje się określeniami zakład pracy i pracownik, dotyczy więc wyłącznie pracowników, a powód przestał nim być w okresie od 10 września 1991 r. do 19 lutego

1992 r. gdy pracował nie w Stoczni, lecz w spółce cywilnej „M.” i był jej wspólnikiem.

Po ponownym zatrudnieniu w Stoczni strony nie zawierały już nowej umowy o zakazie konkurencji. Umowa z 15 kwietnia 1991 r. przestała więc je wiązać. Dlatego żądanie powoda pozbawione było podstawy prawnej.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją powód. Zarzucił naruszenie

prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 25 lit. a i c ustawy o działalności gospodarczej w związku z art. 65 § 2 KC i art. 3531 tego Kodeksu, polegającą na uznaniu za sprzeczną z prawem umowy o zakazie konkurencji z osobą pełniącą funkcję

kierowniczą w podmiocie gospodarczym na podstawie innego stosunku prawnego

niż stosunek pracy. Na tej podstawie powód domagał się zmiany zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa i zasądzenie odszkodowania, które tym razem

określił na kwotę 12.471,53 zł wraz z odsetkami ustawowymi od należności głównej i

skapitalizowanych odsetek za czas od 1 maja 1993 r. do 6 maja 1999 r.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie apelacji i zasądzenie na jej rzecz zwrotu

kosztów procesu.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem

z dnia 9 lutego 2000 r. oddalił apelację powoda i zasądził od niego 1.000 zł na rzecz

strony pozwanej tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. Akceptując ustalenia

Sądu pierwszej instancji jako zgodne z zebranym w sprawie materiałem, Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowy pogląd Sądu Okręgowego, że umowa o zakazie konkurencji z 15 kwietnia 1991 r. nie mogła uzasadniać przyznania powodowi odszkodowania za powstrzymywanie się od zajmowania się interesami konkurencyjnymi po 24

października 1992 r. Umowa o zakazie konkurencji ze swej istoty przed zmianą

przepisów Kodeksu pracy, miała charakter umowy cywilnoprawnej związanej z inną

„podstawową” umową łączącą strony. W okolicznościach faktycznych sprawy umowa

z 15 kwietnia 1991 r. wiązała się z łączącym wówczas strony stosunkiem pracy.

Ustał on 9 września 1991 r. Dlatego zakaz konkurencji przestał obowiązywać w

okresie, gdy powód był wspólnikiem w Spółce cywilnej „M.” i nie został ustanowiony

na nowo po powrocie do pracy w Stoczni w lutym 1992 r. Z tych względów Sąd

drugiej instancji oddalił apelację.

W imieniu powoda wniesiona została kasacja od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Poznaniu. Opiera się ona na obu podstawach wymienionych w art. 393 1 KPC. Skarżący zarzuca naruszenie prawa materialnego: 1) art. 65 Kodeksu cywilnego i art. 487

KC przez przyjęcie, że umowa stron z dnia 15 kwietnia 1991 r. jest bezskuteczna i

nie daje powodowi prawa do dochodzenia odszkodowania; 2) naruszenie art. 25 lit. c

ustawy o działalności gospodarczej przez wadliwą wykładnię tego przepisu polegającą na uznaniu, że w umowie o zakazie konkurencji pracodawca może nie być zobowiązany do zapłaty odszkodowania.

Zarzuty procesowe kasacji dotyczyły naruszenia art. 233 § 1 KPC oraz 328 §

2 KPC przez zaniechanie przeprowadzenia postępowania dowodowego dla wyjaśnienia zgodnego zamiaru stron i celu zawartej przez nich w dniu 15 kwietnia 1991 r.

umowy o zakazie konkurencji oraz niewyjaśnienie w sposób dostateczny w uzasadnieniu, dlaczego umowa przestała wiązać strony w roku 1991 .

Na tych podstawach w kasacji wnosi się o zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego przez zasądzenie na rzecz powoda od

strony pozwanej odszkodowania w wysokości wskazanej w apelacji od wyroku Sądu

pierwszej instancji ze skapitalizowanymi odsetkami, odsetek od odsetek i kosztów

procesu za wszystkie instancje. Ewentualnie skarżący wnosił o uchylenie zaskarżo-

nego wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania z pozostawieniem mu rozstrzygnięcia o kosztach procesu za wszystkie

instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spór w sprawie dotyczył oceny ważności umowy o zakazie działalności konkurencyjnej zawartej przez strony 15 kwietnia 1991 r. Powód twierdził, że umowa zgodnie z jej brzmieniem obowiązywała w czasie pełnienia przez niego funkcji dyrektora

handlowego pozwanej Stoczni, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonywania i w

ciągu sześciu miesięcy po zaprzestaniu czynności na tym stanowisku. Dlatego odszkodowania za powstrzymywanie się od zajęcia interesami konkurencyjnymi powód

domagał się za okres sześciu miesięcy po 24 października 1992 r. Sąd Okręgowy

przyjął, że umowa o zakazie konkurencji zawarta na podstawie art. 25 lit. c ustawy z

dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.)

mogła być skutecznie zawarta w roku 1991 r. tylko między pracodawcą a pracownikiem. Pogląd ten był trafny. Zakaz konkurencji wprowadzony został do przepisów

ustawy o działalności gospodarczej ustawą z dnia 6 kwietnia 1990 r. o zmianie

ustawy o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 26, poz. 149). W brzmieniu obowiązującym w dniu 15 kwietnia 1991 r. odnosił się do osób pełniących w podmiotach gospodarczych funkcje kierownicze, które nie powinny się zajmować interesami konkurencyjnymi. Za osoby pełniące funkcje kierownicze ustawa uznawała kierownika, zastępcę kierownika, głównego księgowego oraz inne osoby wchodzące w skład organów zarządzających podmiotów gospodarczych (art. 25 lit. a pkt 3). Z tymi osobami

mogła być zawarta umowa o zakazie konkurencji nazwana w ustawie klauzulą konkurencyjną. Dla ważności tej umowy wymagało się zawarcia jej w formie pisemnej

między zakładem pracy (pracodawcą) i pracownikiem. Stan prawny uległ zmianie

dopiero w wyniku nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 16 grudnia 1993 r. o zmianie

niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania i niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 134, poz. 646), co dla rozstrzygnięcia sprawy nie ma znaczenia.

W tej sytuacji Sądy przede wszystkim powinny w sprawie ustalić, czy powód

był osobą pełniącą funkcję kierowniczą w podmiocie gospodarczym wymienioną w

art. 25 lit. a ust. 1 pkt. 3 ustawy o działalności gospodarczej. Z uzasadnienia Sądu

Apelacyjnego tylko pośrednio wynika, że traktował on umowę z dnia 15 kwietnia

1991 r. o zakazie konkurencji zawartą przez strony jako dopuszczalną - zgodnie z

zasadą swobody zawierania umów (art. 3531 Kodeksu cywilnego) - inną umowę cywilnoprawną, czyli nie opartą na konstrukcji przewidzianej w art. 25 lit. c ustawy o

działalności gospodarczej .

W świetle powyższych uwag usprawiedliwiony jest zarzut naruszenia art. 65

KC. Przepis ten nakazuje tak tłumaczyć oświadczenia woli, jak tego wymagają ze

względu na okoliczności, w których zostało złożone, zasady współżycia społecznego

oraz ustalone zwyczaje. W umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar

stron, aniżeli opierać się na ich dosłownym brzmieniu. Wykładni postanowień umowy

stron z 15 kwietnia 1991 r. Sąd Okręgowy i Apelacyjny w sprawie nie dokonały. W

szczególności nie zostało wyjaśnione, dlaczego w umowie czas trwania zakazu konkurencji powiązany został z pełnieniem przez powoda funkcji dyrektora handlowego

Stoczni, a nie z okresem zatrudnienia na tym stanowisku. Powołanie się przez strony

w umowie na art. 25 lit. c ustawy o działalności gospodarczej (w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy) przemawiać może za tym, że wola stron, choć nie

została wyrażona precyzyjnie, nawiązywała do konstrukcji umowy o klauzuli konkurencyjnej z tego przepisu, a więc zawieranej między pracodawcą a pracownikiem.

Wykluczyłoby to możliwość interpretacji umowy jako dopuszczającej pełnienie przez

powoda funkcji dyrektora handlowego Stoczni na innej podstawie niż stosunek pracy.

Trzeba też pamiętać, że umowę strony spisały klika miesięcy przed przejściem powoda do Spółki cywilnej „M.”. Musiałyby już wówczas przewidywać zmianę podstawy

prawnej wykonywania obowiązków dyrektora ze stosunku pracowniczego na cywilnoprawny. Niezrozumiały jest pogląd Sądu Okręgowego, aprobowany przez Sąd

Apelacyjny, o bezskuteczności umowy o zakazie konkurencji z 15 kwietnia 1991 r. W

umowie strony wyraźnie określiły swoje wzajemne zobowiązania, w tym uprawnienia

powoda do otrzymania odszkodowania za przestrzeganie zakazu konkurencji. Jeżeli

zatem Sąd Apelacyjny nie traktował umowy z dnia 15 kwietnia 1991 r. jako nieważnej, powinien był ocenić, czy powód powstrzymywał się od zajmowania interesami

konkurencyjnymi i ewentualnie zasądzić mu odszkodowanie zgodnie z treścią

umowy, wyliczone na podstawie wynagrodzenia powoda z okresu poprzedzającego

zakończenie pełnienia przez niego funkcji dyrektora w ramach łączącego strony w

roku 1991 stosunku pracy. Podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 25 lit. c

ustawy o działalności gospodarczej nie jest usprawiedliwiony. Sąd Apelacyjny nie

orzekł bowiem o oddaleniu apelacji na podstawie tego przepisu. W szczególności nie

wskazał, że stanowi on podstawę uzasadniającą oddalenie żądania odszkodowawczego powoda.

Zarzuty procesowe kasacji z przyczyn przedstawionych w uzasadnieniu okazały się uzasadnione. Ustalenia Sądu pierwszej instancji nie są zgodne z zebranym

w sprawie materiałem, a wyjaśnienie podstawy faktycznej wyroku w uzasadnieniu nie

jest wyczerpujące.

Z tych motywów Sąd Najwyższy z mocy art. 39313 § 1 KPC orzekł, jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje uzasadnienie w

treści art. 108 § 2 KPC w związku z art. 39319 KPC.