I PKN 4/96 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 7 listopada 1996 r.

I PKN 4/96

1. Od dnia 1 października 1996 r. Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, w którym powołano Sekretarza Stanu, nie może skutecznie podpisać

z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego kasacji

złożonej w trybie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie KPC ... (Dz.

U. Nr 43, poz. 189).

2. Przesłanką nadania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności w

trybie art. 787 KPC jest istnienie wspólności majątkowej małżonków zarówno w

chwili wydania orzeczenia stanowiącego tytuł egzekucyjny, jak i chwili orzekania

o nadaniu klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika.

3. Przez "stan faktyczny stanowiący postawę wydania zaskarżonego orzeczenia", którym związany jest Sąd Najwyższy przy wydaniu orzeczenia

reformatoryjnego na podstawie art. 39315 KPC, należy rozumieć podstawę

faktyczną rozstrzygnięcia wskazaną w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia

(art. 328 §2 KPC).

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra, Sędzia SN: Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędzia SA: Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 1996 r. sprawy z powództwa

Józefa R. przeciwko Alicji i Lesławowi S. o nadanie klauzuli wykonalności, na skutek

kasacji Ministra Sprawiedliwości [...] od postanowienia Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w

Zduńskiej Woli z dnia 28 sierpnia 1995 r. [...]

p o s t a n o w i ł:

u c h y l i ć zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Zduńskiej Woli do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Zduńskiej Woli wyrokiem zaocznym z dnia 17 listopada 1993 r. [...] zasądził od pozwanego Lesława S. na rzecz powoda Józefa R.

kwotę 6 150 000 starych złotych tytułem wynagrodzenia za pracę. Powód złożył wniosek o wszczęcie egzekucji, w toku której komornik zawiadomił wierzyciela, iż

nieruchomość, do której skierowano egzekucję jest objęta małżeńską wspólnością

majątkową. Wierzyciel Józef R. wystąpił o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko

Alicji S małżonce dłużnika.

Postanowieniem z dnia 28 sierpnia 1995 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w

Zduńskiej Woli nadał klauzulę wykonalności wyrokowi tego Sądu z dnia 17 listopada

1993 r. przeciwko małżonce dłużnika - Alicji S. Postanowienie to uprawomocniło się bez

zaskarżenia i nie zostało sporządzone jego uzasadnienie.

Od tego postanowienia kasację w trybie art. 12 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 1 marca

1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta

Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu

postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189) złożył Minister Sprawiedliwości.

Zarzucił on zaskarżonemu postanowieniu naruszenie art. 787 § 1 i 2 KPC oraz art. 41 §

1, 42 i 54 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a także naruszenie interesu

Rzeczypospolitej Polskiej, wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

oddalenie wniosku.

Minister Sprawiedliwości podniósł, że przedmiotem badania w sprawie o nadanie

tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika powinno

być także stwierdzenie pozostawania osoby wskazanej przez wierzyciela w związku

małżeńskim z dłużnikiem oraz istnienie między małżonkami majątkowej wspólności

małżeńskiej. Skarżący twierdził, że prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w

Zduńskiej Woli z dnia 21 czerwca 1994 r. [...] została zniesiona majątkowa wspólność

małżeńska Lesława S. i jego żony Alicji z datą wsteczną, tj. z dniem 1 września 1988 r.

Zdaniem Ministra Sprawiedliwości rozdzielność majątkowa powstała wskutek

orzeczenia sądu znoszącego wspólność małżeńską na żądanie jednego z małżonków

(art. 52 KRO) jest skuteczna względem osób trzecich. Nadanie klauzuli wykonalności

przeciwko małżonce dłużnika nastąpiło więc z naruszeniem przepisów prawa. Z chwilą

bowiem ustania wspólności małżeńskiej, ustała również odpowiedzialność z majątku

wspólnego za długi jednego z małżonków. [...]

Sąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie

art. 393 § 2 zdanie pierwsze KPC zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należało rozważyć zagadnienie wstępne dotyczące

prawidłowości złożenia kasacji.

Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. w okresie dwóch lat od

dnia wejścia jej w życie Minister Sprawiedliwości-Prokurator Generalny lub Rzecznik

Praw Obywatelskich może prawomocne orzeczenie sądu pierwszej instancji lub sądu

rewizyjnego, kończące postępowanie w sprawie, wydane przed tym dniem, zaskarżyć w

drodze kasacji na podstawach i w terminie, które były przewidziane dla rewizji

nadzwyczajnej. To szczególne uprawnienie zostało więc przyznane innym podmiotom

niż poprzednia kompetencja do składania rewizji nadzwyczajnej. W szczególności

uprawnienia tego nie ma osobno Minister Sprawiedliwości i Prokurator Generalny, lecz

przysługuje ono tylko podmiotowi, który jest jednocześnie Ministrem Sprawiedliwości i

Prokuratorem Generalnym. Problem ten nabiera znaczenia przy podpisaniu kasacji

złożonej w omawianym trybie z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości przez

Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, a tak jest w rozpatrywanej

sprawie. Można bowiem twierdzić, że Podsekretarz Stanu w Ministerstwie

Sprawiedliwości zastępuje jedynie Ministra Sprawiedliwości, ale nie zastępuje Prokuratora Generalnego. Inaczej mówiąc, Podsekretarz Stanu nie może skutecznie podpisać kasacji w imieniu podmiotu, który jest jednocześnie Ministrem Sprawiedliwości i

Prokuratorem Generalnym. Wniosek ten nie jest jednak słuszny dlatego, że zgodnie z

przepisem art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (jednolity tekst:

Dz. U. z 1994 r., Nr 19, poz. 70 ze zm.) Prokurator Generalny jest naczelnym organem

prokuratury, a funkcję tę sprawuje Minister Sprawiedliwości. W istocie więc

sformułowanie przepisu art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. należy rozumieć w

ten sposób, że kasację może złożyć Minister Sprawiedliwości, który jest jednocześnie

(sprawuje funkcję) Prokuratorem Generalnym. Prowadzi to do wniosku, że zastępcy

Ministra Sprawiedliwości mogą zastępować go także w zakresie pełnionej przez niego

funkcji Prokuratora Generalnego.

Kwestia podpisania kasacji przez Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości wymaga także rozważenia w aspekcie nowej regulacji w ustawie z dnia 8

sierpnia 1996 r. o organizacji i trybie pracy Rady Ministrów oraz o zakresie działania

ministrów (Dz. U. Nr 106, poz. 492). Zgodnie z przepisem jej art. 37 minister wykonuje

swoje zadania przy pomocy sekretarza i podsekretarzy stanu. Zakres czynności

sekretarza i podsekretarzy stanu ustala właściwy minister, zawiadamiając o tym Prezesa Rady Ministrów. Ministra zastępuje sekretarz stanu w zakresie przez niego ustalonym lub podsekretarz stanu, jeżeli sekretarz stanu nie został powołany. Oznacza to,

że podsekretarz stanu może zastępować ministra tylko wówczas, gdy nie został w

danym ministerstwie powołany sekretarz stanu. Ponieważ jest rzeczą powszechnie

znaną, że w Ministerstwie Sprawiedliwości został powołany sekretarz stanu, to podsekretarz stanu w tym Ministerstwie, nie może zastępować Ministra, a więc nie może

np. z jego upoważnienia podpisywać kasacji. Stwierdzić należy jednak, że przepis ten

wszedł w życie z dniem 1 października 1996 r. - art. 31 pkt 3 lit. c ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące funkcjonowanie gospodarki i

administracji publicznej (Dz. U. Nr 106, poz. 497). Tym samym należało uznać, że

podpisanie kasacji w niniejszej sprawie z upoważnienia Ministra SprawiedliwościProkuratora Generalnego przez Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości

w dniu 7 sierpnia 1996 r. nie naruszało jeszcze omówionych przepisów i było

dopuszczalne.

Przechodząc do merytorycznego rozpoznania sprawy Sąd Najwyższy zważył, że

zgodnie z powszechnie przyjętymi poglądami doktryny i orzecznictwa, przesłankami

nadania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności w trybie art. 787 KPC jest

istnienie wspólności majątkowej małżonków zarówno w chwili wyrokowania (wydania

orzeczenia stanowiącego tytuł egzekucyjny), jak i w chwili orzekania o nadaniu klauzuli

wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika. Jeżeli zatem w wymienionych datach

małżeńska wspólność majątkowa już nie istnieje, to w takiej sytuacji przepis art. 787

KPC nie ma zastosowania (patrz: postanowienie z dnia 26 czerwca 1974 r., III CRN

127/74, OSNCP 1975 z. 6 poz. 97; postanowienie z dnia 2 grudnia 1970 r., II CZ

122/70, OSNCP 1971 z. 6 poz. 112; postanowienie z dnia 8 czerwca 1967 r., I CZ

18/67, OSNCP 1968 z. 2 poz. 22; postanowienie z dnia 3 października 1973 r., I PZ

59/73, OSPiKA 1975 z. 2 poz. 35 z glosą L. Steckiego; patrz też uchwała z dnia 5

grudnia 1984 r., III CZP 76/84, OSPiKA 1986 z. 2 poz. 27 z glosą F. Zedlera i uchwała z

dnia 3 kwietnia 1980 r., III CZP 13/80, OSNCP 1980 z. 7-8 poz. 140, OSPiKA 1981 z. 5

poz. 76 z glosą A. Dyoniaka i NP 1981 nr 10-12 s. 219 z glosą Z. Świebody).

Z dołączonych do kasacji akt sprawy Sądu Rejonowego w Zduńskiej Woli [...] i

wydanego w niej wyroku z dnia 21 czerwca 1994 r. wynika w sposób nie budzący

wątpliwości, że małżeńska wspólność majątkowa Lesława i Alicji S. została zniesiona

ze skutkiem od dnia 1 września 1988 r. Tym samym wspólność ta nie istniała (została

wstecznie zniesiona) zarówno w dacie wydania wyroku stanowiącego tytuł egzekucyjny,

jak i tym bardziej w dacie wydania zaskarżonego postanowienia. Prowadzić to powinno

do uznania, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z rażącym naruszeniem

wskazanych w kasacji przepisów oraz naruszeniem interesu Rzeczypospolitej Polskiej.

Jednakże Sąd Najwyższy takiego stwierdzenia nie może dokonać, gdyż do

postępowania wszczętego w trybie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. stosuje

się przepisy dotyczące kasacji w brzmieniu znowelizowanego Kodeksu postępowania

cywilnego. Rozpatrywanie kasacji następuje natomiast w stanie faktycznym sprawy

ustalonym przez sądy niższych instancji i Sąd Najwyższy nie może w jego ramach

prowadzić żadnych dowodów, nawet dowodów z takich dokumentów, jak prawomocne

wyroki sądowe. Zaskarżone postanowienie nie zostało uzasadnione i tym samym nie

można ocenić jaki stan faktyczny został ustalony przy jego wydaniu przez Sąd

Rejonowy. Możliwe jest więc jedynie stwierdzenie, że zaskarżone postanowienie

zostało wydane z niewłaściwym zastosowaniem przepisu art. 787 KPC, gdyż Sąd nie

poddał prawidłowej ocenie istnienia małżeńskiej wspólności majątkowej dłużnika i jego

małżonki w chwili wydania tytułu egzekucyjnego i wydania postanowienia

rozszerzającego klauzulę wykonalności na majątek wspólny.

Kasacja w tej sytuacji podlegała uwzględnieniu, ale mogła prowadzić wyłącznie

do wydania orzeczenia kasatoryjnego, a nie wnioskowanego orzeczenia reformatoryjnego. Zgodnie bowiem z przepisem art. 39315 KPC orzeczenie co do istoty

sprawy w wyniku uwzględnienia kasacji, Sąd Najwyższy może wydać tylko wówczas,

gdy uzna, że nie ma naruszeń istotnych przepisów postępowania, a zachodzi jedynie

naruszenie prawa materialnego. Nadto Sąd Najwyższy jest wówczas związany stanem

faktycznym stanowiącym podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia. Przez taki stan

faktyczny należy rozumieć podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, wskazaną w

uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia (art. 328 § 2 KPC). Jeżeli więc zaskarżone

orzeczenie nie posiada uzasadnienia, to Sąd Najwyższy nie dysponuje ustalonym stanem faktycznym, stanowiącym podstawę rozstrzygnięcia, którym byłby związany. Musi

więc zgodnie z przepisem art. 39313 § 1 KPC uchylić zaskarżone orzeczenie i

przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. Nadto należy zważyć, że w sprawie

nastąpiło przede wszystkim naruszenie przepisu art. 787 KPC, a więc naruszenie

istotnego przepisu postępowania, co również zgodnie z art. 393 15 KPC uniemożliwia

wydanie orzeczenia reformatoryjnego.

Biorąc to pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. Przy ponownym

rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy uzupełni materiał dowodowy o wskazane wyżej akta

postępowania dotyczące zniesienia wspólności majątkowej między małżonkami S., poczyni na ich podstawie stosowne ustalenia i orzeknie w sposób uwzględniający wyżej

wskazaną wykładnię przepisów - zwłaszcza przepisu art. 787 KPC.