I PKN 389/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 6 października 1998 r.

I PKN 389/98

Nazwa umowy (umowa agencyjna) i odwołanie się w jej treści do przepisów Kodeksu cywilnego przemawiają przeciwko zakwalifikowaniu jej jako

umowy o pracę. Określenie w umowie czynności z zastrzeżeniem ich osobistego wykonywania w określonych dniach i godzinach nie przesądza o nawiązaniu stosunku pracy, ponieważ takie elementy występują też w stosunkach cywilnoprawnych.

Przewodniczący: SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie

SN: Andrzej Kijowski, Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 października 1998 r. sprawy z powództwa Józefa M. i Stanisława K. przeciwko Miastu i Gminie P. o ustalenie, na

skutek kasacji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Warszawie z dnia 27 marca 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Ciechanowie, wyrokiem z dnia 30 grudnia 1997 r.

oddalił powództwa Józefa M. i Stanisława K. przeciwko Gminie Miejskiej P. i Zarządowi Miejskiemu w P. o ustalenie istnienia stosunku pracy. Sąd ten ustalił, że Gmina

Miejska P. jest właścicielem targowisk w P. Zarząd Miejski - organ wykonawczy

Gminy zawarł z powodami umowę agencyjno-prowizyjną na wykonywanie czynności

inkasenta na targowisku w P. Józef M. zawarł taką umowę 1 marca 1996 r. na czas

określony, tj. do 31 marca 1996 r. Była ona przedłużana na dalsze okresy aż do 31

grudnia 1996 r. Stanisław K. zawarł pierwszą umowę zlecenia 7 czerwca 1993 r. na

okres do 30 czerwca 1993 r. Umowa była również przedłużana na kolejne okresy aż

do 31 marca 1996 r. Następnie strony zawarły 1 kwietnia 1996 r. umowę agencyjno-

prowizyjną do 28 czerwca 1996 r., która również była przedłużana aż do 31 grudnia

1996 r.

Strona pozwana wypowiedziała powodom umowy 15 listopada 1996 r. ze

skutkiem na 31 grudnia 1996 r. Wypowiedzenie nastąpiło po przeprowadzonej przez

Straż Miejską kontroli prawidłowości pobierania opłaty przez powodów. Powodowie

wykonywali czynności inkasentów zgodnie z regulaminem targowiska (który dotyczył

wszystkich korzystających z niego) i zgodnie z grafikiem dyżurów sporządzanym

przez kierownika targowiska. Osoby obsługujące targowisko na terenie Gminy Miejskiej P. wykonują swe czynności na podstawie umów zlecenia, bądź w przypadku inkasentów - umów agencyjno-prowizyjnych. Powodowie nie podpisywali list obecności, czynności swe wykonywali „bez ścisłego uregulowania czasowego”, lecz w czasie, gdy czynne było targowisko. Powodowie nie korzystali z urlopów wypoczynkowych i nie byli kontrolowani „pod względem dyscypliny pracy”. Byli zobowiązani jedynie do pobierania opłaty targowej od sprzedających i rozliczania się ze stroną pozwaną z tych opłat. Powodowie nie zgłaszali - aż do rozwiązania umów - żadnych

roszczeń licząc, że nadal będą wykonywali obowiązki inkasentów. Twierdzili, że poza

pobieraniem opłaty wykonali - na polecenie kierownika targowiska - malowanie

numerów stanowisk i pomagali w ustawieniu kiosku handlowego. Poza prowizją

powodowie nie otrzymywali innego wynagrodzenia, np. za pracę w dni wolne ani za

pracę w godzinach nadliczbowych lub w porze nocnej (a pracę zaczynali czasem o 4

rano).

Zdaniem Sądu Rejonowego w zawartych przez strony umowach przeważają

elementy umowy agencyjno-prowizyjnej, a nie umowy o pracę.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 27 marca 1998 r., oddalił apelacje powodów od omówionego wyroku.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że powodowie dobrowolnie i świadomie podpisywali

umowy, które nie odwoływały się do Kodeksu pracy, a w § 11 zawierały odesłanie do

przepisów Kodeksu cywilnego w sprawach w nich nie uregulowanych. Powodowie

nie korzystali z uprawnień pracowniczych, takich jak urlopy wypoczynkowe, wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, dodatku za wysługę lat. Przyjęcie,

że w tej sytuacji strony łączył stosunek pracy byłoby możliwe - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - jedynie wówczas, gdyby powodowie wykazali, że pisemna umowa zmierzała do ukrycia umowy o pracę, że została zawarta z ich wyraźnym pokrzywdzeniem, co jednak nie miało miejsca. Wynagrodzenie prowizyjne uzależnione było od

rezultatu działania powodów, a jest to element obcy dla umowy o pracę. Układanie

grafiku dyżurów przez kierownika targowiska było jedynie czynnością porządkową.

Powodowie nie rozliczali się z kierownikiem, który ich nie kontrolował ani nie mógł ich

dyscyplinować.

Wyrok ten powodowie zaskarżyli kasacją. Podniesiono w niej zarzut naruszenia prawa materialnego - art. 22 § 1 KP. Kasacja zawiera wniosek „o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości”. W uzasadnieniu podniesiono, że stanowisko pracy

inkasenta opłat na targowisku „nie nadaje się do uregulowania umową cywilnoprawną”, gdyż wymaga podporządkowania pracownika poleceniom kierownictwa co do

miejsca, czasu i sposobu wykonywania pracy. Podkreślono zapisanie w umowie wymogu osobistego świadczenia pracy, wyznaczanie dni i godzin wykonywania pracy,

fakt sprawowania kontroli przez kierownika nad obecnością powodów w pracy i reagowania pozwanego na ich niedociągnięcia w pracy. Strona pozwana prowadziła

listę płac. Zdaniem wnoszącego kasację pełnomocnika powodów postanowienia § 1,

2 i 4 umowy są charakterystyczne dla umów o pracę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Granice rozpoznania sprawy w postępowaniu kasacyjnym wyznaczane są

przez podstawy kasacji, którymi są zawarte w niej zarzuty naruszenia skonkretyzowanych przepisów prawa oraz ich uzasadnienie. Sąd Najwyższy jest bowiem związany granicami kasacji, z urzędu bierze jedynie pod rozwagę nieważność postępowania (art. 39311 KPC).

W rozpoznawanej sprawie część uzasadnienia kasacji odnosiła się do ustalonego stanu faktycznego sprawy, co dotyczy np. podporządkowania powodów kierownikowi targowiska, świadomości zawierania umów cywilnoprawnych oraz przyczyn ich wypowiedzenia. Te elementy kasacji nie zostały powiązane z zarzutami naruszenia konkretnych przepisów postępowania, w szczególności odnoszących się do

ustalania stanu faktycznego, nie mogą być zatem przedmiotem rozpoznania przez

Sąd Najwyższy.

Rozpoznaniu podlegał zatem jedynie zarzut naruszenia art. 22 § 1 KP. Przepis

ten brzmi: „przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wy-

konywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem”.

Podniesiony w kasacji zarzut sprowadzał się zatem do kwestionowania dokonanej w zaskarżonym wyroku oceny prawnej umowy zawartej przez strony, a prowadzącej do stwierdzenia, że strony nie nawiązały stosunku pracy, lecz łączyła je

umowa cywilnoprawna. Słusznie podniesiono w kasacji, że nie nazwa zawartej

umowy ma decydujące znaczenie, lecz istotne jej cechy. Prawidłowo też analizował

te cechy Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku, zmierzając do stwierdzenia, czy

przeważają cechy charakterystyczne dla stosunku pracy, czy umowy cywilnoprawnej.

Nazwa umowy i zawarte w niej odesłanie do przepisów Kodeksu cywilnego przemawiają przeciwko zakwalifikowaniu jej jako nawiązującej stosunek pracy, co słusznie

podkreślono w zaskarżonym wyroku. W kasacji podkreślano znaczenie treści § 1, 2,

4 i 7 umowy jako charakterystycznych rzekomo dla umów o pracę. Tymczasem w § 1

określono obowiązki powodów: pobieranie opłaty targowej, jej odprowadzanie i rozliczanie się z zebranych pieniędzy. W § 2 określono obowiązek powodów stawienia

się do pełnienia czynności inkasenta w dniach i godzinach ustalonych przez zleceniodawcę. W § 4 postanowiono, że wynagrodzenie w formie prowizji będzie wypłacane do 10 dnia każdego miesiąca przypadającego po miesiącu, za który ono przysługuje, a w § 7 zastrzeżono zakaz powierzenia wykonania czynności osobie trzeciej.

Wbrew twierdzeniom kasacji, treść § 1 nie jest charakterystyczna tylko dla umów o

pracę. Określenie czynności przyjmującego zlecenie jest konieczne dla zawarcia

tego rodzaju umowy cywilnoprawnej. Wynagrodzenie prowizyjne charakterystyczne

jest dla umowy ajencyjnej (art. 758 § 1 KC).

Podobnie, za wykonanie zlecenia należy się z reguły wynagrodzenie (art. 735

KC). Osobiste wykonywanie powierzonych czynności jest charakterystyczne nie tylko

dla stosunku pracy, ale również dla umów cywilnoprawnych, np. zasadą jest przy

wykonywaniu zlecenia, a możliwość powierzenia innej osobie wykonania zlecenia

musi wynikać z treści umowy, ze zwyczaju lub być spowodowana okolicznościami

(art. 738 § 1 zdanie pierwsze KC).

Te elementy zawarte w łączącej strony umowie nie mogą zatem przesądzać o

nawiązaniu przez stronę stosunku pracy. Podobnie nie świadczy o tym przewidziane

w umowie określanie przez stronę pozwaną dni i godzin pełnienia czynności inkasentów. Nie jest to postanowienie umowy przesądzające o nawiązaniu stosunku

pracy, ponieważ nie jest charakterystyczne tylko dla umów o pracę jako świadczące

o kierownictwie pracodawcy, może być również objęte postanowieniami umów cywilnoprawnych, takich jak umowa agencyjna, zlecenia, czy umowy o świadczenie usług.

Wyznaczanie dni i godzin czynności nie może być wystarczające do uznania kierownictwa pracodawcy w rozumieniu art. 22 KP.

Sąd Wojewódzki dokonał w zaskarżonym wyroku wnikliwej oceny postanowień umowy i sposobu jej wykonywania. Dla ustalenia, że strony nawiązały stosunek

pracy, konieczne byłoby ustalenie, że w zawartej i wykonywanej umowie przeważają

cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. Tymczasem niewadliwie dokonana

ocena prowadzi do wniosku, że przeważały cechy charakterystyczne dla stosunku

cywilnoprawnego. Słusznie zatem przyjęto w zaskarżonym wyroku, że strony nie nawiązały stosunku pracy w rozumieniu art. 22 KP.

Kasacja jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała zatem oddaleniu (art. 39312 KPC).