I PKN 368/01 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PKN 368/01

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 stycznia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Andrzej Wasilewski

Protokolant Ewa Wolna

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości B. Zakładów Zielarskich "H."

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B.

przeciwko Funduszowi Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w Warszawie

Biuru Terenowemu w B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 23 stycznia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 marca 2001 r.,

oddala kasację.

U ZASAD N I E N I E

Bydgoskie Zakłady Zielarskie "H." Spółka z o.o. w B. reprezentowane przez

Syndyka masy upadłości wniosły o zasądzenie od pozwanego Funduszu

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w Warszawie Biura Terenowego w B.

kwoty 133.475,95 zł tytułem zaspokojenia świadczeń pracowniczych objętych

wykazami uzupełniającymi z dnia 11 maja 2000 r. (na kwotę 91.917,84 zł) oraz z

dnia 6 czerwca 2000 r. (na kwotę 41.540,12 zł).

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. wyrokiem z dnia

20 listopada 2000 r., zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 91,917,84 zł

na pokrycie niezaspokojonych przez niewypłacalnego pracodawcę świadczeń

pracowniczych ujętych w wykazie uzupełniającym z dnia 11 maja 2000 r. i kwotę

41.540,12 zł na pokrycie niezaspokojonych świadczeń pracowniczych ujętych w

wykazie uzupełniającym z dnia 6 czerwca 2000 r.

Niesporne było, że strona pozwana odmówiła wypłaty kwoty 91,917,84 zł

oraz kwoty 41.540,12 zł na zaspokojenie wynagrodzeń pracowników strony

powodowej za okres od 14 lutego 2000 r. do 31 marca 2000 r. oraz odszkodowań

za skrócony okres wypowiedzenia umowy o pracę trzem pracownikom. Należności

te zostały ujęte w dwóch wykazach uzupełniających, złożonych przez syndyka w

trybu art. 7 ust. 1a ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1

ze zm.; obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85). Sąd Okręgowy

wskazał, że spór sprowadzał się do rozstrzygnięcia dwóch kwestii: 1) czy

przekazanie powodowi ze środków pozwanego Funduszu w ramach wykazu

zbiorczego z dnia 24 marca 2000 r. środków na wynagrodzenia pracowników za

okres od 1 stycznia do 13 lutego 2000 r. (1,5 miesiąca) przed wystąpieniem

niewypłacalności,

wyłącza

możliwość

przekazania

dalszych

środków

na

zaspokojenie wynagrodzeń tych samych pracowników za kolejny półtoramiesięczny

okres od ogłoszenia upadłości ich pracodawcy (od 14 lutego do 31 marca 2000 r.),

w sytuacji gdy art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych stanowi, iż wynagrodzenia pracownicze podlegają zaspokojeniu za

okres nie dłuższy niż 3 miesiące poprzedzające dzień wystąpienia niewypłacalności

pracodawcy albo za okres nie dłuższy niż 3 miesiące poprzedzające ustanie

stosunku pracy, jeżeli ustanie stosunku pracy przypada w czasie nie dłuższym niż 6

miesięcy poprzedzających dzień niewypłacalności pracodawcy lub w czasie nie

dłuższym niż 9 miesięcy następujących po tym dniu? oraz 2) czy do zastosowania

trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia umowy o pracę, o którym mowa w art. 36

§ 1 pkt 3 k.p. wymagany jest tylko trzyletni okres zatrudnienia rozumiany jako

ogólny staż pracy u danego pracodawcy, czy też trzyletni i nieprzerwany okres

zatrudnienia poprzedzający rozwiązanie umowy o pracę?

Sąd Okręgowy wywiódł, że art. 6 ust. 4 ustawy o ochronie roszczeń

pracowniczych przewiduje dwa terminy, od których rozpoczyna się liczenie

trzymiesięcznych okresów, za które Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych powinien zaspokoić świadczenia określone w art. 5 ust. 2 pkt 2 i pkt

3 lit. a-b oraz pkt 4 ustawy. Pierwszy termin liczony od dnia poprzedzającego

wystąpienie niewypłacalności pracodawcy oraz drugi termin liczony od dnia

poprzedzającego ustanie stosunku pracy. Z art. 7 ust. 1a ustawy o ochronie

roszczeń pracowniczych wynika, że niezaspokojone roszczenia pracownicze za

okres poprzedzający dzień niewypłacalności pracodawcy powinny być przez

syndyka ujęte w wykazie zbiorczym, natomiast niezaspokojone roszczenia

pracownicze za okres po dniu niewypłacalności pracodawcy należy ujmować w

wykazach uzupełniających. Odwołując się do poglądów wyrażonych przez Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 17 stycznia 1995 r., I PZP 55/94, Sąd Okręgowy

przyjął, że trzymiesięczny termin limitujący okres, za który Fundusz wypłaca

niezaspokojone roszczenia pracownicze, ma zastosowanie także do roszczeń

przypadających po dacie wystąpienia niewypłacalności pracodawcy. Sąd Okręgowy

uznał, że art. 36 § 1 k.p. nie uzależnia długości okresu wypowiedzenia umowy o

pracę od "nieprzerwanego" zatrudnienia u danego pracodawcy. Przepis ten

pozwala więc na sumowanie okresów zatrudnienia u danego pracodawcy oraz na

ustalenie stażu zakładowego bez względu na przerwy w zatrudnieniu i wynikającej

z niego długości ustawowego okresu wypowiedzenia.

Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 7 marca 2001 r.,

oddalił apelację strony

pozwanej. Sąd Apelacyjny podzielił interpretację art. 6 ust. 4 ustawy o ochronie

roszczeń pracowniczych przedstawioną przez Sąd pierwszej instancji. Przyjął w

szczególności,

że

świadczenia

ujęte

w

wykazach

uzupełniających

są

świadczeniami objętymi dyspozycją art. 6 ust. 4 ustawy. W stanie faktycznym

sprawy rozwiązanie stosunków pracy nastąpiło, co do części pracowników 30

kwietnia 2000 r., a do części 31 maja 2000 r., a zatem w okresie

nieprzekraczającym 9 miesięcy po dniu niewypłacalności pracodawcy. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego nieuprawniony jest pogląd, iż w sytuacji, gdy część

niezaspokojonych świadczeń pochodzi z okresu przed dniem ogłoszenia upadłości,

a część z okresu po tym dniu, to pracownik mógłby otrzymać tylko świadczenia

przypadające w jednym w tych okresów. Sąd Apelacyjny uznał też, że przez użyte

w art. 36 § 1 k.p. określenie "okres zatrudnienia u danego pracodawcy" należy

rozumieć okres lub okresy stosunku pracy łączącego te same strony. W przypadku,

gdy te same strony zawarły więcej niż jedną umowę o pracę, to okresem

zatrudnienia u danego pracodawcy jest łączny okres trwania wiążących strony

stosunków pracy, bez względu na przerwy w zatrudnieniu.

Kasację od tego wyroku wniosła strona pozwana, która zarzuciła naruszenie

prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 6 ust.

4 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych oraz art. 36 § 1 k.p. Jej zdaniem,

ustawodawca w art. 6 ust. 4 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych wprowadził

maksymalne okresy ochrony roszczeń pracowniczych wynikających z umowy o

pracę, podlegających zaspokojeniu przez Fundusz, które wynoszą: a) 3 miesiące

poprzedzające wystąpienie niewypłacalności albo b) 3 miesiące poprzedzające

termin ustania stosunku pracy. Strona pozwana uważa, że w przypadku zbiegu tych

terminów składający wniosek pracodawca (syndyk) musi dokonać wyboru jednego

okresu. Łączenie różnych okresów jest, zdaniem strony pozwanej, niemożliwe.

Wskazuje na to brzmienie i znaczenie użytego w art. 6 ust. 4 ustawy spójnika

"albo". Wobec tego ubieganie się o zaspokojenie roszczeń pracowniczych sprzed

okresu

niewypłacalności

pracodawcy

wyłącza

możliwość

domagania

się

zaspokojenia świadczeń z okresu sprzed ustania stosunku pracy po dacie

upadłości pracodawcy. Strona pozwana podniosła, że w praktyce zdarzają się

przypadki, gdy istnieje możliwość przyznania świadczeń za okres sprzed

niewypłacalności i po dacie niewypłacalności, a przed ustaniem stosunku pracy

łącznie za okres 3 miesięcy, gdy występuje zbieg okresów o których mowa w art.. 6

ust. 4 ustawy. Przykładem jest wykaz uzupełniający niezaspokojonych roszczeń

pracowniczych złożony przez powoda dla pracowników zwolnionych z dniem 31

marca 2000 r., dla których wcześniej syndyk wnioskował o część wynagrodzeń za

pracę z okresu poprzedzającego dzień niewypłacalności. Jednak zdaniem strony

pozwanej, nie można tak samo potraktować osób zwolnionych z dniem 30 kwietnia

i 31 maja 2000 r., gdyż oznaczałoby to, że dokonano wypłaty świadczeń za okres

przekraczający 3 miesiące od ustania stosunku pracy, tj. za czwarty miesiąc od

ustania stosunku pracy (dla zwolnionych z dniem 30 kwietnia 2000 r.) oraz piąty

miesiąc i część czwartego miesiąca od ustania stosunku pracy (dla zwolnionych z

dniem 31 maja 2000 r.). Strona pozwana nie podziela wykładni, zgodnie z którą

świadczenia ujęte w wykazach uzupełniających są świadczeniami objętymi

dyspozycją art. 6 ust. 4 ustawy. Jej zdaniem, nie ma też uzasadnienia pogląd, iż 3

miesiące, o których mowa w art. 6 ust. 4 ustawy nie muszą być miesiącami

kolejnymi, ani też miesiącami występującymi bezpośrednio przed wystąpieniem

niewypłacalności pracodawcy albo rozwiązaniem stosunku pracy. Skoro przepis ten

stanowi, że świadczenia podlegają zaspokojeniu za okres nie dłuższy niż 3

miesiące poprzedzające dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy albo za

okres nie dłuższy niż 3 miesiące poprzedzające ustanie stosunku pracy, to zdaniem

strony pozwanej, muszą to być miesiące kolejne i miesiące występujące

bezpośrednio przed datą niewypłacalności albo dniem ustania stosunku pracy.

Strona pozwana zakwestionowała też dokonaną przez Sądy obu instancji wykładnię

art. 36 § 1 k.p. dotyczącą sumowania wszystkich okresów pracy u tego samego

pracodawcy dla ustalenie okresu wypowiedzenia.

Postanowieniem z dnia 19 września 2002 r. Sąd Najwyższy przekazał

powiększonemu składowi do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczące

wykładni art. 36 § 1 k.p. W wyniku tego została podjęta uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2003 r., III PZP 20/02 (dotychczas

niepublikowana; teza Biuletyn Sądu Najwyższego 2003 nr 1, s. 21), według której

przy ustalaniu okresu wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas

nieokreślony (art. 36 § 1 k.p.) uwzględnia się wszystkie okresy zatrudnienia u tego

samego (danego) pracodawcy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39314 § 2 k.p.c. uchwała powiększonego składu Sądu

Najwyższego

jest

w

danej

sprawie

wiążąca.

Oznacza

to,

że

nie

jest

usprawiedliwioną podstawą kasacji zarzut naruszenia art. 36 § 1 k.p., gdyż Sąd

drugiej instancji uznał, że okres wypowiedzenia umowy o pracę jest zależny od

sumy wszystkich okresów zatrudnienia u tego samego pracodawcy, bez względu

na występowanie przerw między poszczególnymi stosunkami pracy. Dokonał więc

wykładni takiej, jak we wskazanej uchwale składu siedmiu sędziów, która jest w

rozpatrywanej sprawie wiążąca.

W sprawie chodzi o należności pracowników (wynagrodzenie za pracę) za

okres od 1 stycznia 2000 r. do 31 marca 2000 r. O zapłatę tych niezaspokojonych

przez pracodawcę roszczeń pracowniczych występował syndyk upadłości do

pozwanego Funduszu. Ponieważ upadłość pracodawcy nastąpiła w dniu 14 lutego

2000 r. syndyk wystąpił w pierwszej kolejności o wypłatę świadczeń za okres od 1

stycznia 2000 r. do 13 lutego 2000 r. (wykaz zbiorczy). Te należności pozwany

Fundusz zaspokoił. Wynagrodzenia pracowników nie były jednak wypłacane w

dalszym ciągu, a stosunki pracy trwały aż do upływu okresów wypowiedzenia, co

nastąpiło w dniach 30 kwietnia i 31 maja 2000 r. W wykazach uzupełniających

syndyk wystąpił o wypłatę przez Fundusz należności za dalszy okres od 14 lutego

2000 r. do 31 marca 2000 r. Podział na okresy, za które syndyk wystąpił o wypłatę

niezaspokojonych

świadczeń

pracowniczych

(wykaz

zbiorczy

i

wykazy

uzupełniające) nastąpił ze względu na to, że wynagrodzenia nie były wypłacane

zarówno przed, jak i po ogłoszeniu upadłości. Nie zmienia to jednak tego, że

pracownikom przez kolejne miesiące kalendarzowe od 1 stycznia 2000 r. do 31

marca 2000 r. (a także później, aż do zakończenia stosunków pracy) nie wypłacano

wynagrodzenia. Już ze względu na te fakty nie są zasadne zarzuty strony pozwanej

dotyczące wymagania, aby okres, za który przysługują świadczenia obejmował

kolejne miesiące kalendarzowe i bezpośrednio poprzedzał dzień powstania

niewypłacalności pracodawcy. Okres od 1 stycznia 2000 r. do 31 marca 2000 r.

obejmuje bowiem kolejne miesiące kalendarzowe i rozpoczął się bezpośrednio

przed ogłoszeniem upadłości pracodawcy. Należy uznać, że u podstawy zarzutów

strony pozwanej leży założenie, iż w dniu ogłoszenia upadłości nastąpiło niejako

przerwanie tego okresu, a w każdym razie pierwszy z terminów określonych w art.

6 ust. 4 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych odnosi się wyłącznie do okresu

poprzedzającego ogłoszenie upadłości. To założenie jest błędne. Zgodnie z tym

przepisem niezaspokojone świadczenia podlegają zaspokojeniu za okres nie

dłuższy niż 3 miesiące poprzedzające dzień wystąpienia niewypłacalności

pracodawcy. Oznacza to, że wyznaczony został tym przepisem tylko początek

okresu, za który przysługują świadczenia. Nie można więc żądać zaspokojenia

świadczeń za okres poprzedzający tę datę. Z przepisu tego nie wynika jednak

wprost data końcowa okresu, za który przysługują świadczenia. W każdym razie nie

jest nią data powstania niewypłacalności pracodawcy. Z zachowaniem tego terminu

przysługują więc też świadczenia za okres po powstaniu niewypłacalności

pracodawcy i dopiero z wykładni systemowej i funkcjonalnej wynika, że

świadczenia nie mogą przysługiwać za okres dłuższy niż 3 miesiące. Jeżeli więc

niezaspokojenie roszczeń pracowniczych nastąpiło w okresie krótszym niż 3

miesiące wstecz od daty ogłoszenia upadłości, to świadczenia przysługują za cały

okres sprzed tej daty i za okres po ogłoszeniu upadłości, aż do wyczerpania okresu

3 miesięcy. Wykładnia taka jest utrwalona w orzecznictwie i doktrynie i wynika

przede wszystkim ze wskazanej przez Sądy obu instancji uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 17 stycznia 1995 r., I PZP 55/94 (OSNAPiUS 1995 nr 13, poz.

157; OSP 1996 nr 2, poz. 43 z glosą M. Gersdorf). W nawiązaniu do zarzutów

kasacyjnych wskazane jest przytoczenie jeszcze raz fragmentu uzasadnienia tej

uchwały, w którym wywiedziono, że należy przyjąć, iż "trzymiesięczny termin z art.

6 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. (obecnie art. 6 ust. 4) ma

zastosowanie także do niezaspokojonych roszczeń pracowniczych przypadających

po dacie wystąpienia niewypłacalności pracodawcy, gdyż w przeciwnym razie

należałoby uznać - czego nie można zaakceptować - że czas objęty obowiązkiem

zaspokojenia roszczeń pracowniczych z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych, przypadający po wystąpieniu upadłości nie jest limitowany, bądź

też, że roszczenia te, mimo iż nie są zaspokajane przez niewypłacalnego

pracodawcę, nie są w ogóle objęte regulacjami tej ustawy; w konsekwencji należy

uznać, że trzymiesięczny okres z art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r.

ma zastosowanie także w rozważanej sprawie, mimo że niezaspokojenie roszczeń

pracowniczych z powodu braku środków finansowych przypadało już po wszczęciu

postępowania likwidacyjnego, a tym samym po dacie wystąpienia niewypłacalności

pracodawcy". Nie jest więc tak, jak twierdzi strona pozwana, że Sądy obu instancji

zastosowały do okresu sprzed ogłoszenia upadłości (od 1 stycznia 2000 r. do 13

luty 2000 r.) i okresu po ogłoszeniu upadłości (od 14 luty 2000 r. do 31 marca 2000

r.) różne terminy ograniczające okres, za który przysługują świadczenia. Sądy w

istocie do całego okresu 3 miesięcy od 1 stycznia 2000 r. do 31 marca 2000 r.

zastosowały jeden warunek wynikający z art. 6 ust. 4 ustawy, a mianowicie, że

okres, za który przysługują świadczenia nie może poprzedzać 3 miesięcy wstecz od

daty niewypłacalności pracodawcy. Jest to zastosowanie art. 6 ust. 4 ustawy o

ochronie roszczeń pracowniczych interpretowanego w trafny sposób.

Z tych względów zarzuty przedstawione w kasacji nie stanowią jej

usprawiedliwionej podstawy i kasacja podlegała oddaleniu na mocy art. 39312 k.p.c.