I PKN 277/97 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 23 września 1997 r.

I PKN 277/97

Dla oceny dopuszczalności kasacji przy ustalaniu wartości przedmiotu

zaskarżenia (art. 393 pkt 1 KPC) nie sumuje się wartości roszczeń o ustalenie

prawa i roszczeń o świadczenia pieniężne, jeżeli oparte są na różnej podstawie

faktycznej i prawnej.

Przewodniczący SSN: Józef Iwulski, Sędziowie SN: Adam Józefowicz sprawozdawca), Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 września 1997 r. sprawy z powództwa Władysława P. przeciwko [...] Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w P., Dyrekcji Generalnej PKP w W. i Przedsiębiorstwu Sprzętowo-Transportowemu w likwidacji z siedzibą w W. o ustalenie i zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 24 stycznia 1997 r. [...]

1. o d r z u c i ł kasację w części dotyczącej ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy,

2. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację co do umorzenia postępowania, jak również poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego-Sądu

Pracy w Poznaniu z dnia 29 października 1996 r. [...] w pkt 1 co do umorzenia postępowania w stosunku do Przedsiębiorstwa Sprzętowo-Transportowego w W. w likwidacji i w tej części zniósł postępowanie przed Sądami obu instancji oraz w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Poznaniu do ponownego

rozpoznania,

3. o d d a l i ł kasację w pozostałej części.

Uzasadnienie

Powód Władysław P. wystąpił z powództwem przeciwko [...] Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w P. o ustalenie prawa do bezpłatnej kolejowej opieki lekarskiej i innych świadczeń socjalnych, przysługujących pracownikom kolejowym (wcza-

sy, sanatoria, obozy i kolonie, zapomogi celowe itp.). Ponadto odrębnym pozwem

[...], połączonym z niniejszą sprawą dochodził kwoty 3420 zł z tytułu ekwiwalentu za

węgiel za lata 1985-1995.

Pozwana Zachodnia Dyrekcja OKP uznała roszczenie w części dotyczącej

prawa powoda do bezpłatnej kolejowej opieki lekarskiej, a w pozostałej części wniosła o oddalenie powództwa.

W toku procesu powód wystąpił z roszczeniami także wobec Dyrekcji Generalnej Polskich Kolei Państwowych w W., która podniosła zarzut braku legitymacji biernej w procesie i podtrzymała stanowisko zajęte w sprawie przez [...] Dyrekcję OKP.

Dodatkowo Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Poznaniu wezwał do udziału w sprawie

Przedsiębiorstwo Sprzętowo-Transportowe w likwidacji z siedzibą w W. Powód oświadczył jednak, że nie występuje przeciwko temu podmiotowi, cofając wobec niego

pozew.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Poznaniu wyrokiem z dnia 29 października 1996

r. [...] umorzył postępowanie wobec pozwanego Przedsiębiorstwa Sprzętowo-Transportowego w likwidacji z siedzibą w W. oraz ustalił prawo powoda do bezpłatnego korzystania z kolejowej opieki lekarskiej, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód Władysław P. pracował w okresie od 20

września 1984 r. do 30 listopada 1985 r. w Zakładach Sprzętowo-Transportowych

Budownictwa Kolejowego w W., Oddział [...] w P. Zakłady te zostały z dniem 30

czerwca 1991 r. wydzielone z PKP i przekształcone w samodzielne przedsiębiorstwo

państwowe. W czasie zatrudnienia powód uległ wypadkowi w dniu 22 października

1985 r. Wyrokiem Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Poznaniu z dnia 31 grudnia 1987

r. [...] wypadek ten został uznany za wypadek przy pracy. Od 1 listopada 1986 r. powód pobierał rentę inwalidzką II grupy z ogólnego stanu zdrowia, wypłacaną przez

ZUS Oddział w P. W dniu 24 listopada 1995 r. powód złożył oświadczenie o wyborze

świadczeń kolejowych. Od 1 stycznia 1996 r. wypłacana jest powodowi renta kolejowa.

Mając powyższe ustalenia na uwadze Sąd Rejonowy umorzył postępowanie

na zasadzie art. 355 § 1 KPC w związku z art. 203 § 1 KP wobec cofnięcia przez powoda powództwa w stosunku do Przedsiębiorstwa Sprzętowo-Transportowego w likwidacji z siedzibą w W. Poza tym uznał, że powództwo w części dotyczącej żądania

ustalenia prawa do bezpłatnej kolejowej opieki zdrowotnej jest uzasadnione, gdyż

powód jako rencista kolejowy, chcąc korzystać w przyszłości z takiej opieki ma inte-

res prawny w ustaleniu tego prawa. W pozostałej części Sąd uznał roszczenia powoda ze bezzasadne. W myśl art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 3 marca 1994 r. o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. Nr 43, poz. 163) zakłady pracy mają obowiązek tworzenia zakładowych funduszy świadczeń socjalnych. Na tej podstawie ustalony został regulamin gospodarowania środkami zakładowego funduszu świadczeń

socjalnych Centrali [...] Dyrekcji OKP. Według § 7 ust. 1 pkt 3 tego regulaminu

uprawnionymi do korzystania ze świadczeń są emeryci i renciści, byli pracownicy

przedsiębiorstwa, którzy pobierają emeryturę lub rentę, a ostatnim miejscem ich pracy była Centrala ZDOKP. Ostatnim miejscem pracy powoda było Przedsiębiorstwo

Sprzętowo-Transportowe w W., które było odrębnym podmiotem prawnym i zakładem pracy w rozumieniu art. 3 KP. Powód nie wykazał, aby świadczenia socjalne w

stosunku do jego osoby obciążały Dyrekcję Generalną PKP (art. 6 KC w związku z

art. 300 KP).

Podstawą prawną przydzielenia rencistom kolejowym deputatu węglowego

jest zarządzenie Nr 55 Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 30 grudnia

1995 r. w sprawie przydzielania emerytom i rencistom kolejowym deputatu węglowego (Dz. Urz. Min. Transp. i Gosp. Morskiej Nr 1 z 1996 r., poz. 1). Według § 1 pkt 1

tego zarządzenia, emerytom i rencistom kolejowym przysługuje bezpłatny deputat

węglowy w ilości 1800 kg węgla opałowego rocznie w formie ekwiwalentu pieniężnego. Powód pobiera kolejowe świadczenia rentowe od 1 stycznia 1996 r. i nie kwestionował, że od tej daty otrzymuje takie świadczenia, w tym ekwiwalent pieniężny za

deputat węglowy za 1996 r. we właściwej wysokości i terminie. Sąd Rejonowy uznał,

że brak jest podstaw do przyznania ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy

przed dniem 1 stycznia 1996 r., gdyż powód nie był przed tą datą rencistą kolejowym.

Niezależnie od tego część roszczeń okresowych za lata 1985-95 uległa przedawnieniu po upływie 3 lat od dnia wymagalności (art. 118 i art. 120 § 1 KC w związku z art.

300 KP).

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem

z dnia 24 stycznia 1997 r. [...] oddalił apelację powoda od wymienionego wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Poznaniu z dnia 29 października 1996 r. Sąd Wojewódzki uznał, że Sąd I instancji w sposób wnikliwy i wszechstronny rozważył wszystkie dowody i poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne oraz wyciągnął z nich trafne

wnioski. Ocena dowodów nie wykazuje błędów i nie wykracza poza ramy swobodnej

oceny dowodów, chronionej art. 233 § 1 KPC. Zdaniem Sądu drugiej instancji umo-

rzenie postępowania nastąpiło na skutek suwerennej decyzji powoda o cofnięciu pozwu i było prawidłowe. Przedsiębiorstwo Sprzętowo-Transportowe z siedzibą w W.Oddział w P. uległo całkowitej likwidacji i jako nieistniejąca osoba prawna nie miała

bytu procesowego. Z tego względu Sądy obu instancji obowiązane były postępowanie umorzyć, gdyż wydanie wyroku wobec tego pozwanego stało się zbędne (art. 355

§ 1 KPC). Zlikwidowane przedsiębiorstwo było ostatnim pracodawcą powoda i powód

mógłby dochodzić świadczeń socjalnych jedynie od tego zakładu pracy. Sąd Wojewódzki uznał za chybioną koncepcję powoda o przejęciu zobowiązań tego Zakładu

przez Dyrekcję Generalną PKP w W. i pośrednio przez [...] Dyrekcję PKP.

Z uwagi na to, że powód nabył prawo do świadczeń pieniężnych z tytułu deputatów węglowych dopiero z dniem 1 stycznia 1996 r., tzn. z chwilą stania się rencistą

kolejowym - zdaniem Sądu drugiej instancji - nie można mówić o powstaniu roszczenia, a co dopiero o kwestii jego wymagalności czy przedawnienia roszczeń za poszczególne okresy.

Pełnomocnik powoda będący adwokatem wniósł kasację od powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego, któremu zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3

ust. 3 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych

(Dz. U. z 1994 r. Nr 43, poz. 163 ze zm.) oraz naruszenie przepisów postępowania,

tj. art.. 469, art. 474, art. 233, art. 368 § 2 i art. 235 KPC. Skarżący wniósł o uchylenie

wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z

dnia 24 stycznia 1997 r. oraz uchylenie w całości wyroku Sądu Rejonowego-Sądu

Pracy w Poznaniu z dnia 29 października 1996 r. [...] i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja dotyczy trzech różnego rodzaju roszczeń powoda, dochodzonych odrębnymi pozwami. W jednej sprawie [...] powód żądał ustalenia prawa do bezpłatnej

kolejowej opieki lekarskiej i świadczeń socjalnych. W odrębnym pozwie w sprawie

[...] powód domagał się zasądzenia ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy w

kwocie 3.420 zł. Obie sprawy zostały niezgodnie z art. 219 KPC formalnie połączone

do rozpoznania i rozstrzygnięcia w jednej sprawie [...], pomimo iż powództwa o ustalenie i świadczenia pieniężne nie pozostawały ze sobą w związku i nie mogły być

objęte jednym pozwem. Nie istniało bowiem między pozwanymi współuczestnictwo

materialne ani formalne. Wadliwość ta wpłynęła na brak sprecyzowania przez powoda zakresu zaskarżenia wyroku Sądu pierwszej instancji w jego ogólnikowej apelacji.

Z uwagi na to, że roszczenie powoda do kolejowej bezpłatnej opieki lekarskiej zostało uwzględnione przez Sąd pierwszej instancji, powód nie miał interesu w zaskarżeniu tej części wyroku. Należy przeto uznać, że wyrok Sądu I instancji w tej części

uprawomocnił się i apelacja powoda nie dotyczyła tego rozstrzygnięcia, co potwierdza uzasadnienie Sądu drugiej instancji, które nie odnosi się do tego roszczenia powoda. Z tego względu wniosek kasacji o uchylenie w całości orzeczeń Sądów obu

instancji w części prawomocnie rozstrzygniętej jest bezzasadny i nie może być

uwzględniony.

Jeśli chodzi o kasację w części dotyczącej żądania powoda zasądzenia ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy w kwocie 3420 zł, to w tej części kasacja

powoda jest prawnie niedopuszczalna. Stosownie bowiem do przepisu art. 393 pkt 1

KPC kasacja nie przysługuje w sprawach o świadczenia, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięć tysięcy złotych. W tej części Sąd drugiej instancji powinien w myśl art. 3935 KPC odrzucić kasację, czego jednak nie uczynił. Dlatego Sąd Najwyższy na zasadzie art. 3938 § 1 KPC odrzucił kasację w odniesieniu do

tych roszczeń pieniężnych, pomimo, iż wbrew przepisowi art. 3933 KPC wnoszący

kasację nie wskazał wartości przedmiotu zaskarżenia. Jednakże Sąd Najwyższy miał

przy tym na uwadze, że dla oceny dopuszczalności kasacji przy ustalaniu wartości

przedmiotu zaskarżenia (art. 393 pkt 1 KPC) nie sumuje się wartości roszczeń o ustalenie prawa i roszczeń o świadczenia pieniężne, jeżeli oparte są na różnej podstawie faktycznej i prawnej. Z tego względu okazało się zbędne wezwanie powoda do

uzupełnienia braku kasacji, z której treści wynikała wartość przedmiotu zaskarżenia

roszczeń pieniężnych, dochodzonych odrębnym powództwem.

Zdaniem Sądu Najwyższego kasacja jest zasadna w części, w której Sąd drugiej instancji oddalił apelację w odniesieniu do umorzenia postępowania w stosunku

do Przedsiębiorstwa Sprzętowo-Transportowego w Warszawie w likwidacji. Trafnie

skarżący zarzuca, że zgodnie z art. 469 KPC Sąd Wojewódzki powinien uznać cofnięcie pozwu przez powoda co do roszczeń dochodzonych od pozwanego Przedsiębiorstwa Sprzętowo-Transportowego za niedopuszczalne, gdyż czynność ta naruszała słuszny interes pracownika. Sąd Wojewódzki bezzasadnie uznał, że pozwane

przedsiębiorstwo uległo całkowitej likwidacji i utraciło byt jako osoba prawna oraz że

wydanie wyroku w odniesieniu do tego pozwanego stało się zbędne i postępowanie

należało umorzyć. Przedsiębiorstwu temu doręczono odpis pozwu [...], odpis odpowiedzi na kasację [...] i zawiadomienie o terminie rozprawy kasacyjnej. Sądy obu instancji wydały orzeczenia z pominięciem wezwania tego pozwanego na rozprawę [...].

Zgodnie z art. 379 pkt 5 KPC postępowanie w omawianym zakresie stało się nieważne, gdyż strona została pozbawiona możliwości obrony swych praw na skutek przeoczenia zawiadomienia jej o rozprawie przed Sądem pierwszej i drugiej instancji, pomimo iż wydano w odniesieniu do niej wyrok. Sąd Wojewódzki powinien był w myśl

art. 386 § 2 KPC stwierdzić nieważność postępowania przed Sądem pierwszej instancji co do pkt 1 wyroku Sądu Rejonowego z dnia 29 października 1996 r. i uchylić

zaskarżony wyrok oraz znieść postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością

oraz przekazać sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Z naruszeniem powyższego przepisu Sąd drugiej instancji tego nie uczynił, lecz dopuścił

do nieważności postępowania apelacyjnego w części, w której orzekł o oddaleniu

apelacji także w stosunku do pozwanego Przedsiębiorstwa Sprzętowo-Transportowego w W. w likwidacji. Dlatego Sąd Najwyższy rozpoznając kasację obowiązany był z

mocy art. 39311 KPC z urzędu wziąć pod uwagę nieważność postępowania w omawianym zakresie i uchylić zaskarżone orzeczenie Sądu drugiej instancji w części oddalającej apelację co do umorzenia postępowania, jak również poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego co do umorzenia postępowania w stosunku do pozwanego

Przedsiębiorstwa Sprzętowo-Transportowego w likwidacji. Ponadto Sąd Najwyższy

zniósł postępowanie przed Sądami obu instancji zgodnie z art. 393 19 i art. 39313 § 1

oraz art. 386 § 2 KPC w części dotyczącej umorzenia postępowania w stosunku do

wymienionego pozwanego oraz w tej części przekazać sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Słuszny jest zarzut kasacji, że zaskarżony wyrok

Sądu Wojewódzkiego narusza także art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. z 1994 r. Nr 43, poz. 163 ze

zm.). Należało wyjaśnić i poczynić ustalenia, czy i jakie roszczenia przysługują powodowi zgodnie z obowiązującym w przedsiębiorstwie Sprzętowo-Transportowym w

Warszawie w likwidacji regulaminem tych świadczeń określonym przez kierownika

zakładu pracy, uzgodnionym z zakładowymi organizacjami związkowymi lub z

reprezentantami załogi, stosownie do przepisu art. 8 ust. 2 wymienionej ustawy. Przy

ponownym rozpoznaniu sprawy w części dotyczącej roszczenia powoda o ustalenie

prawa do świadczeń socjalnych Sąd Rejonowy powinien mieć na uwadze przepis art.

5 ust. 5 i art. 8 ust. 2 ustawy i zbadać, czy pozwane przedsiębiorstwo w likwidacji lub

inne sprawuje nadal opiekę socjalną nad emerytami i rencistami ze zlikwidowanych

zakładów pracy pozwanego przedsiębiorstwa. Poza tym kasacja jest bezpodstawna

w części, w której skarży wyrok Sądu drugiej instancji oddalający apelację w odniesieniu do świadczeń socjalnych dochodzonych od [...] Dyrekcji OKP i Dyrekcji Generalnej PKP. Wymienieni pozwani nie mają legitymacji biernej w odniesieniu do roszczenia powoda o ustalenie prawa do świadczeń socjalnych. Z tego względu - zdaniem Sądu Najwyższego - orzeczenie Sądu Wojewódzkiego jest prawidłowe. Dlatego

w tej części zgodnie z art. 39312 KPC kasacja podlega oddaleniu.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.