I PKN 273/97 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 17 września 1997 r.

I PKN 273/97

Sformułowana w art. 8 KP klauzula zasad współżycia społecznego wyznacza granice, w ramach których dopuszczalne jest korzystanie z praw podmiotowych w stosunkach pracy. W konkretnej sytuacji faktycznej może się

okazać, że korzystanie z tego prawa oznaczałoby naruszenie (wykroczenie poza

granice) zasad współżycia społecznego.

Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Andrzej Wasilewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 września 1997 r. sprawy z powództwa Józefa W. przeciwko Polskim Kolejom Państwowym-Oddziałowi Drogowemu w L. o

przywrócenie do pracy, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu WojewódzkiegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 18 marca 1997 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Józef W. zatrudniony jako toromistrz w sekcji drogowej w M. wniósł pozew

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym-Oddział Drogowy w L. o uznanie doręczonego

mu w dniu 20 lutego 1996 r. trzymiesięcznego wypowiedzenia umowy o pracę ze

skutkiem na dzień 31 maja 1996 r. za bezskuteczne, przywrócenie powoda do pracy na

poprzednich warunkach oraz nakazanie stronie pozwanej zatrudnienia powoda na

dotychczas zajmowanym stanowisku pracy do czasu uprawomocnienia się wyroku..W

wypowiedzeniu umowy o pracę strona pozwana zarzuciła powodowi dokonanie w dniu

11 maja 1995 r. kradzieży 8 sztuk przekładników prądowych stanowiących własność ES

L., czemu powód zaprzeczył wyjaśniając, że przekładniki te znalazł w pobliżu miejsca

wykonywanej pracy. Powód zarzucił równocześnie, że strona pozwana dokonała wy-

-2powiedzenia z naruszeniem art. 38 § 3 KP. Powód jest bowiem członkiem zarządu

organizacji związkowej, która nie wyraziła zgody na rozwiązanie z nim umowy o pracę, o

czym wiedziała strona pozwana, a mimo to dokonała wypowiedzenia bez uprzedniego

przedstawienia sprawy ogólnokrajowej organizacji związkowej. Powód podniósł ponadto,

że w dniu 8 lipca 1996 r. wyrokiem Sądu Rejonowego umorzone zostało prowadzone

przeciwko powodowi postępowanie karne w sprawie zarzucanej mu kradzieży w dniu 11

maja 1995 r. 8 sztuk przekładników prądowych [...]. W odpowiedzi na pozew strona

pozwana wniosła o jego oddalenie.

Sąd Rejonowy w Legnicy-Wydział Pracy wyrokiem z dnia 30 października 1996

r. [...] przywrócił powoda do pracy u strony pozwanej na dotychczas zajmowanym

stanowisku, nałożył na stronę pozwaną obowiązek dalszego zatrudnienia powoda do

czasu prawomocnego rozpoznania sprawy oraz zasądził od strony pozwanej na rzecz

powoda koszty postępowania. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że strona

pozwana wprawdzie prawidłowo powiadomiła zakładową organizację związkową o

zamiarze wypowiedzenia powodowi umowy o pracę z powodem (art. 38 § 1 KP).

Jednak, mimo że Komisja Zakładowa NSZZ „Solidarność” działająca w zakładzie pracodawcy uznała wypowiedzenie za nieuzasadnione i zgłosiła na piśmie umotywowane

zastrzeżenia, strona pozwana dokonała wypowiedzenia bez uprzedniego przedstawienia

sprawy właściwej ogólnopolskiej organizacji związkowej. W tej sytuacji Sąd na

podstawie art. 45 § 1 KP ustalił, że wypowiedzenie powodowi umowy o pracę naruszyło

przepisy o zasadach wypowiadania umów o pracę. Sąd nie oceniał natomiast

zasadności tego wypowiedzenia.

W apelacji od wyroku Sądu Rejonowego strona pozwana wnosiła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Strona pozwana zarzuciła, że

podstawą wypowiedzenia powodowi umowy o pracę był fakt jego zatrzymania przy

wypalaniu urządzeń miedzianych pochodzących z kradzieży i będących własnością

PKP, co stwarzało uzasadnione podejrzenie popełnienia przez niego przestępstwa. W

tej sytuacji strona pozwana uznała, że powód dokonując zarzuconego mu czynu nie

powinien korzystać z przysługującej mu szczególnej ochrony prawnej, a dalsze jego

zatrudnienie na PKP byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 8 KP).

W odpowiedzi na apelację powód wniósł o jej oddalenie, zarzucając, że powoływanie się

przez stronę pozwaną na zasady współżycia społecznego (art. 8 KP) w sytuacji, w której

-3w oczywisty sposób naruszyła ona przepisy art. 38 § 3 KP oraz art. 32 ustawy z dnia 23

maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.), jest

niedopuszczalne.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu [...]

wyrokiem z dnia 18 marca 1997 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w

Legnicy w ten sposób, że oddalił powództwo. W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki

stwierdził, że stosownie do postanowienia art. 11 KPC istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie mają ustalenia dokonane w prawomocnym wyroku

sądu karnego z dnia 8 lipca 1996 r., w którym sąd karny przyjął, że oskarżony - powód

dokonał zarzucanego mu czynu kradzieży przekładników prądowych z terenu PKP M.,

chociaż uznał równocześnie, że w aktualnym stanie prawnym czyn ten jest

wykroczeniem i z tej przyczyny postępowanie karne w tej sprawie umorzył. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Wojewódzki stanął na stanowisku, że wypowiedzenie powodowi umowy o pracę było zasadne. Równocześnie Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu

wyroku stwierdził, że: „w tym stanie faktycznym powód nie może korzystać z przysługującej mu ochrony prawnej wypowiedzenia umowy o pracę. Jest bowiem sprzeczne z

zasadami współżycia społecznego udzielanie ochrony prawnej osobie uchybiającej

prawu, popełniającej przestępstwo. Osoba taka nie może się skutecznie powoływać na

okoliczności przemawiające za jej ochroną. Pracownik nie może skutecznie czynić

zarzutu bezzasadnego wypowiedzenia umowy o pracę w sytuacji, gdy ciążące na nim

obowiązki wykonywał niestarannie lub nieuczciwie. Ochrona prawna wynikająca z art. 32

ust. 1 ustawy o związkach zawodowych nie ma zatem w tym przypadku zastosowania.

Zastosowanie w tym i podobnych przypadkach ochrony prawnej wypowiedzenia umowy

o pracę stworzyłoby sytuację: możliwość uniknięcia wypowiedzenia umowy o pracę,

pomimo popełnienia przestępstwa w związku z wykonywaniem pracy, dzięki

przynależności do organizacji związkowej i zajmowaniu w niej stosownego stanowiska.”

W kasacji od wyroku Sądu Wojewódzkiego powód wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji strony pozwanej. Kasacja zarzuca, że zaskarżony

wyrok Sądu Wojewódzkiego w rażący sposób narusza przepisy art. 38 § 3 KP oraz art.

32 ustawy o związkach zawodowych przez błędne uznanie, że przepisy te nie mają

zastosowania w sprawie powoda, mimo że jest on członkiem zarządu zakładowej

organizacji związkowej. Tymczasem bez względu na podstawę faktyczną wypo-

-4wiedzenia, pozwany był zobowiązany przed dokonaniem wypowiedzenia umowy o pracę

zachować tryb postępowania określony w art. 38 § 3 KP w związku z art. 32 ustawy o

związkach zawodowych. Rażąco narusza prawo także błędna wykładnia art. 11 KPC i

przyjęcie, że prawomocny wyrok sądu karnego umarzający postępowanie w sprawie

może być potraktowany tak, jak „wyrok skazujący”, a jego ustalenia co do popełnienia

przestępstwa także w tym wypadku wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Tymczasem

związanie sądu cywilnego ustaleniami sądu karnego dotyczy, zgodnie z dyspozycja art.

11 KPC, wyłącznie „wyroku skazującego”, a nie obejmuje wyroków uniewinniających

oraz orzeczeń umarzających postępowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do postanowienia art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.) w prawie pracy obowiązuje

zasada, w myśl której pracodawca nie może bez zgody zarządu zakładowej organizacji

związkowej ani wypowiedzieć ani też rozwiązać stosunku pracy z pracownikiem będącym członkiem zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej w

czasie trwania mandatu (tzn. pełnienia tej funkcji) oraz w okresie jednego roku po jego

wygaśnięciu. Przepis ten stanowi w prawie polskim podstawę prawną tzw. szczególnej

ochrony stosunku pracy działaczy związkowych i w tym zakresie winien być traktowany

jako lex specialis względem wynikającego z art. 38 KP (lex generalis), tzn.

powszechnego obowiązku współdziałania (konsultacji) pracodawcy z organami związku

zawodowego w razie zamierzonego rozwiązania umowy o pracę zawartej na czas nie

określony (por. także uchwałę pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

Sądu Najwyższego z 19 maja 1978 r., V PZP 6/77, OSNCP 1978 z. 8 poz. 127). Przy

tym, jeżeli w konkretnej sytuacji faktycznej spełnione są przesłanki prawne

uzasadniające stosowanie art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, to wyłączają

one równoczesne stosowanie trybu postępowania określonego w art. 38 KP. Oznacza

to, że w wypadku, gdy pracodawca zamierza wypowiedzieć zawartą na czas nie

określony umowę o pracę z pracownikiem, który jest członkiem zarządu zakładowej

organizacji związkowej, jest on ex lege obowiązany zwrócić się w trybie art. 32 ust. 1

ustawy o związkach zawodowych o wyrażenie zgody na rozwiązanie stosunku pracy do

-5zarządu tej organizacji związkowej. Obowiązek ten ma charakter bezwzględny i jest

realizowany wyłącznie w trybie określonym w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach

zawodowych. Dlatego w sytuacji, gdy zarząd zakładowej organizacji związkowej odmówi

wyrażenia zgody na wypowiedzenie lub rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem

będącym członkiem tego zarządu, nie jest prawnie dopuszczalne podjęcie przez

pracodawcę dalszych czynności w tej sprawie w trybie odpowiedniego stosowania art.

38 § 3 KP, tzn. przedstawienie sprawy ogólnokrajowej organizacji związkowej w celu

ewentualnego uzyskania jej zgody na wypowiedzenie (por.: wyrok Sądu Najwyższego z

24 września 1994 r., I PRN 58/94, OSNAPiUS 1995 nr 2 poz. 17). Stąd bezzasadny jest

zarzut kasacji podniesiony przez powoda, jako członka zarządu zakładowej organizacji

związkowej, że strona pozwana naruszyła przepis art. 38 § 3 KP, bowiem wobec braku

zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej na wypowiedzenie mu umowy o pracę

ciążył na niej obowiązek przedstawienia sprawy ogólnokrajowej organizacji związkowej.

Stosownie do wyrażonej w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych

zasady szczególnej ochrony działaczy związkowych pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z członkiem zarządu zakładowej organizacji

związkowej bez zgody zarządu tej organizacji. Co więcej, w wypadku gdy zakładowa

organizacja związkowa odmawia udzielenia zgody na rozwiązanie stosunku pracy z

pracownikiem, odmowa taka w zasadzie nie podlega ocenie sądu pracy (por. uchwała

Sądu Najwyższego z 11 września 1996 r., I PZP 19/96). Nie oznacza to jednak, że w

danym wypadku wyłączona jest możliwość stosowania art. 8 KP. Bowiem z jednej

strony, szczególna ochrona stosunku pracy działaczy związkowych nie jest celem samym w sobie i nie może być wykorzystywana w sposób dowolny, ale służyć powinna

ochronie działaczy związkowych przed ponoszeniem ujemnych następstw z powodu

wykonywanych przez nich funkcji związkowych (art. 32 w związku z art. 3 ustawy o

związkach zawodowych). Natomiast z drugiej strony, w art. 8 KP sformułowana została

ogólna dyrektywa interpretacyjna, która w celu unikania nadużyć prawa nakazuje

oceniać wszelkie prawa i obowiązki pracowników i pracodawców (art. 8 w związku z art.

1 KP), w tym również uprawnienia członka zarządu zakładowej organizacji związkowej w

zakresie szczególnej trwałości stosunku pracy, także z punktu widzenia przestrzegania

zasad współżycia społecznego. Sformułowana w art. 8 KP klauzula zasad współżycia

społecznego wyznacza bowiem granice, w ramach których dopuszczalne jest

-6korzystanie z praw podmiotowych w stosunkach pracy. Jakkolwiek więc określonemu

podmiotowi formalnie przysługuje jakieś prawo w stosunkach pracy, to jednak w

konkretnej sytuacji faktycznej może się okazać, że nie istnieje ono w sensie

materialnym, bowiem w danym wypadku jego realizacja oznaczałaby naruszenie

(wykroczenie poza granice) zasad współżycia społecznego. Dotyczy to w szczególności

także sytuacji, gdy objęty szczególną ochroną stosunku pracy działacz związkowy, który

rażąco naruszył swoje podstawowe obowiązki pracownicze, zamierza uniknąć

konsekwencji swego nagannego postępowania, powołując się na brak zgody zarządu

zakładowej organizacji związkowej na rozwiązanie stosunku pracy za wypowiedzeniem.

W rozpoznawanej sprawie powód, który zatrudniony był przez stronę pozwaną - Polskie

Koleje Państwowe-Oddział Drogowy w L. na stanowisku starszego toromistrza, dopuścił

się zawłaszczenia 8 sztuk przekładników prądowych. Prowadzone w tej sprawie

przeciwko powodowi postępowanie karne zostało wprawdzie umorzone i z tej przyczyny

dokonane w jego toku ustalenia, jak trafnie zarzuca powód w kasacji, nie mogą być w

niniejszym postępowaniu uznane za wiążące (art. 11 KPC a contrario). Tym niemniej, w

toku postępowania dowodowego w niniejszej sprawie Sąd dokonał ustaleń, z których

wynika, że powód nie tylko dopuścił się zawłaszczenia mienia należącego do strony

pozwanej (ośmiu wyżej wspomnianych przekładników prądowych), ale także w rażący

sposób naruszył ciążące na nim podstawowe obowiązki pracownicze, nie podejmując

niezbędnych działań mających na celu zapobieżenie powstałemu zagrożeniu dla

bezpieczeństwa ruchu kolejowego na powierzonym mu odcinku w wyniku zniszczenia

lub kradzieży urządzeń trakcyjnych (art. 100 KP oraz § 14 rozporządzenia Rady

Ministrów z 27 grudnia 1974 r. w sprawie praw i obowiązków pracowników kolejowych,

jednolity tekst: Dz.U. 1993 r. Nr 98, poz. 449). Biorąc pod uwagę, że ciężkie naruszenie

obowiązków pracowniczych jakich dopuścił się powód nie pozostaje w żadnym związku

z faktem pełnienia przez niego funkcji członka zarządu zakładowej organizacji

związkowej, powoływanie się w tym wypadku przez powoda na szczególną ochronę

stosunku pracy wynikającą z art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych uznać

należy za nadużycie prawa podmiotowego, które jest oczywiście sprzeczne ze

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa oraz z zasadami współżycia

społecznego (art. 8 KP).

W tej sytuacji Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 KPC orzekł jak w

-7sentencji.