I PKN 269/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 27 lutego 2001 r.

I PKN 269/00

Świadczeniem nienależnym jest wynagrodzenie prowizyjne komornika,

ustalone na podstawie sporządzonych przez niego wykazów, rejestrujących

rodzaj czynności oraz wysokość opłat pobranych według taksy i wynagrodzenia prowizyjnego, które wypełniał w sposób niezgodny z § 1 ust. 1, § 2 i § 3 zarządzenia nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w

sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne.

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Jadwiga SkibińskaAdamowicz (sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2001 r. sprawy z pozwu

Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego w C. przeciwko Leopoldowi K. o zapłatę, na skutek kasacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 1 grudnia 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Prezes Sądu Wojewódzkiego w C. żądał zasądzenia od Leopolda K. kwoty

8.227 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 29 listopada 1994 r. tytułem zwrotu pobranego w nadmiernej wysokości wynagrodzenia prowizyjnego w czasie od lipca 1993 r.

do września 1994 r. Według powoda, pozwany, zatrudniony na stanowisku komornika Sądu Rejonowego w L., pobierał w okresie spornym prowizję w wysokości 25%

opłat należnych od czynności, zamiast prowizji w wysokości 2% za każdą czynność.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, twierdząc, że wysokość wynagrodzenia prowizyjnego obliczał mu sam powód.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Częstochowie wyrokiem z dnia 11 czerwca 1999

r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 8.227 zł z odsetkami ustawowymi

od dnia 16 grudnia 1994 r. i nie obciążył pozwanego obowiązkiem zwrotu kosztów

procesu. Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwany jest komornikiem Sądu Rejonowego w L. Za swoje czynności otrzymywał wynagrodzenie prowizyjne. Wynagrodzenie to powinno być ustalone zgodnie z zarządzeniem nr 14 Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne, które to zarządzenie zostało zmienione

zarządzeniem nr 18 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 7 lipca 1992 r. W myśl §

1 ust. 3 zarządzenia, wynagrodzenie prowizyjne za wykonanie czynności polegającej

na zajęciu wynagrodzenia za pracę, rachunków bankowych, rachunków rozliczeniowo-oszczędnościowych (kont osobistych), wkładów oszczędnościowych, papierów

wartościowych oraz innych wierzytelności pieniężnych i praw majątkowych stanowi

2% opłat, nie więcej niż jednokrotność przeciętnego wynagrodzenia w sferze budżetowej w roku poprzednim. W piśmie z dnia 23 października 1992 r. Ministerstwo

Sprawiedliwości wyjaśniło, że wynagrodzenie prowizyjne określone w § 1 ust. 3 zarządzenia nr 14 za wykonanie czynności określonych w tym przepisie wynosi 2%

pobranych opłat. Kolejnym pismem z dnia 4 czerwca 1993 r. Ministerstwo Sprawiedliwości poinformowało prezesów wszystkich Sądów Wojewódzkich, że w celu ujednolicenia interpretacji § 1 ust. 3 zarządzenia nr 14, we wszystkich okręgach sądów

wynagrodzenie prowizyjne za zajęcie rachunku bankowego, wynagrodzenia za pracę

oraz za inne czynności stanowi 1/4 pobranych opłat za każdą z tych czynności. W

następnym piśmie z dnia 26 sierpnia 1993 r. Ministerstwo Sprawiedliwości ponownie

wyjaśniło, że wynagrodzenie prowizyjne określone w § 1 ust. 3 wymienionego zarządzenia wynosi 2% z 8%, „to znaczy 2%, a nie 25%” pobranych przez komorników

opłat. Pismo to otrzymali komornicy do wiadomości dnia 17 września 1993 r.

Gdy chodzi o pozwanego, to w okresie od lipca 1993 r. do września 1994 r.

składał co miesiąc wykazy, w których wpisywał między innymi obok sygnatury akt

sprawy pobraną opłatę według taksy oraz wynagrodzenie prowizyjne. W rubryce 7

tych wykazów należało wpisywać wynagrodzenie określone w § 1 ust. 3 zarządzenia

nr 14. Pozwany wypełniał powyższą rubrykę w ten sposób, że skreślał zapis „2%”,

wpisywał w to miejsce „25%” i liczył wynagrodzenie prowizyjne w wysokości 25%

opłat pobranych według taksy. Od września 1993 r. w drukach wykazów, w rubryce

7, została zamieszczona informacja, że należy do niej wpisywać „2% z 8%”. Mimo to

pozwany w dalszym ciągu wpisywał kwotę odpowiadającą 25% pobranych opłat. Na

podstawie powyższych wpisów było następnie obliczane i wypłacane wynagrodzenie.

W ten sposób w okresie spornym pozwany otrzymał oprócz wynagrodzenia należnego także kwotę wynagrodzenia dochodzoną pozwem, której wysokości nie kwestionował.

W ocenie Sądu Rejonowego było to świadczenie nienależne. Pozwany bowiem musiał się liczyć z obowiązkiem jego zwrotu, skoro sam dokonywał nierzetelnych wpisów do wykazów. Co więcej, po otrzymaniu pisma Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 26 sierpnia 1993 r. nie ulegało już żadnej wątpliwości, że wysokość wynagrodzenia komornika stanowi tylko 2% pobranych przez niego opłat za czynności

wymienione w § 1 ust. 3 zarządzenia nr 14. Pismem z dnia 29 listopada 1994 r. powód wezwał pozwanego do zwrotu kwoty 8.227 zł, w którym oznaczył jako termin

zapłaty dzień 15 grudnia 1994 r. Pozwany nie zareagował na to wezwanie. Zatem

odsetki od powyższej kwoty należą się od dnia 16 grudnia 1994 r.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie wyrokiem z dnia 1 grudnia 1999 r. oddalił apelację pozwanego, której podstawę stanowiły

dwa zarzuty. Pierwszy to ten, że wyrok Sądu Rejonowego został oparty na zarządzeniu nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, które jest nielegalne, choć nie ze

względu na swoją treść, lecz ze względu na to, że w dniu 17 czerwca 1992 r., tj. w

dniu podpisania zarządzenia przez ministra Jerzego Kropiwnickiego, nie był on już

Ministrem Pracy i Polityki Socjalnej, a więc osobą uprawnioną do wydawania i podpisywania aktów prawnych. Drugi zaś zarzut zmierzał do wykazania, że skoro przepisy

zarządzenia nr 14 były niejasne, a ich interpretacja przez Ministerstwo Sprawiedliwości niejednolita, to nie było podstaw do przypisania pozwanemu, że świadomie przekazał „fałszywe dane” służące za podstawę obliczenia wynagrodzenia.

Sąd Okręgowy, podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji podkreślił, że

po pewnych wahaniach, w piśmie z dnia 26 sierpnia 1993 r., Ministerstwo Sprawiedliwości przyjęło ostateczną interpretację § 1 ust. 3 zarządzenia nr 14, według której

wynagrodzenie prowizyjne za wykonanie przez komornika czynności polegającej na

zajęciu wynagrodzenia za pracę, rachunków bankowych, wkładów oszczędnościowych i innych wierzytelności stanowi 2% opłat, nie więcej jednak niż jednokrotność

przeciętnego wynagrodzenia w sferze budżetowej za rok poprzedni. O powyższej

interpretacji komornicy zostali zawiadomieni w dniu 17 września 1993 r. Mimo to pozwany nadal naliczał i pobierał prowizję w wysokości 25% pobranych opłat. Taki stan

rzeczy trwał do września 1994 r. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie jest trafny zarzut

pozwanego, jakoby zarządzenie nr 14 z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagro-

dzania prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne nie obowiązywało, a to ze względu na jego wydanie przez odwołanego ministra. Z obowiązującej wówczas Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 22 lipca 1952 r.

(utrzymanej w mocy ustawą z dnia 29 grudnia 1989 r., zmieniającą Konstytucję) oraz

ustawy z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą

ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej wynikała bowiem zasada

ciągłości władzy, oznaczająca uprawnienia ministra do wydawania zarządzeń aż do

momentu powstania nowego rządu. Również fakt nieopublikowania wymienionego

zarządzenia należy oceniać z punktu widzenia przepisów Konstytucji z dnia 22 lipca

1952 r. W latach 1993-94, których dotyczy spór, nie wszystkie akty prawne wymagały

publikacji. W myśl uchwały Rady Ministrów z dnia 12 lutego 1991 r. w sprawie regulaminu pracy ministrów (M.P. Nr 7, poz. 47), normatywne akty prawne wydawane

przez ministrów były ewidencjonowane w Urzędzie Rady Ministrów i rejestrowane w

rejestrze przepisów resortowych prowadzonych przez Ministra Sprawiedliwości.

Zgodnie z orzeczeniem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 9 listopada

1999 r. w sprawie ze skargi nr 26449/95, nawet nie publikowane zgodnie z krajowymi

przepisami reguły uznaje się za obowiązujące, jeśli dostęp do nich jest wystarczający. W przedmiotowej sprawie fakt zapoznania się pozwanego z zarządzeniem nr 14

był niesporny. Ponadto Sąd Okręgowy podkreślił, że Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 26 października 1993 r., U. 15/92, nie stwierdził niezgodności § 1 ust. 3

zarządzenia z przepisem art. 1 Konstytucji, który formułuje zasadę demokratycznego

państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Wreszcie Sąd Okręgowy podniósł, że pozwany nie zgłosił w postępowaniu przed Sądami

obu instancji zarzutów zmierzających do wykazania, że szkoda po stronie powoda

powstała z przyczyn od niego (tj. skarżącego) niezależnych (art. 124 KPC), zaś ciężar dowodu obciążał właśnie pozwanego (art. 3 KPC i art. 6 KC).

W kasacji od powyższego wyroku opartej na podstawie naruszenia prawa

materialnego pozwany wniósł o zmianę wyroków Sądów obu instancji i oddalenie

powództwa wraz z zasądzeniem na rzecz skarżącego kosztów procesu za wszystkie

instancje. W ocenie skarżącego, naruszenie prawa materialnego polegało na zastosowaniu do określania zasad wynagradzania komorników przepisów zarządzenia nr

14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. oraz na błędnej ich

interpretacji, a ponadto na niewłaściwym zastosowaniu art. 409 KC, polegającym na

przyjęciu przez Sąd Okręgowy, że pozwany, zużywając uzyskane korzyści, powinien

liczyć się z obowiązkiem ich zwrotu. Przede wszystkim skarżący podtrzymał swój

pogląd co do tego, że zarządzenie nr 14 narusza konstytucyjne prawo do sprawowania przez określoną osobę urzędu ministra po dymisji rządu spowodowanej uchwaleniem przez Sejm votum nieufności. Obowiązująca w 1992 r. Konstytucja z 1952 r. nie

przewidywała możliwości powierzenia zdymisjonowanemu rządowi dalszego sprawowania obowiązków - aż do czasu powołania nowego rządu. Tak więc przeciwne

zapatrywanie Sądu Okręgowego było sprzeczne z ówczesną Konstytucją. Powierzenie zdymisjonowanemu rządowi sprawowania obowiązków do czasu powołania nowego rządu było możliwe tylko w przypadkach określonych w art. 64 pkt 1-3 Konstytucji z 1992 r., z których żaden nie wystąpił w dacie wydania zarządzenia nr 14.

Skarżący zaznaczył również, że zarządzenie nr 14 zostało wydane przy braku

dla Ministra Pracy i Polityki Socjalnej delegacji ustawowej do określenia zasad wypłacania i wysokości stawek wynagrodzenia prowizyjnego komorników. Ustawa z

dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych w art. 21 upoważniła Radę Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia zasad wynagradzania

pracowników państwowych. Rada Ministrów nie skorzystała z tego uprawnienia, lecz

przekazała je do wykonania Ministrowi Pracy i Polityki Socjalnej, i to w poszerzonym

zakresie. Przekazała bowiem temu Ministrowi uprawnienie do ustalania nie tylko zasad wynagradzania (do czego jedynie sama była uprawniona), ale i wysokości wynagrodzenia (do czego w ogóle nie miała upoważnienia). Zatem nie można przyjąć, że

Minister Pracy i Polityki Socjalnej uzyskał delegację do określania zasad i ustalania

wysokości wynagrodzenia prowizyjnego komorników. Ponadto niedopuszczalne było

uchylenie aktu wyższej rangi, tj. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31

grudnia 1960 r. dotyczącego wynagrodzenia prowizyjnego komorników, przez akt

niższego rzędu, tj. zarządzenie nr 14 z dnia 17 czerwca 1992 r. W konsekwencji więc

zarządzenie nr 14 nie powinno być uznawane za legalne, gdyż rażąco narusza Konstytucję.

Gdy chodzi o naruszenie art. 409 KC, to zdaniem skarżącego jest ono następstwem nietrafnego poglądu Sądu Okręgowego, że treść przepisu § 1 ust. 3 zarządzenia nr 14 jest oczywista i jasna, podczas gdy zarówno brzmienie tego przepisu,

jak i jego interpretacje dokonywane przez Ministerstwo Sprawiedliwości uzasadniają

wniosek przeciwny. W związku z tym Sąd Okręgowy nie miał podstaw do przyjęcia,

że pozwany wprowadzał do wykazów nierzetelne (sprzeczne z prawem) wpisy i dlatego też musiał się liczyć z obowiązkiem zwrotu pobranej części prowizji. Poza tym

powód nie wykazał, że pozwany nie zużył uzyskanych korzyści. Wobec tego trzeba

było uznać, że obowiązek ich zwrotu wygasł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Najdalej idący zarzut kasacji dotyczy przyjęcia przez Sąd Okręgowy za

podstawę zaskarżonego wyroku przepisu § 1 ust. 3 zarządzenia nr 14 Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego

komorników sądowych za czynności egzekucyjne, które to zarządzenie ze względu

na sprzeczny z Konstytucją z dnia 22 lipca 1952 r. sposób wydania nie powinno być

uznane za legalne i uprawniające do stosowania jakichkolwiek sankcji wobec osób,

których dotyczy. Braku legalności upatruje przy tym skarżący w wydaniu zarządzenia

nr 14 przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej po dymisji ówczesnego Rządu spowodowanej uchwaleniem przez Sejm votum nieufności i w sytuacji, gdy Konstytucja z

1952 r. nie przewidywała możliwości powierzenia zdymisjonowanemu Rządowi

sprawowania swych obowiązków do czasu powołania nowego rządu.

W tej kwestii należy zauważyć, że Konstytucja uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r., nazwana ustawą zasadniczą Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, podlegała w okresie swego obowiązywania kilku nowelizacjom.

Jedną z nich była nowelizacja dokonana ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie

Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr 19, poz. 101). Polegała ona

między innymi na skreśleniu przepisów art. 31 oraz art. 32, dodaniu Rozdziału 3a

pod tytułem: „Prezydent Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. W rozdziale tym znalazł

się przepis art. 32f, który w ustępie 1 pkt 6 przewidywał uprawnienia Prezydenta do

występowania z wnioskiem do Sejmu o powołanie lub odwołanie Prezesa Rady Ministrów, oraz przepis art. 37 ust. 1 stanowiący, że organem uprawnionym do powołania

i odwołania Rady Ministrów lub poszczególnych jej członków jest Sejm, który podejmuje uchwały w tym przedmiocie na wniosek Prezesa Rady Ministrów przedstawiony

po porozumieniu z Prezydentem. Przepisy te weszły w życie z dniem 8 kwietnia 1989

r. i obowiązywały do dnia 7 grudnia 1992 r. Obowiązywały zatem także w dniu 17

czerwca 1992 r., tj. w dniu wydania przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej zarządzenia nr 14 dotyczącego wynagrodzenia prowizyjnego komorników. Na ich podstawie Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął dnia 5 czerwca 1992 r. uchwałę w sprawie

odwołania Rady Ministrów (Dz.U. Nr 17, poz. 125). Treść tej uchwały jest następują-

ca: „Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, w związku ze zgłoszonym przez Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej, a także zgłoszonym przez grupę posłów wnioskiem o odwołanie Rady Ministrów, na podstawie art. 32f ust. 1 pkt 6 oraz art. 37 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej odwołuje Radę Ministrów. Sejm powierza równocześnie Rządowi dalsze pełnienie obowiązków do czasu powołania Rady Ministrów w

nowym składzie”.

W przedstawionym stanie prawnym niezasadny okazał się więc zarzut skarżącego, jakoby sposób wydania wymienionego zarządzenia naruszał przepisy Konstytucji, powodował jego nielegalność z tej przyczyny i sprawiał, że nie mogło być ono

uznane za podstawę prawną rozstrzygnięcia. Należy przyznać rację skarżącemu, że

ocena zgodności zarządzenia nr 14 z Konstytucją przeprowadzona przez Sąd Okręgowy powinna być odniesiona do przepisów konstytucyjnych obowiązujących w dacie wydania zarządzenia nr 14, ta zaś data była wcześniejsza niż dzień, w którym

weszła w życie Ustawa Konstytucyjna z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych

stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej

oraz o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 84, poz. 426). Ustawa ta zaczęła bowiem

obowiązywać od dnia 8 grudnia 1992 r. Jednak powyższe uchybienie Sądu drugiej

instancji nie spowodowało błędnego rozstrzygnięcia, gdyż - jak wynika z wcześniejszych uwag - w dniu wydania zarządzenia nr 14 ówczesny Minister Pracy i Polityki

Socjalnej był uprawniony do jego wydania. Poza tym skarżący, zarzucając Sądowi

Okręgowemu niewskazanie przepisów Konstytucji mających - zdaniem tego Sądu świadczyć o zgodności z nimi warunków wydania zarządzenia nr 14, sam nie przytoczył przepisów uzasadniających jego tezę o tym, że sposób wydania zarządzenia

naruszał przepisy konstytucyjne. Natomiast pogląd wykluczający możliwość powierzenia zdymisjonowanemu rządowi sprawowania obowiązków do czasu powołania

nowego rządu, wywiódł z art. 64 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992

r., która - na co sam zwrócił uwagę w kasacji - nie obowiązywała jeszcze w dniu wydania zarządzenia nr 14.

2. Nie mógł być również uznany za skuteczny zarzut wydania zarządzenia nr

14 przez ówczesnego Ministra Pracy i Polityki Socjalnej mimo jakoby braku po jego

stronie upoważnienia do określenia zasad wypłacania i wysokości stawek wynagrodzenia prowizyjnego komorników. Komornicy są urzędnikami państwowymi - pracownikami sądów rejonowych, powołanymi do wykonywania czynności egzekucyjnych i innych czynności określonych w ustawach. Jednak ustawa z dnia 20 czerwca

1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1990 r. Nr

23, poz. 138 ze zm.) nie uregulowała ich sytuacji prawnej, odsyłając w tym zakresie

do odpowiednich unormowań zawartych w ustawie z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz.U. Nr 31, poz. 214 ze zm.). Przepis art. 44

drugiej z wymienionych ustaw stanowi, że jej przepisy stosuje się do pracowników

administracyjnych, pomocniczych, technicznych i obsługi Sądu Najwyższego i innych

sądów, prokuratury, a także do kuratorów sądowych - ze zmianami wynikającymi z

przepisów szczególnych. Zatem wymieniona ustawa - z zastrzeżeniem zawartym w

końcowej części art. 44 - ma również zastosowanie do komorników sądowych będących pracownikami sądów. Ustawa ta w art. 21 ust. 3 upoważniła równocześnie

Radę Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia zasad wynagradzania i

awansowania oraz wymaganych kwalifikacji w zakresie wykształcenia i praktyki zawodowej urzędników państwowych. Na podstawie powyższego przepisu, a także art.

44 i innych tej ustawy, Rada Ministrów wydała dnia 18 lutego 1989 r. rozporządzenie

w sprawie zasad wynagradzania pracowników urzędów państwowych (Dz.U. Nr 8,

poz. 50 ze zm.). Przepis § 1 ust. 1 rozporządzenia określił jego zakres podmiotowy,

stanowiąc w pkt 3, że rozporządzenie stosuje się do pracowników administracyjnych,

pomocniczych, technicznych i obsługi sądów powszechnych, państwowych biur

notarialnych, kuratorów zawodowych oraz komorników - zwanych dalej

„pracownikami”. Z kolei § 2 rozporządzenia ustalił tabelę miesięcznych stawek wynagrodzenia zasadniczego, tabelę stawek dodatku funkcyjnego, a także tabelę stanowisk, zaszeregowań i kwalifikacji pracowników zatrudnionych w urzędach naczelnych, centralnych i terenowych organów administracji państwowej. Natomiast ustalenie tego rodzaju tabeli dla pracowników administracyjnych i innych sądów powszechnych oraz komorników Rada Ministrów przekazała Ministrowi Pracy i Polityki

Socjalnej. Ponadto § 6 ust. 1 rozporządzenia przewidział dla pracowników nim objętych dodatek za prace wykonywane w warunkach szkodliwych lub uciążliwych dla

zdrowia. Z wyrażeń użytych w § 2 ust. 1 („ustala się”) oraz w § 6 ust. 1 („pracownikowi przysługuje”) wynika zarazem, że świadczenia określone w tych przepisach

mają charakter obligatoryjny. W przeciwieństwie do nich, przepis § 6 ust. 3 postanowił, że pracownikom, do których stosuje się rozporządzenie, mogą być przyznane

premie i nagrody związane z rodzajem wykonywanej pracy oraz wynagrodzenie

prowizyjne za czynności egzekucyjne, których szczegółowe warunki przyznawania

oraz wysokość określa - w myśl § 6 ust. 4 - Minister Pracy i Polityki Socjalnej. Trzeba

także zaznaczyć, że ustawodawca w art. 21 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów

państwowych określił kryteria ustalania wynagrodzenia pracowników, stanowiąc, że

urzędnikowi państwowemu przysługuje wynagrodzenie zależne od zajmowanego

stanowiska, posiadanych kwalifikacji zawodowych, jakości oraz stażu pracy,

natomiast w art. 21 ust. 3 upoważnił Radę Ministrów do określenia (w drodze

rozporządzenia) „zasad wynagradzania”, co przede wszystkim dotyczy wynagrodzenia zależnego od zajmowanego stanowiska, kwalifikacji, jakości oraz stażu pracy

- czyli takiego, o jakim stanowi art. 21 ust. 1 ustawy. Tego też uprawnienia - wbrew

poglądowi skarżącego - Rada Ministrów nie przekazała Ministrowi Pracy i Polityki

Socjalnej, lecz sama w § 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 18 lutego 1989 r. w sprawie

zasad wynagradzania pracowników urzędów państwowych ustaliła tabelę miesięcznych stawek wynagrodzenia zasadniczego i tabelę stawek dodatku funkcyjnego wraz

ze sposobem jego obliczenia, jak również w § 6 ust. 1 określiła zasady przyznawania

dodatku za prace wykonywane w warunkach szkodliwych lub uciążliwych dla zdrowia, których wykaz zawarła w załączniku do wymienionego rozporządzenia.

Nie ulega wątpliwości, że składnikiem wynagrodzenia komornika jest także

prowizja. Nie jest to jednak część wynagrodzenia zasadniczego, gdyż wynagrodzenie zasadnicze zostało ustalone w tabeli określającej miesięczne stawki tego wynagrodzenia. Zgodnie z § 36 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. o komornikach sądowych (Dz.U. z 1961 r. Nr 13, poz. 66 ze zm.), wynagrodzenie prowizyjne jest wynagrodzeniem dodatkowym, na którego wysokość ma

wpływ wysokość opłat za czynności egzekucyjne pobranych przez komornika w danym miesiącu, stosownie do przepisów o taksie za czynności komorników. Zatem

wynagrodzenie prowizyjne zależy od osobistego wkładu komornika i efektów jego

pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2000 r., I PKN 469/99,

OSNAPiUS 2001 nr 13, poz. 430). W § 6 ust. 4 rozporządzenia Rada Ministrów upoważniła Ministra Pracy i Polityki Socjalnej do określenia „szczegółowych warunków

przyznawania nagród i premii oraz wynagrodzenia prowizyjnego, o których mowa w

ust. 3, oraz ich wysokości”. Na podstawie tak zredagowanego przepisu można by

więc wnioskować, że „zasadami wynagradzania”, o których stanowi art. 21 ust. 3

ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych i do których określenia została upoważniona Rada Ministrów, zostało objęte prawo komornika do prowizji za czynności egzekucyjne. W takim wypadku należałoby uznać, że to

uprawnienie Rada Ministrów wykorzystała i wykonała, wydając rozporządzenie z dnia

18 lutego 1989 r. o wynagradzaniu pracowników urzędów państwowych (§ 6 ust. 3

pkt 2), natomiast jedynie szczegółowe warunki i wysokość wynagrodzenia prowizyjnego przekazała do określenia Ministrowi Pracy i Polityki Socjalnej (§ 6 ust. 4). W

wyniku powyższego rozwiązania prawnego Minister ten, powołując się na § 6 ust. 4

przytoczonego rozporządzenia, wydał zarządzenie nr 14 w sprawie wynagrodzenia

prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne, w którego § 1 ust. 3

postanowił, że wynagrodzenie prowizyjne za wykonanie czynności polegającej na

zajęciu wynagrodzenia za pracę, rachunków bankowych, rachunków oszczędnościowo-rozliczeniowych, wkładów oszczędnościowych, papierów wartościowych oraz

innych wierzytelności pieniężnych i praw majątkowych stanowi 2% opłat, nie więcej

niż jednokrotność przeciętnego wynagrodzenia w sferze budżetowej za rok poprzedni. Przed wejściem w życie powyższego zarządzenia, tj. przed dniem 1 lipca 1992 r.,

wynagrodzenie prowizyjne za czynności egzekucyjne wynosiło 40% opłat pobranych

przez komornika, stosownie do przepisów o taksie za czynności komorników (§ 36

wskazanego wcześniej rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia

1960 r. o komornikach oraz § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

24 czerwca 1991 r. w sprawie taksy za czynności komorników - Dz.U. Nr 62, poz.

204 ze zm.). W orzeczeniu z dnia 26 października 1993 r, U 15/92 (OTK 1993 nr 2,

poz. 36), Trybunał Konstytucyjny, po zbadaniu zgodności § 1 ust. 3 (a także ust. 2,4 i

5) zarządzenia nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w

sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne z wskazanymi we wniosku Stowarzyszenia Komorników Sądowych z siedzibą

w Gorzowie Wlkp. przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Kodeksu pracy

oraz ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych

orzekł, że przepisy § 1 ust. 3 (a także ust. 2,4 i 5) wymienionego zarządzenia nie są

niezgodne z art. 1, art. 3, art. 6, art. 56 ust. 1 i art. 68 Konstytucji, z art. 13, art. 78 i

art. 80 Kodeksu pracy oraz z art. 21 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Trybunał Konstytucyjny

stwierdził, że: „Określając wynagrodzenie prowizyjne komorników sądowych za

czynności egzekucyjne Minister PiPS nie był skrępowany w jakikolwiek sposób przez

upoważnienie zawarte w § 6 ust. 4 rozporządzenia RM z dnia 18 lutego 1989 r.; miał

bowiem określić szczegółowe warunki przyznawania wynagrodzenia prowizyjnego.

Nie budzi wątpliwości, że zmieścił się w granicach upoważnienia. Minister PiPS zarówno określił ogólny sposób ustalania wynagrodzenia prowizyjnego, jak i pułapy

procentowe zależne od kwoty opłaty”. Aczkolwiek więc Trybunał Konstytucyjny nie

odniósł się wprost do kwestii legalności zarządzenia nr 14 z uwagi na jego wydanie

przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, to jednak pośrednio - ale wyraźnie - wypowiedział się na temat istnienia podstaw do wydania przez tego Ministra zarządzenia

w granicach upoważnienia zawartego w § 6 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów w

sprawie wynagrodzenia pracowników urzędów państwowych.

3. Nie można także podzielić zarzutu zawartego w kasacji, przypisującego Sądowi Okręgowemu dokonanie błędnej wykładni § 1 ust. 3 zarządzenia nr 14 wskutek

oceny, że jest to przepis „oczywisty, jasny i nie może być żadnej wątpliwości przy

jego interpretacji”. Wskazany przepis jest częścią regulacji zawartej w § 1 zarządzenia i nabiera oczywistości w powiązaniu z treścią ust. 1. Przepis § 1 ust. 1 postanawia bowiem, że komornikowi sądowemu za dokonane czynności egzekucyjne przysługuje wynagrodzenie prowizyjne stanowiące część opłat pobranych przez niego

stosownie do przepisów w sprawie taksy za czynności komorników. Natomiast § 1

ust. 3 przewiduje, że wynagrodzenie prowizyjne za wykonanie czynności określonej

w tym przepisie stanowi 2% tych opłat, jednak nie więcej niż jednokrotność przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w sferze budżetowej w roku poprzednim. W

związku z tym, po ostatecznej interpretacji tego przepisu przez Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawionej w pismach z dnia 26 sierpnia 1993 r. i z dnia 23 października 1993 r., nie mogło już ulegać wątpliwości, że wynagrodzenie prowizyjne

komorników za wykonanie czynności polegającej na zajęciu wynagrodzenia za

pracę, rachunków bankowych, rachunków oszczędnościowo-rozliczeniowych, wkładów oszczędnościowych, papierów wartościowych oraz innych wierzytelności pieniężnych i praw majątkowych stanowi 2% pobranych opłat za każdą czynność w

sprawie, nie więcej niż jednokrotność przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w

sferze budżetowej w roku poprzednim.

4. Nie mógł być wreszcie uwzględniony zarzut naruszenia art. 409 KC. Przepis

ten stanowi, że obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli

ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu. Norma zawarta w tym przepisie zakłada więc obecność dwóch niezbędnych elementów faktycznych: po pierwsze - istnienie po stronie zobowiązanego

do zwrotu wzbogacenia w chwili zgłoszenia roszczenia o wydanie korzyści w naturze

lub o zwrot jej wartości i po wtóre - istnienie po stronie wzbogaconego w chwili wy-

zbywania się lub zużywania korzyści powinności przewidywania obowiązku jej

zwrotu. W tym jednak aspekcie sprawa nie była rozpoznawana przez żaden z Sądów. Pozwany bowiem w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji nie powoływał się na to, że zużył nienależnie pobraną część wynagrodzenia prowizyjnego i

wskutek tego nie jest już wzbogacony. Także w apelacji nie zgłosił przeciw roszczeniu powoda zarzutu wywiedzionego z art. 409 KC. W związku z tym nie ma w sprawie żadnych ustaleń w tym zakresie i nie ma ponadto zarzutu naruszenia przepisów

postępowania. W tej sytuacji Sąd Najwyższy nie mógł uznać, że zarzut naruszenia

prawa materialnego - art. 409 KC był zasadny.

Biorąc przytoczone względy pod uwagę, Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu

kasacji (art. 39312 KPC).