I PKN 246/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 września 1999 r.

I PKN 246/99

Obowiązek wskazania pracownikowi w oświadczeniu pracodawcy przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę (art. 30 § 4 KP) dotyczy

także wypowiedzenia dokonanego na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989

r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z

1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.).

Przewodniczący: SSN Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie: SN

Jadwiga Skibińska-Adamowicz, SA Katarzyna Gonera.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 września 1999 r. sprawy z powództwa Barbary R.-R. przeciwko Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego „PZL-R.” S.A. w R.

o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 11 lutego 1999 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Rzeszowie z dnia 18 listopada

1998 r. [...]

Uzasadnienie

W imieniu powódki Barbary R.-R. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 11 lutego

1999 r. [...], którym Sąd ten zmienił - oddalając powództwo - wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Rzeszowie z dnia 18 listopada 1998 r. [...].

Sąd Pracy przywrócił powódkę Barbarę R.-R. do pracy u strony pozwanej

(Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego „PZL-R.” S.A. w R.) na dotychczasowych warunkach pracy i płacy. Z ustaleń tego Sądu wynika, że powódka zatrudniona była u

strony pozwanej od 15 lutego 1979 r. na stanowisku referenta, od 1 kwietnia 1991 r.

na stanowisku starszego referenta do spraw administracji, a następnie starszego re-

ferenta prawnego. Od 14 października 1995 r. przebywała na urlopie wychowawczym (do 13 października 1998 r.). Odbyła aplikację radcowską, lecz nie przystąpiła

do egzaminów. Na początku 1995 r. w sekcji prawnej zatrudnionych było łącznie z

powódką 6 osób. Dnia 31 sierpnia 1995 r. rozwiązana została umowa z Lesławem S.

Do końca sierpnia 1996 r. oba etaty (zwolnione przez powódkę i S.) nie zostały obsadzone, a od 1 września 1996 r. do tej sekcji przeniesiony został z działu RR Tadeusz P. (na czas odbywania aplikacji radcowskiej). W tym czasie pracę Tadeusza

P. w dziale RR wykonywać miał jego przełożony. W lutym 1997 r. został zlikwidowany jeden etat w dziale prawnym. Powódka otrzymała wypowiedzenie umowy o pracę

w dniu 13 lipca 1998 r., a jako jego przyczynę strona pozwana podała „brak możliwości powrotu do macierzystej jednostki organizacyjnej – po ewentualnym powrocie z

urlopu”. Ustaliwszy taki stan faktyczny Sąd Pracy uznał, że wypowiedzenie umowy o

pracę powódce jest nieuzasadnione. Powołał się przy tym na § 14 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie urlopów i zasiłków wychowawczych

(Dz.U. Nr 60, poz. 277), równocześnie podając, iż na podstawie ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U.

z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), pracodawca może wypowiedzieć umowę o pracę

pracownicy korzystającej z urlopu wychowawczego, przy uwzględnieniu przesłanek

określonych w art. 41 KP, art. 5 ust. 3 ustawy z 28` grudnia 1989 r. i rozporządzenia

Rady Ministrów z 28 maja 1996 r. Sąd Pracy nie podzielił stanowiska strony pozwanej, że w 1997 r. zostało zlikwidowane stanowisko powódki w dziale prawnym, gdyż

wówczas nie rozwiązano z powódką umowy o pracę, a przy tym równie dobrze mogło zostać zlikwidowane stanowisko, które pozostało po L.S., które nie było obsadzone od sierpnia 1995 r.

Po rozpoznaniu apelacji strony pozwanej Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał, że jest ona uzasadniona, „zwłaszcza o ile wskazuje na naruszenie przez

Sąd Rejonowy przepisów prawa materialnego, skutkuje to w konsekwencji zmianą

zaskarżonego wyroku i oddaleniem powództwa”. Sąd drugiej instancji w szczególności podkreślił, że Sąd Pracy ustalił, iż w dziale prawnym, w którym zatrudniona była

powódka, nastąpiło zmniejszenie zatrudnienia i stwierdził, że pracodawca może wypowiedzieć umowę o pracę pracownicy korzystającej z urlopu wychowawczego, o ile

zachodzą okoliczności określone w ustawie z 28 grudnia 1989 r. „Następnie popada

w sprzeczność i dokonuje tu wykładni § 14 rozporządzenia Rady Ministrów w spra-

wie urlopów i zasiłków wychowawczych, stwierdzającego iż pracodawca jest obowiązany dopuścić pracownicę po zakończeniu urlopu wychowawczego do pracy na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed urlopem lub na innym, zgodnym z

kwalifikacjami, który w przedmiotowej sprawie nie ma zastosowania. Strona pozwana

z uwagi właśnie na zmniejszenie liczby zatrudnionych dokonała wypowiedzenia

umowy o pracę – zgodnie z ustawą o tzw. grupowych zwolnieniach”. Strona pozwana

w 1995 r. zamierzała powódce wypowiedzieć umowę o pracę, gdyż jej dalsze zatrudnienie w dziale prawnym - z uwagi na nieukończoną aplikację radcowską - stało

się zbędne. Wypowiedzenie to zostało anulowane, gdyż po jego otrzymaniu powódka

złożyła podanie o urlop wychowawczy od 15 października 1995 r. do 15 października

1998 r., na który strona pozwana wyraziła zgodę. Powódka miała zatem świadomość, iż w przypadku braku możliwości jej zatrudnienia, strona pozwana może jej

wypowiedzieć umowę o pracę. Zatrudnienie w dziale powódki T.P. (przeniesionego z

innego działu) na czas odbywanej przez niego aplikacji radcowskiej (w latach 19961999) nie ma żadnego znaczenia dla oceny zasadności wypowiedzenia umowy powódce. Strona pozwana „wyraziła zgodę z uwagi na stawiane aplikantom radcowskim wymagania odbycia praktyki w biurze radców prawnych”.

W kasacji zaskarżonemu wyrokowi postawiono zarzut, że: 1. narusza art. 5

ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r. „poprzez przyjęcie, że do

zastosowania niniejszych przepisów nie jest konieczne zmniejszenie zatrudnienia u

pracodawcy i nieuwzględnienie, faktu że do zmniejszenia zatrudnienia u strony pozwanej nie doszło”, 2. zarzut naruszenia art. 45 w związku z art. 41 KP „wobec okoliczności, że przy utrzymaniu stanu dotychczasowego zatrudnienia powódka była

pracownikiem podlegającym szczególnej ochronie” oraz 3. naruszenia art. 30 § 4 KP

„poprzez przyjęcie, że jako przyczynę rozwiązania stosunku pracy wystarczy wskazać brak możliwości powrotu do macierzystej jednostki organizacyjnej po ewentualnym powrocie z urlopu wychowawczego”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty kasacji są w części usprawiedliwione i dlatego została ona uwzględniona. W szczególności trafny jest zarzut naruszenia art. 30 § 4 KP. Powódka –

mimo iż strona powodowa na przepis ten nie wskazała – została zwolniona z pracy w

trybie art. 10 ustawy z 28 grudnia 1989 r., który stanowi, że jej przepisy, z wyjątkiem

art. 2 - 4, mają odpowiednie zastosowanie także w razie podejmowania przez kierownika zakładu pracy indywidualnych decyzji o zwalnianiu pracowników z przyczyn

wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r., jeżeli przyczyny te stanowią wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy. W myśl § 4 rozporządzenia z 28 maja 1996 r. w sprawie urlopów i zasiłków wychowawczych pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownicę wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego do dnia zakończenia tego urlopu, chyba że zachodzą przyczyny określone w przepisach o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy (a także w razie zawinionego zachowania się pracownicy – art.

52 KP oraz w razie zaprzestania sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem). Uregulowanie to należy rozumieć w ten sposób, że rozwiązując stosunek pracy z przyczyn określonych w ustawie z 28 grudnia 1989 r. pracodawca musi postępować

zgodnie z regułami przewidzianymi w tej ustawie. Musi oczywiście respektować

także normy dotyczące rozwiązania umowy o pracę zawarte w Kodeksie pracy, gdyż

ustawa z 28 grudnia 1989 r. jedynie w pewnym zakresie modyfikuje zasady zawarte

w tym Kodeksie, nie zastępuje natomiast regulacji kodeksowej w całości. Oznacza to

między innymi, że przestrzegany musi być wymóg przewidziany w art. 30 § 4 KP

także wtedy, gdy rozwiązanie umowy o pracę następuje na podstawie przepisów

ustawy z 28 grudnia 1989 r. Wprawdzie wymaganie podawania w oświadczeniu woli

pracodawcy przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę wprowadzone

zostało do Kodeksu pracy dopiero nowelą z 2 lutego 1996 r. (ustawą o zmianie

ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze

zm.), ale od czasu jej wejścia w życie (2 czerwca 1996 r.) obowiązuje ono nie tylko w

stosunku do wypowiedzeń dokonywanych wyłącznie na podstawie przepisów Kodeksu pracy, ale także i do wypowiedzeń następujących w trybie ustawy z 28 grudnia

1989 r., gdyż nowela – chociażby z tego względu, iż jest aktem prawnym późniejszym – zmodyfikowała (wprowadzając dodatkowe wymaganie) tym samym pośrednio także sposób wypowiadania umów o pracę na podstawie ustawy z 28 grudnia

1989 r. W piśmie skierowanym do powódki strona pozwana jako przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę – powołując się na art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989

r. – wskazała „brak możliwości powrotu do macierzystej jednostki organizacyjnej – po

ewentualnym powrocie z urlopu wychowawczego”. Takie określenie przyczyny

wypowiedzenia umowy o pracę nie może być uznane za prawidłowe, gdyż jest ogól-

nikowe, nie koresponduje z treścią art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r. i do pewnego stopnia jest niezrozumiałe. Może być ono rozumiane w ten sposób, że powódka „po ewentualnym powrocie z urlopu wychowawczego ”nie będzie miała możliwości powrotu do macierzystej jednostki organizacyjnej (brak „możliwości powrotu”

będzie po jej stronie, a nie po stronie pracodawcy). Istotniejsze jest jednakże to, że w

myśl art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r. wypowiedzenie umowy o pracę może

nastąpić w razie zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku

ze zmianami organizacyjnymi, produkcyjnymi albo technologicznymi. Samo zmniejszenie zatrudnienia nie jest w tym przepisie traktowane jako przyczyna rozwiązania

umowy o pracę, a jedynie jako konsekwencja takich przyczyn jak przyczyny ekonomiczne, organizacyjne, produkcyjne lub technologiczne. Jeżeli więc pracodawca

rozwiązuje umowę o pracę z powołaniem się na art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia

1989 r., powinien wskazać w sposób w miarę skonkretyzowany powody ekonomiczne, organizacyjne, produkcyjne lub technologiczne, które stanowiły przyczynę jego

decyzji. Nie wystarczy w tym wypadku powoływanie się na to, że dochodzi do

zmniejszenia zatrudnienia, gdyż zwalniając pracownika (i nie przyjmując w danym

momencie nowego) pracodawca zawsze zmniejsza zatrudnienie, a to oznaczałoby,

iż w gruncie rzeczy wymaganie istnienia uzasadnienia dla wypowiedzenia umowy o

pracę pozbawione byłoby sensu. Niezależnie od tego należy jednakże stwierdzić, że

jakkolwiek w toku procesu strona pozwana powoływała się na okoliczność, iż doszło

do zmniejszenia zatrudnienia w dziale, w którym zatrudniona była powódka, to jednak nie wskazała jej w oświadczeniu woli o wypowiedzeniu umowy o pracę jako

przyczyny tego wypowiedzenia, posłużyła się natomiast enigmatyczną – mogącą być

w różny sposób rozumianą – formułą „braku możliwości powrotu” do macierzystej

jednostki organizacyjnej. By przyczyna tak sformułowana mogła być uznana za ujętą

zgodnie z wymaganiami art. 30 § 4 KP (w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia

1989 r.), konieczne byłoby wskazanie – w sposób w miarę skonkretyzowany – bądź

powodów natury ekonomicznej, bądź organizacyjnej lub produkcyjnej albo technologicznej, które uzasadniały decyzję o wypowiedzeniu powódce umowy o pracę. Ponieważ pismo skierowane do niej powodów tych nie konkretyzuje, a przy tym jego

treść jest niejednoznaczna, wobec tego należy uznać, że w sprawie doszło do naruszenia art. 30 § 4 KP.

Ustawodawca bliżej nie wyjaśnia, w jaki sposób powinna być pojmowana kategoria przyczyn organizacyjnych, ekonomicznych, produkcyjnych i technologicz-

nych, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r., pozostawiając tę

kwestię praktyce (orzecznictwu). W ocenie Sądu Najwyższego – w przeciwieństwie

do stanowiska wyrażonego przez Sąd drugiej instancji – przy ustalaniu zawartości

treściowej tej kategorii, w przypadku pracowników przebywających na urlopach wychowawczych, nie można abstrahować od reguły ustanowionej w § 14 rozporządzenia w sprawie urlopów i zasiłków wychowawczych, w myśl której pracodawca jest

obowiązany dopuścić pracownicę po zakończeniu urlopu wychowawczego do pracy

na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem urlopu lub na

innym stanowisku odpowiadającym jej kwalifikacjom zawodowym, za wynagrodzeniem nie niższym od wynagrodzenia za pracę przysługującego w dniu podjęcia pracy

na stanowisku zajmowanym przed tym urlopem. Pominięcie tego przepisu, zwłaszcza w tych przypadkach, gdy ocena dotyczy istnienia przyczyny natury organizacyjnej, uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę pracownikowi przebywającemu

na urlopie wychowawczym, może bowiem prowadzić do zasadniczego stępienia jego

ochronnego ostrza, czy wręcz do pozbawienia go praktycznego znaczenia. Z ustaleń

natury faktycznej przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia przez Sąd pierwszej

instancji – które przy tym, nie zostały zakwestionowane przez Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych - wynika, że przy uwzględnieniu tego, co przewidziane

zostało w § 14 rozporządzenia w sprawie urlopów i zasiłków wychowawczych, brak

było podstaw do uznania, że istniały jakieś przyczyny organizacyjne, ekonomiczne,

produkcyjne czy technologiczne uzasadniające wypowiedzenie umowy o pracę powódce, zwłaszcza jeżeli zważyć, że przebywając na urlopie wychowawczym, powódka pracy nie świadczyła i nie pobierała wynagrodzenia, zaś to, jakie w istocie możliwości jej zatrudnienia po powrocie z urlopu wychowawczego mógł mieć pracodawca

(nie tylko w jednostce, w której zatrudniona była przed urlopem), trudno było precyzyjnie ocenić w chwili, w której przebywała ona jeszcze na tym urlopie. Oznacza to

tym samym, że w sprawie doszło do błędnego zastosowania art. 1 ust. 1 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r., a tym samym także art. 5 ust. 1 tej ustawy oraz § 4 rozporządzenia w sprawie urlopów i zasiłków wychowawczych.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39315 KPC, mając

na względzie, iż w sprawie nie doszło do naruszeń istotnych przepisów postępowania, a rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji oparte zostało na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu powyżej wskazanych przepisów prawa materialnego,

orzekł jak w sentencji wyroku.