I PKN 234/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 2 września 1999 r.

I PKN 234/99

Odsetki ustawowe za niewypłacenie w terminie twórcy projektu wynalazczego wynagrodzenia przewidzianego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia

9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych (Dz.U. Nr 83, poz. 374) przysługują za okresy opóźnienia przypadające

po dniu wejścia w życie tego rozporządzenia.

Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), NSA Bogusław Gruszczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 2 września 1999 r. sprawy z powództwa Włodzimierza M., Kazimierza G. i Włodzimierza S. przeciwko Przedsiębiorstwu

Państwowemu Kopalni Węgla Brunatnego „B.” w R. o zapłatę, na skutek kasacji powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 17 grudnia 1997 r. [...]

1) o d d a l i ł kasację,

2) zasądził od powodów Włodzimierza M., Kazimierza G. i Włodzimierza S.

ma rzecz strony pozwanej Kopalni Węgla Brunatnego „B.” S.A. w R. (poprzednio

Przedsiębiorstwa Państwowego Kopalnia Węgla Brunatnego „B.” w R.) kwoty 500

(pięćset) złotych od każdego z nich tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Pełnomocnik powodów wniósł kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi

z dnia 17 grudnia 1997 r. w części - jak to określił - dotyczącej oddalenia powództwa.

Jest to budzące zastrzeżenia określenie zakresu zaskarżenia, skoro zaskarżonym

wyrokiem Sąd Apelacyjny w punkcie pierwszym zmienił zaskarżony apelacją powoda

wyrok Sądu pierwszej instancji przez określone podwyższenie zasądzonych kwot, a

w punkcie drugim oddalił apelację w pozostałej części. Pomimo niedokładności kasacji we wskazaniu zaskarżonej części wyroku nie nasuwało wątpliwości to, że cho-

dziło o oddalenie apelacji powodów (punkt 2 wyroku) i w takim zakresie kasacja została rozpoznana.

Co do podstaw kasacji, to powołano w niej zarówno naruszenie prawa materialnego (art. 3931 pkt 1 KPC), jak i naruszenie przepisów postępowania (art. 393 1 pkt

2 KPC). Jednakże tylko w zakresie pierwszej podstawy zarzuty zostały przedstawione w sposób wystarczająco skonkretyzowany przez wskazanie przepisów, które zdaniem skarżącego, zostały naruszone. Nie ma natomiast takiej niezbędnej konkretyzacji zarzutów co do drugiej z powołanych podstaw. W tym zakresie kasacja, nie wskazując jakiegokolwiek naruszonego przepisu postępowania, ograniczyła się do powołania samej podstawy kasacji przewidzianej w art. 3931 pkt 2 KPC. Także w uzasadnieniu kasacji nie przedstawiono zarzutu, który odnosiłby się do naruszenia określonego przepisu postępowania przez Sąd Apelacyjny w Łodzi, orzekający wyrokiem z

dnia 17 grudnia 1997 r. W tym przedmiocie kasacja powołała się bowiem na to, że w

wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 11 sierpnia 1994 r. błędnie zostały potraktowane

czynności powodów dotyczących zrezygnowania przez nich z należnego im wynagrodzenia od OGWB w W., które zostało zlikwidowane z dniem 3 grudnia 1988 r.

Nie oceniając merytorycznie tego zarzutu, przedstawionego bez odniesienia do jakiegokolwiek przepisu postępowania, a nawet bez odniesienia do zaskarżonego kasacją wyroku trzeba zauważyć, że zarzut ten na pewno nie wskazuje na zaistnienie

jednej z sytuacji powodującej nieważność postępowania, o których mowa w art. 379

KPC.

Stosownie zatem do art. 39311 KPC rozpoznaniu podlegała podstawa kasacji

zawierająca zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, natomiast Sąd Najwyższy nie rozpoznawał sprawy pod kątem naruszenia przepisów postępowania, wobec braku takich zarzutów w kasacji i wobec niestwierdzenia nieważności postępowania podlegającej rozważeniu z urzędu.

W zakresie podstawy z art. 3931 pkt 1 KPC kasacja przedstawiła zarzuty naruszenia następujących przepisów:

1. art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (w brzmieniu

tekstu jednolitego: Dz.U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177) poprzez przyjęcie wymagalności

roszczenia w dacie 1 stycznia 1989 r., w której pozwana Kopalnia nie miała osobowości prawnej.

2. § 23 ust. 3 załącznika do Zarządzenia Ministra Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. w sprawie zasad obliczania

efektów stanowiących podstawę do ustalania wysokości wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze (M.P. Nr 12, poz. 87) przez błędne zastosowanie;

3. art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości przez nie zastosowanie,

4. § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego

rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych (Dz.U. Nr 83, poz. 374) przez

jego błędną wykładnię.

Sąd Najwyższy nie podzielił żadnego z powyższych zarzutów kasacji, mając

na względzie, co następuje:

Ad 1) Wskazany w kasacji art. 124 ust. 1 ustawy o wynalazczości stanowił, że

przepisy ustawy dotyczące jednostek gospodarki uspołecznionej stosuje się do takich jednostek będących osobami prawnymi, jak również odpowiednio do państwowych jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej oraz do organizacji zawodowych, spółdzielczych, stowarzyszeń i innych organizacji społecznych w zakresie ich działalności gospodarczej i naukowej.

Naruszenia tego przepisu – jak wynika z uzasadnienia kasacji – powodowie

upatrują w tym, że zaakceptowane w zaskarżonym wyroku ustalenie wymagalności

należnego powodom wynagrodzenia od pozwanej Kopalni na dzień 1 stycznia 1989

r. poprzedziło uzyskanie osobowości prawnej przez pozwaną, co nastąpiło dopiero

23 maja 1989 r. Według stanowiska powodów ich wynalazek został zastosowany w

dniu 1 marca 1988 r. w ramach działalności gospodarczej Ogólnokrajowego Gwarectwa Węgla Brunatnego w W., którego pozwana Kopalnia była tylko jednym z zakładów. Jeżeli pozwana Kopalnia uzyskała osobowość prawną dopiero po podziale

OGWB w W., to – zdaniem powodów – dopiero od daty uzyskania osobowości prawnej mogło być wymagalne roszczenie od pozwanej z taką konsekwencją, że dopiero

od tej daty należy liczyć pięcioletni okres uzyskiwania efektów przez pozwaną z zastosowania wynalazku jako podstawę należnego powodom wynagrodzenia. Zasadniczą przesłankę powyższego stanowiska stanowią określone twierdzenia strony powodowej o charakterze (kategorii) ich wynalazku i związanymi z tym konsekwencjmi.

Mianowicie, według tych twierdzeń przedmiotowy wynalazek pt: „Zawiesie zestawu

krążników przenośnika taśmowego” obejmował dwie kategorie, to jest zarówno urządzenie, jak i sposób jego eksploatacji. W konsekwencji czego, nie tylko wykonanie

urządzenia, ale także jego eksploatacja (użytkowanie) powinny być traktowane jako

stosowanie wynalazku, stanowiące podstawę wynagrodzenia należnego wynalazcom. Takie stanowisko nie znalazło jednakże potwierdzenia w toku postępowania

przed Sądami rozpoznającymi sprawę w pierwszej i drugiej instancji.

Ograniczając się tu do przedstawienia ustaleń istotnych dla rozpoznawanego

zarzutu kasacji należy stwierdzić, że ustalenia zaskarżonego orzeczenia są zasadniczo odmienne od tych, na których zbudowany jest zarzut kasacji. Po pierwsze

przedmiotem wynalazku było tylko urządzenie, a zastosowanie tego wynalazku stanowiło jego wykonanie. Nastąpiło to jednorazowo. Jeżeli więc w kasacji przyznaje

się, jako okoliczność bezsporną, zastosowanie wynalazku w dniu 1 marca 1988 r., to

w konsekwencji ówczesnego jednorazowego zastosowania powstało zobowiązanie

podmiotu stosującego do wynagrodzenia za efekty uzyskane przez stosowanie projektu, jak stanowi przepis art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości. Nie zachodziłaby

natomiast, w oderwaniu od zastosowania wynalazku dokonanego w marcu 1988 r.,

sytuacja stosowania w rozumieniu powyższego przepisu odnoszona do stanu rzeczy

zaistniałego dopiero po nadaniu pozwanej Kopalni osobowości prawnej. Nie ma racji

kasacja, jeżeli kwestię wymagalności roszczenia powodów wobec pozwanej Kopalni

wiąże nie z podstawą prawa do wynagrodzenia (stosowaniem projektu wynalazczego), lecz ze zdarzeniem o charakterze organizacyjno-prawnym. Po drugie, istotne

jest tu podkreślenie przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego kasacją

wyroku, że wszystkie elementy zastosowania przedmiotowego projektu wynalazczego w marcu 1988 r. miały miejsce w pozwanej Kopalni. Chociaż nie miała ona wówczas odrębnej podmiotowości prawnej, jednakże działała jako wyodrębniony podmiot

gospodarczy. Znamienne jest w tym zakresie to - jak podała strona powodowa jako

fakt bezsporny – że prawo do patentu za przedmiotowy wynalazek zostało przyznane

pozwanej Kopalni „która w tym czasie była jednym z zakładów OGWB w W.”.

Ad 2: W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że: „nie występują żadne przesłanki do obliczenia należnego powodom wynagrodzenia w oparciu o przepis § 23

załącznika do zarządzenia MKUPNTiW z dnia 31 stycznia 1986 r. Przepis ten określa wyłącznie sposób obliczenia efektów ekonomicznych uzyskanych w wyniku poprawy jakości wyrobów i urządzeń”. Wynika z powyższego, że rozważany tu zarzut,

gdyby był słuszny, to zostałaby zakwestionowana podstawa prawna zasądzonej na

rzecz powodów części wynagrodzenia. Chodziło wszak o przyznanie powodom wynagrodzenia z tytułu tzw. efektów niewymiernych lub pozaekonomicznych (wynagrodzenia za efekty ekonomiczne nie obejmuje zaskarżony wyrok) za jednorazowe

zastosowanie dotyczącego konstrukcji wynalazku, a na zasadach odpowiednich do

wynagrodzenia za „okres faktycznego stosowania wynalazku w gospodarce uspołecznionej, jednakże nie dłużej niż za okres pierwszych pięciu lat jego stosowania”

(art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości).

Przepis § 23 ust. 1 i ust. 3 powołanego wyżej zarządzenia przewidywał, jak to

określono „w wyjątkowych wypadkach”, specjalny określony system obliczenia korzyści użytkowych, które polegają na polepszeniu właściwości użytkowych bez jednakże

podwyższenia ceny (ust. 1) oraz wytworzenia maszyn i urządzeń na własne potrzeby

produkcyjne w jednostce stosującej projekt (ust. 3). Możliwość zastosowania tego

przepisu jako podstawy dla przyznania powodom wynagrodzenia w zakresie efektów

„pozaekonomicznych” ich wynalazku stanowiła jeden z zasadniczych problemów

spornych między stronami w sprawie. Na kontrowersyjność takiej podstawy prawnej

wskazywali między innymi biegli. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego

kasacją wyroku przypomniał, że zasada zastosowania przedmiotowego przepisu §

23 ust. 3 zarządzenia Ministra Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i

Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. (wynagrodzenie jednorazowe, ale z uwzględnieniem pięcioletniego okresu przewidywanych efektów) została przyjęta w kasatoryjnym wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 24 marca 1995 r. [...]. Na ustalenie

wynagrodzenia powodom na zasadach omawianego przepisu powoływali się powodowie (por. pismo procesowe powodów z dnia 26 maja 1997 r.). Wreszcie, przedstawiony w kasacji zarzut pozostaje w sprzeczności ze stanowiskiem powodów wyrażonym w ich apelacji. Mianowicie, w apelacji tej powodowie nie kwestionowali zastosowania tego przepisu co do zasady, lecz jego naruszenia upatrywali w wadliwym

przyjęciu w wyliczeniach Sądu Wojewódzkiego jednego z elementów przyjętej metody wyliczenia efektów (stawki wyjściowej) i podnosili potrzebę uwzględnienia dodatkowego współczynnika korygującego (W1 o wartości 1,7). Sąd Apelacyjny

uwzględnił te zarzuty w zakresie odnoszącym się do korekty wyliczonego przez Sąd

Wojewódzki świadczenia o jego podwyższenie o wskazany w apelacji współczynnik

W1 = 1,7 i odpowiednio do tego w punkcie pierwszym wyroku podwyższył zasądzone

na rzecz powodów kwoty.

Tak więc kasacja powodów jest niekonsekwentna w stosunku do ich stanowiska w toku postępowania przed wydaniem zaskarżonego wyroku, jest wewnętrznie

niekonsekwentna (skarży co do zasady zastosowanie § 23 powołanego zarządzenia,

zapominając o przyznanym prawomocnie wynagrodzeniu na podstawie tego

przepisu), wreszcie jest sprzeczna z interesem powodów, skoro kwestionuje co do

zasady podstawę prawną ustalonego na ich rzecz wynagrodzenia. Abstrahując od

merytorycznej oceny zarzutu zastosowania omawianego przepisu, należy stwierdzić,

że w świetle przedstawionych okoliczności przeszkodę uwzględnienia omawianego

zarzutu kasacji stanowiłaby zasada zakazu reformationis in peius (art. 384 KPC w

związku z art. 39319 KPC).

Ad 3: W uzasadnieniu kasacji, odnośnie do zarzutu naruszenia art. 99 ust. 1

ustawy o wynalazczości podniesiono, że już we wcześniejszym kasatoryjnym orzeczeniu Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 24 marca 1995 r. wyrażona została ocena

co do obliczenia należnego powodom wynagrodzenia, stosownie do § 23 ust. 3 powołanego wyżej zarządzenia z dnia 31 stycznia 1986 r. z uwzględnieniem efektów

korzystania w okresie pięciu lat przez pozwaną Kopalnię z wynalazku. Zarzut kasacji,

że przyjęta w wyroku z dnia 24 marca 1995 r. zasada obliczania wynagrodzenia narusza art. 99 § 1 ustawy o wynalazczości nie odnosi się zatem – jak to przedstawiono

w uzasadnieniu kasacji – bezpośrednio do ustaleń zaskarżonego kasacją wyroku z

dnia 17 grudnia 1997 r. Istotnie Sąd Apelacyjny w Łodzi w powyższym wyroku nie

rozpatrywał takiej kwestii, gdyż nie została ona objęta zarzutami apelacji. Ponadto

należy zauważyć, że kasacja zasadności swego zarzutu nie upatruje w tym, że art.

99 ust. 1 ustawy o wynalazczości został wadliwie zastosowany do ustalonej podstawy faktycznej. Chodzi wszak o ustalenie Sądu pierwszej instancji (niezakwestionowane w apelacji powodów), że przedmiotowy wynalazek obejmował konstrukcję

określonego urządzenia, a nie sposób korzystania. Zastosowanie tego wynalazku

było jednorazowe, natomiast późniejsze używanie wyrobów wytworzonych według

wynalazku nie stanowiło zakresu stosowania wynalazku. Do takiej podstawy zastosowania art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości nie odnosi się zarzut kasacji, skoro

kasacja uważa, że błędne zastosowanie powołanego przepisu wynikło z niepodzielenia odmiennych twierdzeń powodów, którzy: „obstawali przy tym, że ich wynalazek

nie obejmuje tylko urządzenia, które produkowała na zlecenie pozwanej inna j.g.u.,

ale także objęty jest sposób korzystania z niego, ponieważ dopiero on daje efekty i

wywodzili, że po myśli art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości należy im się wynagrodzenie za pięć lat, należne za każdy rok oddzielnie, a

nie wynagrodzenie wypłacone jednorazowo”.

Kasacja nie zakwestionowała podstawy faktycznej zastosowania art. 99 ust. 1

ustawy o wynalazczości, natomiast bezzasadnie podstawia pod ten przepis twierdze-

nia powodów o faktach, które nie zostały podzielone w postępowaniu sądowym.

Ad 4: W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny w Łodzi podzielił ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji, że prawo twórcy projektu wynalazczego do odsetek (ustawowych) za niewypłacenie wynagrodzenia w terminie, na zasadach rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie

projektów wynalazczych (Dz.U. Nr 83, poz. 374) przysługuje za okresy opóźnienia

przypadające po dniu wejścia w życie tegoż rozporządzenia, tj. od 4 października

1991 r.

W kasacji zarzucono, że powyższa ocena nie uwzględnia § 2 pkt 1 (w kasacji

błędnie powołano § 2 ust. 1) powołanego rozporządzenia. Stosownie do tego przepisu rozporządzenie stosuje się również do wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze zgłoszone przed dniem jego wejścia w życie i spełniające określone warunki. Zarzut kasacji nie jest zasadny. Z powołanego w nim przepisu wynika, że zostało

w nim określone zastosowanie nowych przepisów wstecz w stosunku do regulacji

dotyczących „wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze” (spełniających

określone wymagania). Nie ma racji kasacja, chcąc tę wyjątkową regulację o zastosowaniu nowych przepisów wstecz do wynagrodzeń zastosować rozszerzająco także

odnośnie odsetek za niewypłacenie wynagrodzenia w terminie. Nie jest dopuszczalna rozszerzająca interpretacja przepisu wyjątkowego w stosunku do określonej w

rozporządzeniu zasady jego działania po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia (§ 3).

Z przedstawionych wyżej przyczyn kasacja powodów nie mająca usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu stosownie do art. 393 12 KPC.