I PKN 226/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 26 sierpnia 1999 r.

I PKN 226/99

Przesłanką dopuszczalności sądowej waloryzacji świadczeń pieniężnych

jest istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania (art.

3581 § 3 KC). Za datę powstania zobowiązań związanych z przywróceniem pracownika do pracy należy przyjąć datę uprawomocnienia się wyroku.

Przewodniczący: SSN Barbara Wagner, Sędziowie: SN Kazimierz Jaśkowski,

SA Katarzyna Gonera (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 1999 r. sprawy z powództwa Juliana K. przeciwko Syndykowi Masy Upadłości Spółdzielni Pracy Budownictwa i Produkcji Materiałów Budowlanych ZIB w S. o waloryzację ekwiwalentu za

urlop, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 12 listopada 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Powód Julian K. domagał się zasądzenia na jego rzecz od pozwanego Syndyka masy upadłości Spółdzielni Pracy Budownictwa i Produkcji Materiałów Budowlanych ZIB w S.: 1) ekwiwalentu za niewykorzystany w naturze urlop wypoczynkowy w

wymiarze 26 dni za 1996 r. i 18 dni za 1997 r. oraz waloryzacji tego świadczenia, 2)

nagrody jubileuszowej z tytułu dwudziestoletniego okresu zatrudnienia, który upłynął

20 października 1997 r., w wysokości 200 % wynagrodzenia zasadniczego oraz waloryzacji tego świadczenia, 3) wynagrodzenia za czas choroby (zasiłku chorobowego) za okres od 18 września do 31 października 1997r. oraz waloryzacji tego świadczenia, 4) zwaloryzowanej wysokości otrzymanego od strony pozwanej odszkodowania za skrócenie okresu wypowiedzenia do jednego miesiąca w związku z wypowiedzeniem umowy o pracę w dniu 16 września 1997 r., 5) zwaloryzowanej wysokości otrzymanej od strony pozwanej trzymiesięcznej odprawy z tytułu rozwiązania sto-

sunku pracy z powodu upadłości Spółdzielni we wrześniu 1997r., 6) zwaloryzowanej

wysokości wypłaconego przez stronę pozwaną ekwiwalentu za niewykorzystane w

naturze 8 dni urlopu wypoczynkowego za 1997 r. Łączną wartość dochodzonych

roszczeń majątkowych powód określił na kwotę 8.503,57 złotych. Ponadto powód

domagał się sprostowania świadectwa pracy.

Pozwany - Syndyk masy upadłości Spółdzielni Pracy Budownictwa i Produkcji

Materiałów Budowlanych ZIB w S. wniósł o oddalenie powództwa, podnosząc przede

wszystkim, że pomiędzy chwilą, gdy dochodzone przez powoda świadczenia pieniężne stały się wymagalne, a chwilą ich dobrowolnej zapłaty przez Syndyka lub

chwilą, w której powód wystąpił o nie w pozwie, nie nastąpił istotny spadek siły nabywczej pieniądza umożliwiający sądową waloryzację tych świadczeń na podstawie

art. 3581 § 3 KC.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Strzelinie, wyrokiem z dnia 29 maja 1998 r., zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.328,19 złotych z ustawowymi odsetkami od 1 listopada 1997 r., roszczenie w części dotyczącej wypłaty zasiłku chorobowego za okres od 23 do 31 października 1997 r. przekazał według właściwości do

ZUS, oddalił powództwo o roszczenia pieniężne w pozostałej części i sprostował

świadectwo pracy.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był członkiem Spółdzielni Pracy Budownictwa

i Produkcji Materiałów Budowlanych ZIB w S. i był zatrudniony w tej spółdzielni na

stanowisku specjalisty do spraw zaopatrzenia, a od października 1992 r. został dodatkowo powołany na społeczne stanowisko członka Zarządu Spółdzielni. Rada

Nadzorcza Spółdzielni na posiedzeniu w dniu 30 maja 1994 r. podjęła uchwałę o odwołaniu powoda z funkcji członka Zarządu, natomiast w dniu 9 czerwca 1994 r.

uchwałę o wykluczeniu powoda ze Spółdzielni. Powód został powiadomiony, że jego

wykluczenie ze Spółdzielni następuje w trybie art. 52 § 1 pkt 1 KP w związku z rażącym naruszeniem przez niego obowiązków pracowniczych. Walne Zgromadzenie

członków Spółdzielni w dniu 30 września 1994 r. utrzymało w mocy uchwałę Rady

Nadzorczej o wykluczeniu powoda ze Spółdzielni. Powód odwołał się do Sądu od

uchwały Walnego Zgromadzenia, wnosząc o jej uchylenie. Sąd Wojewódzki we

Wrocławiu wyrokiem z dnia 14 grudnia 1995 r. uchylił uchwałę Walnego Zgromadzenia w przedmiocie wykluczenia powoda z grona członków Spółdzielni, a Sąd

Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 5 kwietnia 1996 r. oddalił rewizję pozwanej Spółdzielni. Niezależnie od zaskarżenia uchwały dotyczącej wykluczenia go ze

Spółdzielni powód odwołał się od uchwały Rady Nadzorczej z 9 czerwca 1994 r. do

Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Strzelinie wnosząc o przywrócenie go do pracy i

zasądzenie wynagrodzenia za okres pozostawania bez pracy.

W dniu 17 grudnia 1996 r. została ogłoszona upadłość Spółdzielni.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Strzelinie, wyrokiem z dnia 7 marca 1997 r.,

przywrócił powoda do pracy w Spółdzielni (już wówczas w upadłości) na poprzednich

warunkach pracy i płacy. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy we Wrocławiu wyrokiem z dnia

7 sierpnia 1997 r. oddalił apelację Syndyka masy upadłości Spółdzielni od wyroku

przywracającego powoda do pracy. W dniu 15 września 1997 r., rezygnując z wniesienia kasacji i wykonując prawomocny wyrok przywracający powoda do pracy, Syndyk wezwał powoda, aby następnego dnia stawił się do pracy. Od dnia 16 września

1997 r. powód został zatrudniony na stanowisku dozorcy, innego Syndyk nie był w

stanie mu zaoferować ze względu na zaawansowanie postępowania upadłościowego. Tego samego dnia Syndyk wręczył powodowi wypowiedzenie umowy o pracę z

uwagi na upadłość zakładu pracy z zastosowaniem skróconego jednomiesięcznego

okresu wypowiedzenia. W okresie wypowiedzenia, od 18 września do 31 października 1997 r., powód przebywał na zwolnieniu lekarskim. Stosunek pracy powoda rozwiązał się z dniem 31 października 1997 r.

Po rozwiązaniu stosunku pracy strona pozwana wypłaciła powodowi ekwiwalent za 8 dni niewykorzystanego w naturze urlopu wypoczynkowego za 1997 r., trzymiesięczną odprawę w związku z rozwiązaniem stosunku pracy z powodu upadłości

oraz odszkodowanie za skrócenie do jednego miesiąca okresu wypowiedzenia.

Wszystkie te świadczenia zostały wyliczone przez Syndyka w odniesieniu do ostatniego wynagrodzenia powoda w Spółdzielni wynoszącego 490 złotych.

Dwudziestoletni okres zatrudnienia upłynął powodowi w dniu 20 października

1997 r. Zgodnie z porozumieniem zakładowym obowiązującym w Spółdzielni za

okres zatrudnienia wynoszący 20 lat pracownikowi przysługiwała nagroda jubileuszowa w wysokości 200 % wynagrodzenia zasadniczego.

Sąd Rejonowy uznał za uzasadnione roszczenia powoda w części dotyczącej

zapłaty nagrody jubileuszowej, wynagrodzenia za okres 35 dni choroby (od 18

września do 22 października 1997 r.), ekwiwalentu pieniężnego za 26 dni urlopu

niewykorzystanego w 1996 r. i 18 dni urlopu za 1997 r. oraz w części dotyczącej

sprostowania świadectwa pracy. Wszystkie świadczenia pieniężne zostały wyliczone

w odniesieniu do wysokości ostatnio otrzymywanego przez powoda wynagrodzenia

za pracę w Spółdzielni (w upadłości) w kwocie 490 złotych.

Sąd Rejonowy nie uwzględnił żądania powoda dotyczącego waloryzacji zasądzonych świadczeń pieniężnych oraz waloryzacji świadczeń dobrowolnie wypłaconych przez Syndyka. Sąd stwierdził, że wyrok przywracający powoda do pracy uprawomocnił się po zakończeniu postępowania apelacyjnego w dniu 11 października

1997 r. po odstąpieniu przez stronę pozwaną od zamiaru wniesienia kasacji. Wyrok

Sądu drugiej instancji - który uprawomocnił się 11 października 1997 r. - należy

traktować jako zdarzenie, które skutkowało obowiązkiem przywrócenia powoda do

pracy przez pracodawcę ze wszystkimi tego konsekwencjami, zwłaszcza w zakresie

wypłacenia należnych powodowi świadczeń (np. ekwiwalentu za niewykorzystany w

latach 1996 i 1997 urlop wypoczynkowy, nagrody jubileuszowej, do której uprawnienie nabył powód w 1997 r.). Jednocześnie w sprawie o przywrócenie powoda do

pracy zostało jednoznacznie ustalone, że jego ostatnie wynagrodzenie, zarówno w

maju 1994 r. przed wykluczeniem go ze Spółdzielni, jak i po ponownym zatrudnieniu

go przez Syndyka we wrześniu 1997 r., wynosiło 490 złotych. Z tego względu, dokonując stosownych wyliczeń wysokości świadczeń w rozpoznawanej sprawie, jako ich

podstawę Sąd Rejonowy przyjął tę właśnie kwotę. Sąd Rejonowy nie podzielił przy

tym argumentów powoda, że w latach 1994 - 1997 nastąpił istotny spadek siły nabywczej pieniądza i w związku z tym świadczenia zasądzone oraz już wypłacone

powinny być zwaloryzowane. Wynagrodzenie w kwocie 490 złotych stanowiło w latach 1994 - 1996 jedno z wyższych w porównaniu z wynagrodzeniami pozostałych

pracowników umysłowych w Spółdzielni i przez cały czas - aż do 1997 r. - przewyższało „najniższą średnią krajową”. Skoro nie nastąpiła zmiana siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, roszczenie powoda o waloryzację nie mogło zostać

uwzględnione. Dostateczną rekompensatę za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

pieniężnego stanowić będą ustawowe odsetki zasądzone poczynając od 1 listopada

1997 r., czyli od następnego dnia po ustaniu stosunku pracy powoda.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu, wyrokiem z dnia 12 listopada 1998 r., oddalił apelację powoda od omówionego wyżej

orzeczenia. W apelacji powód domagał się zasądzenia na jego rzecz dodatkowo

kwoty 5.915,16 złotych tytułem zwaloryzowania świadczeń pieniężnych wypłaconych

dobrowolnie przez Syndyka oraz zasądzonych przez Sąd Rejonowy i przedstawiał

sposób tej waloryzacji. Podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji co do braku

przesłanek do uwzględnienia żądań powoda dotyczących waloryzacji świadczeń za-

sądzonych na jego rzecz oraz dobrowolnie wypłaconych przez stronę pozwaną, Sąd

Wojewódzki - z powołaniem się na orzecznictwo Sadu Najwyższego - dodatkowo

podniósł, że w sprawach o roszczenia ze stosunku pracy przepis art. 358 1 § 3 KC

stosuje się odpowiednio (art. 300 KP); przepis ten nie wskazuje żadnej konkretnej

metody dokonania waloryzacji świadczenia pieniężnego ani nie wskazuje miernika,

według którego ma nastąpić waloryzacja, a zatem - jak należy rozumieć stanowisko

Sądu Wojewódzkiego - Sąd nie jest związany metodą waloryzacji lub miernikiem

waloryzacyjnym zaproponowanymi przez powoda (wierzyciela); zmiana wysokości

świadczenia winna być dokonana zgodnie z zasadami współżycia społecznego i po

rozważeniu interesów stron, sposób waloryzacji świadczenia należy więc do uznania

Sądu uwzględniającego wskazane przesłanki. Sąd Wojewódzki podzielił ponadto

argumentację Sądu Rejonowego co do braku warunków do waloryzacji świadczeń

należnych powodowi z uwagi na rozważony interes obu stron stosunku prawnego

oraz z uwagi na to, że wysokość odsetek ustawowych powinna być uwzględniona

jako jeden z elementów podlegających ocenie sędziowskiej przy stosowaniu art. 358 1

§ 3 KC.

Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył kasacją powód. Jako podstawy kasacji

wskazał: 1) naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 3581 § 3 KC, 2)

naruszenie przepisów postępowania, w szczególności art. 233 § 1 KPC, które miało

istotny wpływ na wynik sprawy. Powód wniósł „o orzeczenie waloryzacji należnych

powodowi świadczeń pieniężnych od pozwanego Syndyka masy upadłości Spółdzielni ZIB w S. naliczonych od wynagrodzenia miesięcznego brutto powoda, które w

dniu bezpodstawnego wydalenia powoda z pracy, tj. 9 czerwca 1994 r. wynosiło 490

złotych, a które, zwaloryzowane wg najniższego wynagrodzenia krajowego, ogłaszanego przez Ministra Pracy, Płacy i Polityki Socjalnej, po przywróceniu powoda do

pracy dnia 16 września 1997 r. wynosić powinno 1.075 złotych”. Opisany wyżej wniosek kasacji powoda należy rozumieć jako wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku

Sądu Wojewódzkiego i uwzględnienie apelacji powoda co do zmiany wyroku Sądu

Rejonowego przez uwzględnienie powództwa o zasądzenie na rzecz powoda - ponad kwotę prawomocnie zasadzoną przez Sąd Rejonowy - dalszej kwoty 5.915,16

złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 1 listopada 1997 r. W uzasadnieniu kasacji

powód zakwestionował w szczególności przyjęcie przez Sąd Wojewódzki, że w latach 1994 - 1997 nie nastąpił istotny spadek siły nabywczej pieniądza, że „przy rozpatrywaniu warunków waloryzacji został uwzględniony interes stron” oraz zasady

współżycia społecznego, a także że „wysokość odsetek ustawowych od zasądzonych kwot jest elementem podlegającym ocenie sędziowskiej przy stosowaniu art.

3581 § 3 KC a zasądzone roszczenia wraz z ustawowymi odsetkami wyrównują

straty powoda”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zawiera uzasadnionych podstaw.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 KPC nie został szerzej uzasadniony, zaś

ogólne powołanie się przez skarżącego na niewłaściwe wykorzystanie przez Sąd

jednego z dowodów, a mianowicie dokumentu zatytułowanego „Zestawienie średniego wynagrodzenia brutto pracowników umysłowych od czerwca 1994 r. do grudnia

1996r.” [...] bez wykazania, czy i jaki to miało wpływ na wynik sprawy, nie pozwala na

odniesienie się przez sąd kasacyjny do zarzutu naruszenia przepisów postępowania.

Na tak skonstruowanej przez skarżącego podstawie nie można skutecznie zakwestionować zawartych w zaskarżonym wyroku ustaleń faktycznych dotyczących istotnych okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Ustalenia te są

zatem wiążące w postępowaniu kasacyjnym.

Do szerszego rozważenia pozostaje wobec tego wyłącznie zarzut naruszenia

prawa materialnego, które - zdaniem skarżącego - polegało na odmowie dokonania

sądowej waloryzacji świadczeń pieniężnych na podstawie art. 358 1 § 3 KC.

Art. 3581 § 3 KC odnosi się do wszystkich zobowiązań pieniężnych, bez

względu na źródło ich powstania. Możliwe jest również odpowiednie (art. 300 KP)

zastosowanie tego przepisu w sprawach z zakresu prawa pracy (por. uchwałę SN z

13 marca 1992 r., I PZP 14/92, OSNCP 1992 nr 9, poz. 160, uchwałę SN z 3 kwietnia 1992 r., I PZP 19/92, OSNCP 1992 nr 9, poz. 166, wyrok SN z 16 września 1993

r., I PRN 70/93, OSNCP 1994 nr 5, poz. 113).

Przywrócenie do polskiego systemu prawa cywilnego instytucji sądowej waloryzacji świadczeń pieniężnych - dokonane ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321), która dodała art. 358 1 KC - nie

oznacza zniweczenia zasady nominalizmu. Znowelizowany Kodeks cywilny nie odstąpił zatem od nominalizmu jako zasady prawa cywilnego, wprowadzając jedynie

istotne ograniczenie jej działania przez dopuszczenie umownych klauzul waloryzacyjnych (art. 3581 § 2 KC) oraz waloryzacji sądowej (art. 3581 § 3 KC).

Zgodnie z art. 3581 § 3 KC dopuszczalna jest sądowa waloryzacja świadczeń

pieniężnych, stanowiąca wyjątek od zasady nominalizmu, „w razie istotnej zmiany

siły nabywczej pieniądza”. Jest to główna przesłanka zastosowania tego przepisu. Za

„istotną” nie będzie mogła zostać uznana każda zmiana siły nabywczej pieniądza,

albowiem pewna skala zmian mieści się w granicach inflacji jako normalnego zjawiska ekonomicznego, które dotyka wszystkich uczestników obrotu prawnego i z którym

wszyscy uczestnicy powinni się liczyć. Ocena „istotności” zmiany siły nabywczej pieniądza należy do sądu, który dokonuje jej uwzględniając wszelkie okoliczności

sprawy.

Kolejną przesłanką zastosowania przepisu art. 3581 § 3 KC jest to, aby istotna

zmiana siły nabywczej pieniądza nastąpiła „po powstaniu zobowiązania”.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Wojewódzki - podzielając w pełni stanowisko

wyrażone w tej kwestii przez Sąd Rejonowy i przytoczoną przez ten Sąd argumentację - przyjął, że nie zachodzą ustawowe przesłanki do dokonania sądowej waloryzacji

świadczeń pieniężnych należnych powodowi z tytułu łączącego go ze stroną pozwaną stosunku pracy, albowiem po powstaniu zobowiązania - od chwili, gdy należne

powodowi (jako wierzycielowi) świadczenia stały się wymagalne, do chwili dobrowolnego spełnienia niektórych z nich przez Syndyka masy upadłości Spółdzielni (jako

dłużnika) lub do chwili zasądzenia innych świadczeń przez Sąd Pracy - nie nastąpiła

istotna zmiana siły nabywczej pieniądza.

Powyższą tezę należy w całości zaakceptować.

Sam powód w kasacji powołuje się na to, że jego uprawnienie do świadczeń

pieniężnych, których waloryzacji domaga się w niniejszym procesie, powstało wskutek przywrócenia go do pracy w Spółdzielni wyrokiem Sądu Rejonowego-Sądu Pracy

w Strzelinie z dnia 7 marca 1997 r. Wyrok ten uprawomocnił się - jak wynika z ustaleń dokonanych w niniejszej sprawie przez Sąd pierwszej instancji - w dniu 11 października 1997 r. W związku z przywróceniem powoda do pracy w 1997 r. powstało

zobowiązanie strony pozwanej do wypłacenia powodowi: 1) ekwiwalentu za niewykorzystany w naturze w latach 1996 i 1997 urlop wypoczynkowy oraz 2) nagrody jubileuszowej za dwadzieścia lat pracy, przy czym dwudziestoletni okres zatrudnienia

upłynął 20 października 1997 r. Z kolei w związku ze zdarzeniami, które miały miejsce już po ponownym zatrudnieniu powoda - a mianowicie w związku z wypowiedzeniem powodowi przez Syndyka stosunku pracy z powodu upadłości Spółdzielni, co

nastąpiło w dniu 16 września 1997 r. ze skutkiem na dzień 31 października 1997 r.,

oraz w związku z chorobą powoda w okresie od 18 września do 31 października

1997 r. - powstały zobowiązania strony pozwanej do wypłacenia powodowi pozostałych świadczeń, a mianowicie: 1) wynagrodzenia za czas choroby (zasiłku chorobowego) za okres od 18 września do 22 października 1997 r., 2) odszkodowania za

skrócenie okresu wypowiedzenia do jednego miesiąca, 3) odprawy z tytułu rozwiązania stosunku pracy z powodu upadłości Spółdzielni w wysokości trzymiesięcznego

wynagrodzenia.

W tej sytuacji należało przyjąć, że zobowiązania strony pozwanej w stosunku

do powoda powstały w większości w okresie od września do października 1997 r. i

dopiero w tym czasie stały się wymagalne (co obejmuje w szczególności nagrodę

jubileuszową z tytułu dwudziestoletniego okresu zatrudnienia, wynagrodzenie za

czas choroby we wrześniu i październiku 1997 r., odszkodowanie za skrócenie

okresu wypowiedzenia i odprawę za rozwiązanie stosunku pracy w związku z ogłoszeniem upadłości zakładu pracy). Jedynie świadczenie obejmujące ekwiwalent za

niewykorzystany w naturze urlop wypoczynkowy za 1996 r. (art. 171 § 1 pkt 1 KP)

stało się wymagalne wcześniej, a mianowicie w dniu 1 kwietnia 1997 r. (art. 168 KP).

Część świadczeń Syndyk wypłacił powodowi dobrowolnie w dniu 3 listopada 1997 r.

[...], pozostałą część zasądził na rzecz powoda Sąd Rejonowy w niniejszej sprawie

wyrokiem z dnia 29 maja 1998 r. Wyrok ten nie został zaskarżony przez stronę pozwaną i - jak wynika z treści uzasadnienia kasacji - Syndyk wypłacił powodowi w

czerwcu 1998 r. zasądzoną przez Sąd pierwszej instancji część świadczeń.

Nie można zatem przyjąć - jak to prawidłowo stwierdziły Sądy pierwszej i drugiej instancji - że od chwili powstania zobowiązania strony pozwanej do chwili spełnienia przez nią świadczenia lub do chwili zasądzenia świadczenia w nominalnej wysokości przez Sąd nastąpiła „istotna” zmiana siły nabywczej pieniądza uzasadniająca

dokonanie sądowej waloryzacji tych świadczeń.

Dokonana przez Sąd Wojewódzki wykładnia art. 3581 § 3 KC, skutkująca odmowę jego zastosowania w związku ze stwierdzeniem braku przesłanek do dokonania sądowej waloryzacji, jest prawidłowa, a zarzut naruszenia powyższego przepisu

nieuzasadniony.

Można się zgodzić ze skarżącym, kiedy kwestionuje on pogląd Sądu Rejonowego - zaakceptowany przez Sąd Wojewódzki - że w latach od 1994 do 1997 nie

nastąpił istotny spadek siły nabywczej pieniądza. Wbrew stanowisku obydwu Sądów

zmiana taka nastąpiła, skoro wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych obliczony

dla okresu od czerwca 1994 r. do września 1997 r. na podstawie wskaźników publikowanych w obwieszczeniach Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego (M.P. 1996

Nr 5, poz. 67, M.P. 1997 Nr 3, poz. 26, M.P. 1998 Nr 3, poz. 39) wyniósł około 80%.

Jednakże zobowiązania strony pozwanej, których waloryzacji domagał się powód w

rozpoznawanej sprawie, nie powstały w 1994 r., lecz w 1997 r., a zatem nawet

błędne przyjęcie przez Sąd Wojewódzki (za Sądem Rejonowym), że od 1994 r. do

1997 r. nie nastąpił spadek siły nabywczej pieniądza, nie wpływa na prawidłowość

ostatecznego wniosku, na którym Sądy pierwszej i drugiej instancji oparły swoje

rozstrzygnięcie na tym, że „po powstaniu zobowiązania” nie nastąpiła „istotna zmiana

siły nabywczej pieniądza”, a zatem brak jest przesłanek do dokonania na podstawie

art. 3581 § 3 KC sądowej waloryzacji świadczeń należnych powodowi. Na marginesie

podnieść należy, że w kasacji powód wadliwie przedstawił wyliczenie spadku wartości siły nabywczej pieniądza w okresie od 1994 r. do 1997 r. powołując się na wzrost

wynoszący 132 %, gdyż faktycznie jego wyliczenie obrazuje spadek wartości siły nabywczej pieniądza w 1997 r. w porównaniu do 1993 r. czyli za pełne cztery lata kalendarzowe, podczas gdy pomiędzy wykluczeniem powoda ze Spółdzielni i rozwiązaniem z nim stosunku pracy na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 KP a przywróceniem go

do pracy na podstawie wyroku Sądu Pracy upłynęły tylko trzy lata (od czerwca 1994

r. do września 1997 r.).

Niezależnie od stwierdzenia, że brak jest przesłanek do dokonania waloryzacji

z uwagi na to, że nie nastąpiła istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po powstaniu

zobowiązania, a zatem że sądowa waloryzacja co do zasady jest niedopuszczalna,

Sąd Wojewódzki - akceptując stanowisko Sadu Rejonowego - przyjął, że żądanie

powoda dotyczące waloryzacji nie mogłoby zostać uwzględnione również z innych

przyczyn, w szczególności z uwagi na rozważony interes obu stron. Bliżej argument

ten nie został uzasadniony ani w wyroku Sądu pierwszej instancji, ani w wyroku Sądu

rozpoznającego apelację, jednak nie było to konieczne, skoro możliwość waloryzacji

Sądy te wykluczyły co do zasady. Odwołanie się przez Sąd Rejonowy do wysokości

wynagrodzeń innych pracowników Spółdzielni przed ogłoszeniem jej upadłości - w

tym zajmujących kierownicze stanowiska - jako na argument przemawiający przeciwko waloryzacji pozwala na zrekonstruowanie sposobu rozumowania obydwu Sądów

w związku z omawianą przesłanką rozważenia interesów obu stron z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego. Sądy przyjęły mianowicie - w sposób dorozumiany - że nawet gdyby powód był zatrudniony w Spółdzielni nieprzerwanie aż do

września 1997 r., nie uzyskałby takiego poziomu wynagrodzenia (1.075 złotych miesięcznie brutto), jaki sam przedstawiał powołując się na przyjęte przez siebie wskaźniki waloryzacyjne i własne obliczenia wysokości tego wynagrodzenia. Na takie domniemanie faktyczne (art. 231 KPC) wskazuje odwołanie się Sądów do wysokości wynagrodzeń innych pracowników Spółdzielni przed ogłoszeniem jej upadłości (w grudniu 1996 r.) i odniesienie do tych wynagrodzeń wysokości wynagrodzenia powoda

zarówno z czerwca 1994 r., jak i z września 1997 r.

Nawet przy istnieniu pozytywnej przesłanki przewidzianej w art. 3581 § 3 KC w

postaci istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania - powództwo o waloryzację świadczenia pieniężnego może zostać oddalone w wyniku

rozważenia interesów obydwu stron stosunku prawnego w aspekcie zasad współżycia społecznego. Sądowa waloryzacja jest fakultatywna (na co wskazuje sformułowanie, że „sąd może ... zmienić wysokość świadczenia pieniężnego”), a rozważenie

interesu obu stron może prowadzić do wniosku, że w okolicznościach faktycznych

konkretnej sprawy orzeczenie sądowej waloryzacji naruszałoby istotne i zasługujące

na ochronę interesy dłużnika, co wyklucza możliwość dokonania waloryzacji.

W tym aspekcie podkreślenia wymaga okoliczność, że w chwili wykonania (we

wrześniu 1997 r.) przez Syndyka masy upadłości Spółdzielni wyroku przywracającego powoda do pracy w Spółdzielni, od dziewięciu miesięcy (od grudnia 1996 r.) była

ogłoszona upadłość tego zakładu pracy, w związku z czym Syndyk mógł zaoferować

powodowi jedynie stanowisko dozorcy mienia z takim samym wynagrodzeniem (490

złotych brutto), jak przed wykluczeniem powoda ze Spółdzielni, po czym niezwłocznie wypowiedział powodowi umowę o pracę na stanowisku dozorcy ze względu na

ogłoszenie upadłości Spółdzielni.

Sądy pierwszej i drugiej instancji wzięły pod uwagę wskazane wyżej okoliczności, w tym zwłaszcza upadłość dłużnika, a przeprowadzona przez nie ocena interesów obu stron w aspekcie zasad współżycia społecznego jako przesłanki odmowy

dokonania sądowej waloryzacji - przesłanki rozważanej na tym etapie już tylko hipotetycznie, skoro niedopuszczalność takiej waloryzacji wynikała z ustalonego wcześniej braku zaistnienia przesłanki określanej jako istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania - nie budzi zastrzeżeń.

Istota sądowej waloryzacji świadczeń pieniężnych wyraża się w tym, że w razie jej zastosowania skutki zmiany siły nabywczej pieniądza rozłożone zostają na

obie strony stosunku prawnego - dłużnika i wierzyciela. Waloryzacja zobowiązania

nie jest obowiązkowa, a tylko możliwa, i to jedynie w sytuacji, gdy nie sprzeciwia się

temu interes obydwu stron (również interes dłużnika). Rozważenie interesów obydwu

stron ma na celu zapobieżenie nadmiernemu uprzywilejowaniu jednej strony z równoczesnym pokrzywdzeniem drugiej.

Sąd Rejonowy przyjął, że wysokość wszystkich świadczeń należnych powodowi - zarówno wypłaconych przez Syndyka, jak i zasądzonych przez Sąd Pracy powinna być wyliczona w odniesieniu do ostatniego wynagrodzenia powoda wynoszącego 490 złotych. Kwestionując takie założenie powód w kasacji podnosi, że

strona pozwana naruszyła jego interesy jako pracownika poprzez utrzymanie we

wrześniu 1997 r. wynagrodzenia na poziomie z czerwca 1994 r. i nieuwzględnienie

prawa powoda do regulacji wynagrodzenia za okres od 1994 r. do 1997 r., zarówno

w zakresie wynagrodzenia zasadniczego, jak i dodatku stażowego i funkcyjnego. W

istocie rzeczy powodowi chodziło więc o to, aby jego wynagrodzenie po przywróceniu go do pracy we wrześniu 1997 r. wynosiło - na stanowisku pracy zaoferowanym

mu przez Syndyka - 1.075 złotych czyli kwotę, jaką powód sam sobie wyliczył, stosując wskaźniki wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych według obwieszczeń

Prezesa GUS. Zasadność tego rodzaju żądania nie mogła być rozważana w sprawie

o sądową waloryzację należnych powodowi - wypłaconych przez Syndyka lub zasądzonych przez Sąd - świadczeń pieniężnych. Proponowany przez powoda miernik

waloryzacyjny nie byłby dla Sądu wiążący nawet w razie przyjęcia, że sądowa waloryzacja jest w rozpoznawanej sprawie dopuszczalna.

Nieskuteczne są zawarte w kasacji zarzuty dotyczące wyrażonego przez Sąd

Wojewódzki poglądu co do waloryzacyjnej funkcji odsetek. Zgodnie z przyjętą linią

orzecznictwa Sądu Najwyższego wysokość odsetek ustawowych powinna być

uwzględniana jako jeden z elementów podlegających sądowej ocenie przy stosowaniu art. 3581 § 3 KC (por. wyrok SN z 16 września 1993 r., I PRN 70/93, OSNCP

1994 nr 5, poz. 113, wyrok SN z 18 stycznia 1996 r., I PRN 102/95, OSNAPiUS 1996

nr 14, poz. 200). Odsetki od zasądzonych na rzecz powoda i wypłaconych mu dobrowolnie przez Syndyka świadczeń nie mogłyby zostać zasądzone - jak to skarżący

sugeruje w kasacji - poczynając od 1 lipca 1994 r. nie tylko dlatego, że powód z takim żądaniem w ogóle nie wystąpił, ale przede wszystkim z tej przyczyny, że świadczenia, o jakie toczył się spór w niniejszej sprawie, stały się wymagalne dopiero w

1997 r.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art.

39312 KPC.