I PKN 22/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 12 września 2000 .

I PKN 22/00

Nieważna jest zgoda pracownika na dokonywanie potrąceń z przysługującego mu wynagrodzenia za pracę należności obciążających pracodawcę (art.

18 § 2 KP w opozycji do art. 91 KP).

Przewodniczący SSN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 12 września 2000 r. sprawy z powództwa Bogdana A. przeciwko Przedsiębiorstwu Budownictwa Usług i Handlu „R.E.” Spółce z o.o. w W. o wynagrodzenie, odszkodowanie i ekwiwalent za urlop, na

skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Wrocławiu z dnia 22 czerwca 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w pkt I co do kwoty 2561,40 DM z odsetkami

oraz w pkt II i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego,

o d d a l i ł kasację w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 22 czerwca 1999 r. zmienił zaskarżony przez stronę pozwaną Przedsiębiorstwo Budownictwa Usług i Handlu „R.-E.” Spółkę z o.o. w W. wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy dla Wrocławia Śródmieścia z dnia 14 stycznia 1999 r., zasądzający na rzecz powoda Bogdana A. kwotę 3502,23 DM z odsetkami, w tym kwotę

2361,40 DM tytułem wyrównania wynagrodzenia za pracę, kwotę 646,83 DM z tytułu

ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy oraz 494 DM odszkodowania za wadliwe rozwiązanie z powodem umowy o pracę, w ten sposób, że oddalił powództwo w tym zakresie, a nadto zasądził od powoda na rzecz Skarbu Państwa kwotę 1160 zł tytułem

zwrotu wydatków na opinię biegłego. W sprawie tej ustalono, że powód był zatrudniony przez pozwanego pracodawcę na kontrakcie zagranicznym w H. w okresie od

13 czerwca do 31 sierpnia 1995 r. W umowie o pracę z dnia 12 czerwca 1995 r. oraz

w aneksie do tej umowy z dnia 23 czerwca 1995 r. określono wynagrodzenie walutowe w wysokości 15,45 DM za godzinę, w tym 50 % określono jako część stałą i 50%

jako część ruchomą. Powód zjechał z kontraktu w dniu 25 sierpnia 1995 r. po zakończeniu robót. Równocześnie powód podpisał oświadczenie dotyczące warunków

pracy na budowie eksportowej z dnia 31 maja 1995 r., w którym pracodawca informował pracowników, że kwota 15,45 DM określona w umowie o pracę jest stawką

akordową brutto, z której będą potrącane wszelkie świadczenia socjalne pracodawcy

oraz opłaty na ZUS i inne podatki obciążające pracownika. W stawce tej mieszczą

się takie dotychczasowe świadczenia jak ekwiwalenty za urlop, odzież, posiłki, napoje, narzędzia itp. Potrącenia z tych tytułów miały być dokonywane na odrębnych

listach i potwierdzane przez pracowników zatrudnionych na kontrakcie. Ze swej

strony pracodawca gwarantował wypłatę minimalnej stawki za godzinę akordową w

wysokości 10 DM.

Na podstawie takich ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że powodowi przysługiwała określona w umowie o pracę stawka 15,45 DM , albowiem umowa ta nie

zawierała wzmianki o oświadczeniu z dnia 31 maja 1995 r. ani nie dopuszczała potrąceń z tytułu świadczeń socjalnych pracodawcy. Podpisana przez powoda treść

oświadczenia z 31 maja 1995 r. była niezgodna z prawem polskim, a przeto nieważna z mocy art. 18 KP, a bezpodstawnie potrącane świadczenia socjalne pracodawcy

należały się powodowi nieodpłatnie. Z tego tytułu Sąd ten zasądził należne powodowi wyrównanie wynagrodzenia, a nadto ekwiwalent za urlop i odszkodowanie za

wcześniejsze rozwiązanie umowy o pracę, uznając, że zgłoszony przez pozwaną

zarzut przedawnienia tych roszczeń narusza zasady współżycia społecznego.

Stanowisko takie zakwestionował Sąd Okręgowy, uznając moc wiążącą podpisanego przez powoda oświadczenia z 31 maja 1995 r., które stanowiło integralną

część umowy o pracę. Sporządzenie swoistego aneksu w formie tego pisemnego

oświadczenia wskazywało na celowe działanie pozwanego pracodawcy, który – kierując się uzasadnioną obawą przed rozwiązaniem kontraktu - ukrył przed kontrahentem niemieckim informację o wypłatach pracownikom polskim niższych wynagrodzeń

od wypłacanych pracownikom niemieckim. Sąd ten uznał związanie powoda zastrzeżeniem zawartym w tym oświadczeniu, z którego wynikało, że określona w umowie o

pracę kwota 15,45 DM jest stawką brutto za godzinę akordową, z której dopuszczalne było potrącanie wszelkich świadczeń pracodawcy, jak składki na ZUS i innych

opłat lub podatków obciążających pracownika, jak również, że minimalna stawka

akordowa netto za godzinę wynosiła 10 DM i obejmowała takie świadczenia pracodawcy, jak ekwiwalenty za urlop, odzież, obiady, napoje, narzędzia, itp. Potrącenia z

tych tytułów Sąd Okręgowy uznał za zgodne z obowiązującymi przepisami, które

mogły być dokonywane w ramach swobody umów. Równocześnie Sąd ten przyjął, że

powód pobrał godziwe wynagrodzenie za pracę (art. 13 KP), skoro określone w

przepisach najniższe stawki wynagrodzenia godzinowego i miesięcznego były określone na znacznie niższym poziomie, które ponadto było zdecydowanie wyższe niż

wynagrodzenie, jakie powód mógłby uzyskać za taką samą pracę świadczoną w Polsce. W konsekwencji Sąd ten uznał, że powód był prawidłowo wynagradzany według

stawki w wysokości 10 DM za godzinę, zaś nadwyżka, tj. 5,45 DM lub 4,45 DM, mogła być swobodnie wykorzystana przez pracodawcę na opłacenie podatków z tytułu

przychodów z pracy, opłat pobytowych i innych świadczeń obciążających pracodawcę. Równocześnie Sąd ten wskazał na bezpodstawne nieuwzględnienie przez Sąd

pierwszej instancji zarzutu przedawnienia zgłoszonych dopiero w dniu 14 stycznia

1999 r. roszczeń powoda o ekwiwalent za urlop i odszkodowanie za przedwczesne

rozwiązanie umowy o pracę. W tych zakresach Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony

wyrok Sądu Pracy i oddalił powództwo. Równocześnie Sąd Okręgowy obciążył powoda kosztami opinii biegłego powołanego na wniosek i w interesie powoda, który

przegrał w całości sprawę.

W kasacji powoda, w części dotyczącej oddalenia powództwa co do kwoty

2855,40 DM, skarżący zarzucił Sądowi Okręgowemu naruszenie prawa materialnego

- art. 87 § 1 pkt. 1-4 KP przez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że pracodawca

może bez zgody pracownika potrącać wszelkie należności oraz swobodnie wykorzystywać część wynagrodzenia pracownika, a także naruszenie przepisów postępowania przez niewyjaśnienie faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy (art. 232 KPC). W uzasadnieniu kasacji skarżący zakwestionował dopuszczalność określenia w dwóch odrębnych umowach różnych stawek wynagrodzenia

pracownika, co zmierzało do ukrycia zaniżania wynagrodzeń pracowników polskich

przed kontrahentem zagranicznym strony pozwanej.

W odpowiedzi na kasację strona pozwana zakwestionowała prawidłowość wyliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia, która jej zdaniem wynosi jedynie 2361,40

DM, a nadto wskazała, że przedmiot sporu stanowi „zaszłość” z okresu od 13

czerwca do 31 sierpnia 1995 r., w którym pozwana wypłaciła powodowi parokrotnie

wyższe wynagrodzenie za pracę, niż wynikające ze stawek minimalnych określonych

w obowiązujących wówczas przepisach prawa. Takie korzystne uzgodnienie, obejmujące zgodę powoda na dokonywanie potrąceń różnych kosztów pracodawcy, należy uszanować zgodnie z zasadą autonomii woli stron.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie należało odnieść się do przedmiotu zaskarżenia. Określając wartość

przedmiotu sporu w kwocie 2855,40 DM, skarżący wyjaśnił, że przedmiotem zaskarżenia nie objął zasądzonej przez Sąd pierwszej instancji kwoty 646,83 DM z tytułu

ekwiwalentu za urlop, co do której Sąd Okręgowy wyrokował reformatoryjnie. W konsekwencji, w tym niezaskarżonym zakresie, wyrok Sądu drugiej instancji uprawomocnił się. Kasacja nie zawiera również żadnych twierdzeń kwestionujących kolejną

reformatoryjną cześć wyroku tego Sądu, który oddalił przedawnione powództwo co

do kwoty 494 DM odszkodowania za przedwczesne rozwiązanie z powodem umowy

o pracy. Ta część wyroku, pomimo objęcia jej określoną przez powoda wartością

przedmiotu zaskarżenia, nie została prawidłowo zaskarżona, ponieważ skarżący nie

podniósł jakichkolwiek zarzutów, które podważałyby prawidłowość przyjęcia przez

Sąd drugiej instancji przedawnienia tego roszczenia odszkodowawczego, jakie powód zgłosił dopiero na rozprawie w dniu 14 stycznia 1999 r.

Natomiast skarżący trafnie zakwestionował stanowisko Sądu Okręgowego i

strony pozwanej o zgodności z prawem i dopuszczalności dokonywania z pracowniczego wynagrodzenia za pracę potrąceń należności obciążających w całości lub w

części pracodawcę. W rozważanej sprawie należało przeanalizować istotne zagadnienie prawne, czy każda należność, inna niż określona w art. 87 § 1 pkt 1-4 KP,

może być potrącana za zgodą pracownika z jego wynagrodzenia za pracę. Zgodnie z

aktualnym brzmieniem art. 91 KP, należności inne niż wymienione w art. 87 § 1 i 7

KP mogą być potrącane pracownikowi tylko za jego zgodą wyrażoną na piśmie. Jest

to regulacja szczególna, która nie podlega wykładni rozszerzającej. To wyjątkowe

unormowanie zezwala zatem, poza możliwością dokonywania potrąceń należności

ustawowo określonych w art. 87 § 1 i 7 KP, na takie uzgodnienie, za wyraźną i indywidualnie wyrażoną zgodą pracownika, możliwości potrąceń z przysługującego mu

wynagrodzenia za pracę innych i konkretnie określonych należności, które nie koliduje z zasadą ochrony ustawowych lub umownych uprawnień pracowniczych objętych treścią stosunku pracy. Ściśle rzecz ujmując, regulacja zawarta w art. 91 KP nie

dopuszcza nieograniczonej swobody pracodawcy w dokonywaniu, za zgodą pracownika, potrąceń wszelkich należności z pracowniczego wynagrodzenia za pracę, ale

jedynie takich, które nie niweczą ustawowych lub umownych uprawnień pracowniczych. Dopuszczalność umownego dokonywania potrąceń, innych niż określone w

art. 87 § 1 i 7 KP, powinna zatem być weryfikowana z uwzględnieniem podstawowego kodeksowego zakazu dokonywania uzgodnień mniej korzystnych niż przepisy

prawa pracy (art. 18 KP). Oznacza to w szczególności, że nieważna jest zgoda pracownika na dokonywanie potrąceń z przysługującego mu wynagrodzenia za pracę

należności obciążających w całości lub w części pracodawcę (art. 18 § 2 KP w opozycji do art. 91 KP).

Przenosząc te ogólne uwagi na ustalenia faktyczne, jakie stanowiły podstawę

wydania zaskarżonego wyroku, należało zdyskwalifikować stanowisko Sądu drugiej

instancji o skutecznym wyrażeniu przez pracownika zgody na dokonywanie potrąceń

z wynagrodzenia za pracę należności innych niż określone w art. 87 § 1 pkt 1-4 KP,

wskutek podpisania przez powoda w dniu zawarcia umowy o pracę z 12 czerwca

1995 r., skierowanego do pracowników wysyłanych do pracy w ramach kontraktu

zagranicznego, aneksu do tej umowy z dnia 31 maja 1995 r., w którym przyjmowali

oni „do wiadomości, że zmieniły się zasady dotyczące wynagradzania pracowników

na budowach eksportowych na skutek zmian w umowie międzyrządowej polsko-niemieckiej, które przewidują wyższą stawkę godzinową brutto za godzinę akordową, z

której będą potrącane wszelkie świadczenia pracodawcy oraz opłaty, takie jak ZUS i

inne opłaty oraz podatki obciążające pracownika. W stawce tej mieszczą się dotychczasowe świadczenia, takie jak: ekwiwalent za urlop, obiady, napoje, narzędzia, itp.,

dotychczas bezpłatnie wydawane, a przewidziane przez prawo polskie”. Oświadczenie to nie miało mocy prawnej już dlatego, że przyjęcie do wiadomości informacji pracodawcy o zmianie i treści umowy międzyrządowej nie stanowiło wyrażenia na piśmie indywidualnej zgody pracownika na dokonywanie potrąceń konkretnie określonych i znanych pracownikowi należności, jakiej wymaga art. 91 KP. Ponadto dopuszczalność dokonywania takich potrąceń była sprzeczna z obowiązującymi w spornym

okresie przepisami prawa pracy, a w szczególności z płacowymi regulacjami zawartymi w §§ 2, 3,10 ust. 1 i 13 uchwały Rady Ministrów z dnia 3 maja 1989 r. w sprawie

zasad wynagradzania oraz przyznawania innych świadczeń związanych z pracą pracownikom skierowanym do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług eksportowych (M.P. Nr 14, poz. 106), a przez to zachodzła nieważność

z mocy art. 18 KP.

Sąd Najwyższy miał również na uwadze, że zarówno w umowie o pracę z dnia

12 czerwca 1995 r., jak i w aneksie do tej umowy z dnia 23 czerwca 1995 r., strony

określiły umowne wynagrodzenie powoda w kwocie 15,45 DM. Tego uzgodnienia nie

podważyło oświadczenie z dnia 31 maja 1995 r., potraktowane jako aneks do umowy

o pracę, które gwarantowało wypłatę kwoty 10 DM za godzinę akordową jako „wypłaty minimalnej”, co nie przekreślało wypłaty stawki umownie uzgodnionej w wysokości 15,45 DM. Sąd drugiej instancji bezpodstawnie przyjął, że różnica pomiędzy

umówionym wynagrodzeniem w stawce 15,45 DM a gwarantowaną pracownikom

wypłatą minimalną w kwocie 10 DM „mogła być swobodnie wykorzystana przez pracodawcę, jako pozostająca w jego dyspozycji”, jeżeli zważyć, że w ustalonym stanie

faktycznym w ogóle nie wiadomo, czy pozwany pracodawca dokonywał z przysługującego powodowi wynagrodzenia za pracę jakichkolwiek potrąceń, a jeżeli dokonywał, to z jakich tytułów i w jakich konkretnie wysokościach, co pozwoliłoby zweryfikować legalność zachowania się pracodawcy. Błędne jest stanowisko Sądu drugiej instancji, że legalność dokonywania potrąceń z pracowniczego wynagrodzenia za

pracę wymyka się spod kontroli sądowej. Nie do zaakceptowania w praktyce sądowej

jest również pogląd tego Sądu o usprawiedliwionej dopuszczalności ukrycia przed

kontrahentem zagranicznym informacji o wypłacaniu polskim pracownikom niższych

wynagrodzeń, niż pracownikom niemieckim. Żadne złamanie lub nadużycie prawa w

stosunkach pracy nie może być usprawiedliwione okolicznościami dotyczącymi zawierania lub realizowania kontraktów zagranicznych pracodawcy, który zmierza do

osiągnięcia dodatkowych korzyści z naruszeniem zasady ochrony uprawnień pracowniczych objętych treścią stosunku pracy.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł kasacyjnie na podstawie

art. 39313 § 1 KPC w związku z art. 98 KPC.