I PKN 208/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 23 stycznia 2001 r.

I PKN 208/00

Wyłączenie prawa do odprawy pracownika prowadzącego działalność

gospodarczą na własny rachunek wynikające z art. 8 ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia

28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) dotyczy tylko osoby, która jest

podmiotem działalności gospodarczej jako osoba fizyczna. Prawo do odprawy

wspólnika (akcjonariusza) spółki będącej osobą prawną lub nie mającej osobowości prawnej (także cywilnej) podlega ocenie na podstawie art. 8 ust. 3 pkt

3 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN: Józef

Iwulski, Barbara Wagner (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2001 r. sprawy z powództwa Haliny C. przeciwko Fabryce Urządzeń Wentylacyjno-Klimatyzacyjnych „K.”

w L. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 9 grudnia 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Lipnie wyrokiem z dnia 24 lutego 1999 r. [...] zasądził od Fabryki Urządzeń Wentylacyjno - Klimatyzacyjnych „K.” w L. na rzecz Haliny C. kwotę 5.003, 01 zł, z ustawowymi odsetkami, jako odszkodowanie z tytułu

nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę oraz należności z tytułu wyrównania ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy i dodatku funkcyjnego, oddalając powództwo w pozostałej części.

Sąd ustalił, że powódka była zatrudniona u strony pozwanej na podstawie

umowy o pracę z dnia 29 czerwca 1978 r. na czas nie określony, od 1 grudnia 1978

r. na stanowisku radcy prawnego, w pełnym wymiarze czasu pracy. Pismem z dnia

30 czerwca 1998 r. strona pozwana rozwiązała z Haliną C. umowę o pracę z zastosowaniem skróconego okresu wypowiedzenia, wskazując jako przyczynę wypowiedzenia zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn organizacyjnych, polegające na likwidacji w schemacie organizacyjnym z dniem 1 lipca 1998 r. stanowiska radcy prawnego.

Rada pracownicza uchwałą z dnia 4 czerwca 1998 r. dokonała zmiany w schemacie

organizacyjnym przedsiębiorstwa poprzez likwidację stanowiska radcy prawnego, co

zgodnie z § 20 statutu nie wymagało zmiany statutu (którą, według § 12 statutu w

związku z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi

przedsiębiorstwa państwowego, Dz.U. 24, poz. 123 ze zm., mogło ustalić ogólne zebranie pracowników). Obsługa prawna przedsiębiorstwa jest potrzebna, skoro wykonuje ją inny radca prawny na podstawie umowy zlecenia. Zakres świadczonej

przez niego obsługi prawnej nie różni się zasadniczo od tego, którą wykonywała powódka.

W ocenie Sądu, rzeczywistą przyczyną wypowiedzenia Halinie C. umowy o

pracę były zastrzeżenia do jakości jej pracy. Podana w wypowiedzeniu przyczyna

rozwiązania stosunku pracy była pozorna. Pozorna likwidacja stanowiska pracy, jak

przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 grudnia1982 r., I PRN 130/82 (PiZS 1983

nr 7, s. 65), nie stanowi uzasadnionej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę. Z

tego też względu należało uznać wypowiedzenie za bezzasadne i na podstawie art.

45 § 2 KP zasądzić na rzecz powódki odszkodowanie.

Oceniając prawo Haliny C. do odprawy pieniężnej na tle art. 8 ust. 3 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa”, Sąd

ustalił, że od dnia 20 listopada 1992 r. jest ona ujawniona w ewidencji działalności

gospodarczej w ramach spółki cywilnej. Umowa spółki zawierana jest w celu osiągania przez wspólników wspólnego celu gospodarczego (art. 860 § 1 KC), zaś wspólnika nie można wyłączyć od udziału w zyskach (art. 867 § 1 zdanie 4 KC). Prowadzenie działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej stanowi działalność gospodarczą na własny rachunek (art. 865 § 1 KC). Dlatego, stosownie do art. 8 ust. 3 pkt 5

ustawy, powódka nie nabyła prawa do odprawy.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu wyrokiem z

dnia 9 grudnia 1999 r. [...] zmienił zaskarżony przez Halinę C. apelacją wyrok w

punkcie oddalającym powództwo i zasądził od strony pozwanej na rzecz apelującej

kwotę 5.003 zł z odsetkami tytułem odprawy.

Sąd ustalił, że z dniem 1 maja 1999 r. działalność gospodarcza Kancelarii

Prawnej „D.” Halina C., Józef J., Zofia S. została wykreślona z ewidencji. W latach

1996 - 1998 Kancelaria nie udzielała indywidualnych porad prawnych, prowadząc

jedynie obsługę podmiotów gospodarczych. Nie figuruje w kartotece zgłoszeń do

ubezpieczenia społecznego. Od 1994 r. powódka nie prowadziła faktycznie działalności gospodarczej i nie wykazywała dochodów ze spółki.

Zdaniem Sądu, prawo do odprawy pieniężnej nie przysługuje na podstawie

art. 8 ust. 3 pkt 5 ustawy tylko tym pracownikom, którzy faktycznie prowadzą działalność gospodarczą. Powódka do nich nie należała. Poza tym, przepisu art. 8 ust. 3

pkt 5 nie stosuje się do pracownika prowadzącego działalność gospodarczą w ramach spółki (tak: SN w uchwale I PZP 47/94 z dnia 22 listopada 1994 r., OSNAPiUS

1995 nr 4, poz. 44). Pracownik prowadzący działalność gospodarczą nie nabywa

prawa do odprawy w sytuacjach określonych w art. 8 ust. 3 pkt 3 i art. 8 ust. 3 pkt 5

ustawy. Przepisy te należy interpretować łącznie. Art. 8 ust. 3 pkt 3 przewiduje trzy

formy prowadzenia działalności gospodarczej - na własny rachunek, w ramach spółki

i w ramach spółdzielni. Wynika stąd, że działalność gospodarcza, o której mowa w

art. 8 ust. 3 pkt 5 ustawy nie może być prowadzona w ramach spółki lub spółdzielni,

lecz tylko indywidualnie.

„Dodatkowo” Sąd podniósł, że nie podziela poglądu Sądu pierwszej instancji

co do pozorności przyczyny rozwiązania z powódką umowy o pracę. Przyczyna ta likwidacja stanowiska radcy prawnego - była faktyczna i rzeczywista. Ta właśnie okoliczność jest przesłanką z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, nabycia przez powódkę prawa do odprawy.

Strona pozwana zaskarżyła powyższy wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naruszenie prawa materialnego, a to art. 8 ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. przez przyjęcie, że „prowadzenie działalności gospodarczej w ramach

spółki cywilnej nie jest działalnością gospodarczą prowadzoną na własny rachunek w

rozumieniu tej ustawy”, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku „w całości”.

Pełnomocnik strony skarżącej wywodziła, że Sąd błędnie odniósł uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1994 r., I PZP 47/94, do ustalonego stanu

faktycznego, gdyż dotyczyła ona spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a nie

spółki cywilnej. Wskazała na różnice między spółkami prawa handlowego i spółką

cywilną. Jej zdaniem, prowadzenie przez pracownika działalności w ramach spółki

cywilnej jest prowadzeniem przez niego działalności gospodarczej na własny rachunek. Podniosła nadto, że strona pozwana nie ma pewnej wiedzy, czy powódka prowadziła faktycznie działalność w Spółce „D.”. Wzywana kilkakrotnie do złożenia

oświadczenia w tej kwestii, nie udzieliła odpowiedzi. Faktem jest jednak, że była wpisana do rejestru działalności gospodarczej Urzędu Miasta i Gminy oraz Urzędu

Skarbowego w L., a jej nazwisko figurowało na szyldzie Kancelarii Prawnej „D.”. Jeżeli nawet Halina C. nie prowadziła faktycznie działalności gospodarczej w ramach

spółki, to jako radca prawny znała konsekwencje istniejącego stanu formalnego. Z

rejestru wykreśliła działalność dopiero w czasie trwania procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Według art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., pracownikowi, z którym został rozwiązany stosunek pracy z przyczyn, o których mowa w art.1 ust. 1 i 2,

przysługuje odprawa pieniężna. Zgodzić się trzeba z oceną Sądu drugiej instancji, że

rozwiązanie umowy o pracę z radcą prawnym z powodu likwidacji tego stanowiska

pracy w schemacie organizacyjnym przedsiębiorstwa jest rozwiązaniem stosunku

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy („o których mowa w art. 1” ustawy). W

przeciwnym razie rozważanie prawa powódki do odprawy byłoby bezprzedmiotowe.

Przepisy ustawy wyłączają prawo do odprawy, między innymi, wówczas, gdy w chwili

rozwiązania stosunku pracy pracownik jest wspólnikiem w spółce lub członkiem spółdzielni dokonującej przejęcia określonych składników mienia ruchomego lub nieruchomego pracodawcy (art. 8 ust. 3 pkt 3) albo jeżeli prowadzi działalność gospodarczą na własny rachunek (art. 8 ust. 3 pkt 5). Odprawa nie przysługuje także pracownikowi rozpoczynającemu po rozwiązaniu stosunku pracy działalność gospodarczą

na własny rachunek lub w ramach spółki albo spółdzielni w związku z przejęciem

mienia zakładu (art. 8 ust. 3 pkt 3). Z powołanych przepisów wynika wyraźne zróżnicowanie form prowadzenia działalności gospodarczej (w ramach spółki, w ramach

spółdzielni lub na własny rachunek) oraz różne ich znaczenie dla prawa do odprawy

(prowadzenie w chwili rozwiązania stosunku pracy działalności gospodarczej na własny rachunek wyłącza prawo do odprawy w każdym przypadku, w ramach spółki lub

spółdzielni tylko w razie przejęcia przez nie mienia pracodawcy; odprawa nie przys-

ługuje w razie rozpoczęcia po rozwiązaniu stosunku pracy działalności gospodarczej

w związku z przejęciem mienia, niezależnie od formy jej prowadzenia).

Zasadniczą dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy była kwestia czy Halina

C., będąc w chwili rozwiązania z nią umowy o pracę wspólniczką spółki cywilnej

Kancelaria Prawnicza „D.”, prowadziła działalność gospodarczą na własny rachunek

czy w ramach spółki. Wykładając przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. dotyczące form prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 8 ust. 3 pkt 3 i pkt

5) nie można pominąć regulacji prawnej tej materii w obowiązującej w dniu rozwiązania z powódką stosunku pracy, niejako „macierzystej” dla tej problematyki, ustawie z

dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.).

Wedle art. 2 tej ustawy, działalnością gospodarczą jest działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa prowadzona w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu, którym może być osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka

organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, zaś, stosownie do jej art. 8, podjęcie

działalności gospodarczej przez osobę fizyczną i jednostkę organizacyjną nie mającą

osobowości prawnej podlega zgłoszeniu do ewidencji. Z unormowań tych wynika, że

podmiotowość w stosunkach gospodarczych nie jest identyczna z podmiotowością w

stosunkach cywilnoprawnych między osobami fizycznymi i osobami prawnymi (art. 1

KC). Nie stanowi to ewenementu w polskim prawie, skoro także np. w stosunkach

pracy pracodawcą może być jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej ( art. 3 KP).

Zdolność do prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek nie

jest zdeterminowana wymogiem bycia osobą fizyczną lub osobą prawną. Spółka cywilna nie ma osobowości prawnej, ale jest jednostką organizacyjną, która może być

samodzielnym podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą na własny rachunek. Jeżeli działalność takiej spółki nie została organizacyjnie wyodrębniona, przedsiębiorcą są wszyscy wspólnicy łącznie. Wspólnicy zobowiązują się wszak do osiągnięcia wspólnego, a nie indywidualnego celu gospodarczego (art. 860 § 1 KC).

Trafność takiego stanowiska zdaje się potwierdzać art. 2 ust. 3 obowiązującej od 1

stycznia 2001 r. ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. Prawo o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178), który przymiot przedsiębiorcy przyznaje także wspólnikom spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej.

Nadto, w art. 8 ust. 3 pkt 3 ustawy użyty został termin „spółka” bez określenia jej rodzaju. Trzeba wobec tego przyjąć, że chodzi o każdy jej typ, zarówno o spółki prawa

handlowego - osobowe: jawną, partnerską, komandytową, komandytowo - akcyjną

oraz kapitałowe: z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjną (art. 1 § 2 ustawy z dnia

15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych, Dz.U. Nr 94, poz. 1037), jak i o

spółkę cywilną (art. 860 KC). Gdyby ustawodawca chciał wyłączyć z zakresu regulacji art. 8 ust. 3 pkt 3 jakiś określony rodzaj spółki, musiałby dać temu wyraz albo

przez unormowanie pozytywne (np. wymieniając typy spółek, których przepis ten

dotyczy) albo negatywne (np. przez użycie sformułowania „z wyłączeniem” lub „nie

dotyczy to” bądź zwrotu podobnego). Poza wszystkim, z punktu widzenia funkcji odprawy pieniężnej forma organizacyjna prowadzonej wspólnie działalności gospodarczej nie powinna mieć znaczenia.

W konkluzji należy zatem stwierdzić, że wyłączenie prawa do odprawy pracownika prowadzącego działalność gospodarczą na własny rachunek (art. 8 ust. 3

pkt 5 ustawy) dotyczy tylko osoby, która jest podmiotem działalności gospodarczej

(przedsiębiorcą) jako osoba fizyczna, gdy zaś podmiotem gospodarczym jest spółka

będąca osobą prawną lub nie mająca osobowości prawnej (także cywilna) prawo do

odprawy jej wspólnika (akcjonariusza) podlega ocenie na podstawie art. 8 ust. 3 pkt 3

ustawy.

Halina C. prowadziła w chwili rozwiązania z nią umowy o pracę działalność

gospodarczą w ramach spółki cywilnej Kancelaria Prawna „D.” Halina C., Józef J.,

Zofia S. Powódka była wpisana do ewidencji nie jako osoba fizyczna, ale jako wspólniczka spółki cywilnej - samodzielnego podmiotu działalności gospodarczej. Działalność ta prowadzona była na rachunek własny podmiotu - Kancelarii Prawnej (wspólników), a nie na rachunek własny Haliny C. i każdego z pozostałych wspólników z

osobna. Spółka nie przejęła żadnego mienia strony pozwanej. Nie zachodziły więc

okoliczności wyłączające (wedle art. 8 ust. 3 pkt 3 ustawy) prawo powódki do odprawy.

II. Sąd drugiej instancji nie był zdecydowany co do charakteru działalności gospodarczej prowadzonej przez powódkę, skoro raz rozważał ją jako prowadzoną na

własny rachunek, a następnie jako prowadzoną w ramach spółki. Z motywów zaskarżonego wyroku nie dość jasno wynika, czy Halina C. nabyła prawo do odprawy dlatego, że prowadziła wprawdzie działalność gospodarczą na własny rachunek, ale tylko

formalnie, nie zaś faktycznie (art. 8 ust. 3 pkt 5), czy dlatego, że prowadzenie działalności gospodarczej w ramach spółki cywilnej nie jest prowadzeniem działalności gospodarczej na własny rachunek (art. 8 ust. 3 pkt 3), czy, jak można także sądzić, z

obu tych względów. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 marca 1996 r., I

PRN 15/96 (OSNAPiUS 1996 nr 20, poz. 304), że wyłączenia prawa do odprawy zostały w art. 8 ust. 3 ustawy ujęte w sposób rozłączny, a ten sam stan faktyczny nie

może być równocześnie kwalifikowany jako wyłączenie prawa do odprawy na podstawie art. 8 ust. 3 pkt 3 i art. 8 ust. 3 pkt 5 ustawy. Dlatego przy ocenie prawa Haliny

C. do odprawy mógł być stosowany albo tylko art. 8 ust. 3 pkt 3 albo tylko art. 8 ust. 3

pkt 5 ustawy. Skoro prowadzenie działalności gospodarczej w ramach spółki cywilnej

nie może być identyfikowane z prowadzeniem działalności na własny rachunek, to

podstawę prawną ustalenia, czy pracownikowi będącemu wspólnikiem spółki cywilnej

przysługuje odprawa, stanowi art. 8 ust. 3 pkt 3 ustawy.

Dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy nie miało znaczenia rozumienie

terminu „prowadzenie” działalności gospodarczej na własny rachunek (czy to indywidualnie czy w ramach spółki cywilnej, co zdaje się dopuszczać Sąd, analizując sytuację faktyczną powódki jako wspólnika). Jednak do kategorycznego stwierdzenia

Sądu drugiej instancji, że prowadzeniem działalności gospodarczej jest tylko faktyczne jej wykonywanie należy odnieść się z pewną ostrożnością. Sąd nie poprzedził go

wszechstronną analizą stosownych przepisów. Do przyjęcia tezy, że przy ocenie

prawa pracownika do odprawy wpis działalności gospodarczej do ewidencji pozbawiony jest jakiegokolwiek, czy nawet tylko istotnego znaczenia, nie ma dostatecznego uzasadnienia w samym jedynie brzmieniu art. 8 ust. 3 ustawy.

Kierując się powyższymi motywami Sąd Najwyższy, stosownie do art. 393 12

KPC, orzekł jak w sentencji.