I PKN 206/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 25 stycznia 2001 r.

I PKN 206/00

Ocena, czy przywrócenie pracownika do pracy jest niemożliwe lub niecelowe (art. 45 § 2 KP), powinna być dokonana według stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 KPC).

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Walerian Sanetra (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2001 r. sprawy z powództwa Jędrzeja S. przeciwko Politechnice W. w W. o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 25 października 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W imieniu powoda Jędrzeja S. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 25 października 1999 r. [...], którym oddalono jego apelację od wyroku Sądu Rejonowego

dla Warszawy Pragi-Sądu Pracy z dnia 10 grudnia 1998 r. [...].

Powód (5 czerwca 1992 r.) wniósł o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia

umowy o pracę i przywrócenie do pracy w pozwanej Politechnice W. Sąd Pracy wyrokiem z dnia 27 grudnia 1994 r. oddalił jego powództwo o przywrócenie do pracy.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, rozpoznając

rewizję powoda, wyrokiem z dnia 4 lipca 1995 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę

przekazał Sądowi Pracy do ponownego rozpoznania celem ustalenia, czy kryteria

doboru pracownika do zwolnienia z pracy nie były dowolne. Ponownie rozpoznając

sprawę Sąd Pracy ustalił, że powód był zatrudniony od 1 października 1976 r. w In-

stytucie Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki W., początkowo na stanowisku

asystenta, a od 1 października 1984 r. na stanowisku adiunkta. W związku z uchwałą

Senatu Politechniki W. [...] z dnia 30 października 1991 r. i na podstawie § 205 Statutu Politechniki W., z dniem 30 września 1992 r. zniesiono Instytut Nauk Ekonomiczno-Społecznych, w którym zatrudniony był powód, a zarządzeniem [...] Rektora

Politechniki W. z dnia 19 lutego 1992 r. (na podstawie § 40 ust. 2 i 3 Statutu Politechniki W., w związku z uchwałami Senatu [...] z dnia 30 października 1991 r. oraz

[...] z dnia 5 lutego 1992 r.) utworzono z dniem 1 października 1992 r. Ośrodek Nauk

Społecznych jako pozawydziałową jednostkę organizacyjną wykonującą zadania

naukowe i dydaktyczne. Zmiany organizacyjne dokonane w Instytucie Nauk Ekonomiczno-Społecznych spowodowały konieczność zmniejszenia stanu zatrudnienia o

1/3, tj. z 26 do 16 pracowników. Stosunek pracy z powodem został rozwiązany z

dniem 30 września 1992 r. na podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.); jako przyczynę

wskazano zniesienie Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych uniemożliwiające

zatrudnienie go na dotychczasowym stanowisku. Przy zwalnianiu pracowników brano

pod uwagę kryteria podane do publicznej wiadomości i uzgodnione ze związkami

zawodowymi, uwzględniające pracę dydaktyczną, naukową oraz osobistą sytuację

pracownika (w tym kryterium dodatkowego zatrudnienia). Weryfikacja wniosków była

trzystopniowa i obejmowała: wstępną ocenę pracowników sporządzoną przez

kierownika zakładu, weryfikację przeprowadzoną na posiedzeniu dyrekcji z udziałem

wszystkich kierowników zakładów i przedstawicieli związków zawodowych ZNP i

NSZZ „Solidarność” i ostateczną decyzję podejmowaną przez Rektora Politechniki.

Przyczyną tego, że powód znalazł się w grupie osób zwalnianych z pracy, była

niezadawalająca ocena jego kwalifikacji zawodowych oraz brak umiejętności

nawiązywania kontaktów ze studentami. W toku procesu powód rozszerzył powództwo i wnosił o zasądzenie wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy. Po

ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Pracy wyrokiem z dnia 10 grudnia 1998 r. zasądził na rzecz powoda od pozwanej Politechniki W. kwotę 743,40 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 1 października 1992 r. tytułem odszkodowania, a w części dotyczącej przywrócenia do pracy i zasądzenia wynagrodzenia oddalił powództwo. Sąd

ten ustalił, że przyczyną zwolnień pracowników z Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych w 1992 r. było zmniejszenie liczby godzin dydaktycznych, przy czym dotyczyło to wszystkich pracowników. Powód, podobnie jak część innych pracowników,

nie wykonał pensum z powodu zmniejszenia liczby zajęć. Zdaniem Sądu Pracy, wypowiedzenie powodowi umowy o pracę było uzasadnione zmianami organizacyjnymi

Instytutu, które spowodowały zmniejszenie zapotrzebowania na przedmioty społeczno-polityczne, co doprowadziło do zmniejszenia zatrudnienia. Sąd ten wykluczył, aby

wypowiedzenie powodowi umowy o pracę było podyktowane względami politycznymi. Wypowiedzenie powodowi umowy o pracę było merytorycznie uzasadnione, ale

nastąpiło z naruszeniem przepisu art. 38 KP. Powód, który nie należał do ZNP, wystąpił z wnioskiem do tego związku o reprezentowanie jego interesów. Pozwana Politechnika, mimo omawiania wniosków w sprawie o wypowiadaniu pracownikom Instytutu umów o pracę na zebraniach kierowników zakładów i przewodniczących

związków zawodowych, nie przeprowadziła prawidłowej konsultacji zamiaru wypowiedzenia powodowi umowy o pracę (art. 38 KP). Z tego powodu Sąd pierwszej

instancji zasądził po myśli art. 471 KP na rzecz powoda odszkodowanie, oddalając

powództwo o przywrócenie do pracy i zasądzenie wynagrodzenia. Przywrócenie

powoda do pracy byłoby niecelowe z uwagi na istotne zmiany organizacyjne i strukturalne w pozwanym zakładzie oraz ograniczenie etatów.

Oddalając apelację powoda Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych stwierdził

w szczególności, że bezsporne jest w sprawie (co również przesądził Sąd drugiej

instancji w wyroku z dnia 4 lipca 1995 r.), że z dniem 30 września 1992 r. nastąpiła

likwidacja Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych, w którym zatrudniony był powód i że konsekwencją likwidacji było zmniejszenie zatrudnienia. Ilość etatów z 26

została zmniejszona do 16, a zatem 10 osobom należało wypowiedzieć umowy o

pracę. W grupie osób przewidzianych do zwolnienia z pracy znalazł się powód. Sąd

drugiej instancji uchylając wyrok Sądu Pracy z dnia 27 grudnia 1994 r., wskazał, że

pracodawca w sytuacji konieczności rozwiązania stosunku pracy z kilkoma pracownikami może dokonać wyboru konkretnej osoby, ale sposób i kryteria jego wyboru

podlegają ocenie sądu i w tym zakresie nakazał dokonać ponownych ustaleń. Apelacja powoda zarzuca, że Sąd Pracy nie wykonał zaleceń Sądu drugiej instancji, co w

konsekwencji doprowadziło do wydania wyroku, który zdaniem powoda jest niezgodny z prawem. Według Sądu drugiej instancji ponownie rozpatrującego sprawę, z zarzutami apelacji nie można się zgodzić. Sąd Pracy dokonał oceny, czy zastosowane

kryteria w wyborze powoda do wypowiedzenia mu umowy o pracę zostały zachowane. Z zebranych dowodów wynika, że powód nie osiągał pensum, jakie było przewidziane dla niego, a nadto na zajęcia powoda zgłaszała się mała liczba studentów (5-

7 osób); niedociążenie dydaktyczne pozwalało zakładowi pracy na wskazanie powoda jako osoby, z którą należy rozwiązać stosunek pracy. „Natomiast ocena pracy

dydaktycznej i naukowej powoda oraz jego dorobku naukowego na tle pozostałych

pracowników i czy jego kwalifikacje przewyższają innych pracowników, którym zaproponowano pracę w nowoutworzonej jednostce nie podlegają ocenie Sądu – jako,

że wkraczają w ocenę merytoryczną pracy naukowej, a której Sąd nie jest władny

dokonać”. Według Sądu drugiej instancji Sąd Pracy prawidłowo ustalił, że wypowiedzenie powodowi umowy o pracę merytorycznie było uzasadnione, a tylko brak konsultacji ze związkami zawodowymi spowodował, że zostało zasądzone odszkodowanie. Przywrócenie powoda do pracy było oczywiście niecelowe. Instytut, w którym

powód pracował uległ likwidacji, a w nowoutworzonej jednostce nastąpiło ograniczenie zatrudnienia. „Ocenie Sądu podlegała sytuacja kadrowa jaka wystąpiła w 1992 r.

w pozwanej Politechnice W., a nie obecnie”.

Skarga kasacyjna kwestionuje zaskarżony nią wyrok, gdyż jej zdaniem narusza on art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym i art. 45 § 2 KP oraz art.

386 KPC „przez nieuwzględnienie oceny prawnej i wskazań, co do dalszego postępowania wyrażonych w uzasadnieniu wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 4 lipca

1995 r., dotyczących konieczności dokonania przez Sąd wszechstronnej oceny materiału dowodowego w myśl art. 233 oraz 328 § 2 KPC oraz zbadania zasadności wypowiedzenia umowy o pracę, z punktu widzenia pracy dydaktycznej i naukowej powoda, jego kwalifikacji zawodowych do zatrudnienia w zakładzie pozwanej, prowadzącej przede wszystkim działalność dydaktyczną i naukową”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej są zasadne i dlatego została ona uwzględniona. W

szczególności trafny jest zarzut naruszenia przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych art. 45 § 2 KP. W wyjaśnieniu zastosowania w niniejszej sprawie tego przepisu

Sąd ten bowiem przyjął, że „ocenie Sądu podlega sytuacja kadrowa jaka wystąpiła w

1992 r. w pozwanej Politechnice W., a nie obecnie”. Jest to pogląd błędny. W myśl

art. 45 § 1 KP zasadą jest, że w razie ustalenia, iż wypowiedzenie umowy o pracę

jest nieuzasadnione lub narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, sąd pracy

– stosownie do żądania pracownika – orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a

jeżeli umowa uległa już rozwiązaniu – o przywróceniu pracownika do pracy na po-

przednich warunkach albo o odszkodowaniu. Wyjątkowo (art. 45 § 2 KP) sąd pracy

może nie uwzględnić żądania pracownika uznania wypowiedzenia za bezskuteczne

lub przywrócenia do pracy, jeżeli ustali, że uwzględnienie takiego żądania jest niemożliwe lub niecelowe, zasądzając w to miejsce odszkodowanie. Ze stylistyki tego

przepisu wynika, że nie idzie w nim o to, iż przywrócenie do pracy pracownika było

kiedyś niecelowe lub niemożliwe, w szczególności, że mogło być tak oceniane przy

uwzględnieniu jedynie stanu rzeczy, jaki istniał w chwili wypowiedzenia umowy o

pracę pracownikowi. Niezależnie od tego, mając na uwadze funkcję tego przepisu

oraz założenia techniczno-prawne, które leżą u jego podstawy, należy stwierdzić, że

ocena, czy przywrócenie pracownika do pracy (uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne) jest niemożliwe lub niecelowe musi być dokonywana przy uwzględnieniu

stanu rzeczy istniejącego w chwili wydawania wyroku (dokonywania oceny). Przywrócenie do pracy ma bowiem być niemożliwe lub niecelowe, nie idzie zaś o to, że

kiedyś było ono niemożliwe lub niecelowe lub też, że uwzględniając przewidywany

stan, jaki może się ukształtować w przyszłości, być może będzie, można je ocenić

jako niemożliwe lub niecelowe. Na rzecz takiej wykładni art. 45 § 2 KP przemawiają

nie tylko racje jezykowo-logiczne, ale także konieczność ścisłej jego interpretacji,

skoro w myśl art. 45 § 1 KP zasadą jest wybór roszczenia przez pracownika. Ustalenie niemożliwości lub niecelowości przywrócenia do pracy jest przy tym elementem

stanu rzeczy, który powinien być brany pod uwagę przez sąd według jego istnienia w

chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 KPC). Ocena więc, czy roszczenie pracownika o przywrócenie go do pracy powinno być uwzględnione, zależy od tego, czy według stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy przywrócenie to jest

niemożliwe lub niecelowe.

Zasadny jest także kasacyjny zarzut naruszenia art. 386 § 6 KPC. W wyroku z

4 lipca 1995 r. [...] Sąd drugiej instancji wyraził pogląd prawny (ocenę prawną), że

przy ocenie, czy zwolnienie z pracy powoda odpowiadało wymaganiom określonym

w art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, pod uwagę powinno zostać

wzięte kryterium pracy dydaktycznej i naukowej, „a co za tym idzie kwalifikacje zawodowe do zatrudnienia w zakładzie pracy prowadzącym przede wszystkim działalność tego rodzaju”. Dokonując natomiast ponownie oceny prawidłowości wypowiedzenia złożonego powodowi Sąd drugiej instancji (podobnie jak i Sąd Pracy) w istocie odstąpił od stanowiska, że istotnym kryterium jest kryterium dorobku naukowego i

przydatności dydaktycznej, sprowadzając w gruncie rzeczy problem oceny tego, czy

przekształcenia struktury uczelni „uniemożliwiały” dalsze zatrudnienie powoda w pozwanej Politechnice, do kwestii braku politycznych motywów wypowiedzenia mu

umowy o pracę i braku dostatecznego obciążenia zajęciami dydaktycznymi, przy rezygnacji z dokonywania ustaleń porównawczych (w stosunku do innych pracowników

zlikwidowanego Instytutu). Okoliczność, że również kasacyjny zarzut naruszenia art.

386 § 6 KPC okazał się trafny, nie ma wszakże zasadniczego znaczenia w sytuacji,

w której Sąd drugiej instancji zaakceptował stanowisko Sądu Pracy, który stwierdził,

że wypowiedzenie umowy o pracę powodowi dotknięte było wadą, tyle tylko, że nie

polegającą na naruszeniu art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, lecz

art. 38 KP. Oddalenie więc roszczenia powoda o przywrócenie do pracy nie nastąpiło

z tego powodu, iż w ocenie Sądu pierwszej i drugiej instancji wypowiedzenie nie było

sprzeczne z przepisami o wypowiadaniu stosunków pracy (spełnione zostały przesłanki przewidziane w art. 45 § 1 KP w związku z art. 97 ust. 1 ustawy o szkolnictwie

wyższym), lecz dlatego, że uznano, iż zasadne jest zastosowanie art. 45 § 2 KP i

zasądzenie odszkodowania w miejsce przywrócenia do pracy. W tym stanie rzeczy

istota sporu przy ponownym rozpoznawaniu sprawy przez Sąd drugiej instancji sprowadza się więc do prawidłowego zastosowania art. 45 § 2 KP, chyba że Sąd ten dojdzie do przekonanie, iż przy wypowiadaniu powodowi umowy o pracę nie doszło do

naruszenia art. 38 KP i jednocześnie podtrzyma ustalenie polegające na stwierdzeniu, że nastąpiło ono zgodnie z wymaganiami przewidzianymi w art. 93 ust. 2 pkt 3

ustawy o szkolnictwie wyższym.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39313 § 1 KPC,

orzekł jak w sentencji wyroku.