I PKN 19/97 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 21 lutego 1997 r.

I PKN 19/97

Zakaz uchylania lub zmiany wyroku na niekorzyść strony wnoszącej apelację

zawarty w art. 384 KPC, stosowany odpowiednio do postępowania zażaleniowego (art.

397 § 2 KPC), nie dotyczy postanowień o charakterze procesowym.

Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Józef Iwulski, Jadwiga

Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 lutego 1997 r.

sprawy z powództwa Zbigniewa Ś. przeciwko [...] Dyrekcji Kolei Państwowych w G. o

uznanie wypowiedzenia zmieniającego za bezskuteczne, na skutek kasacji strony pozwanej

od postanowienia Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku

z siedzibą w Gdyni z dnia 23 października 1996 r. [...]

postanowił:

u c h y l i ć zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy w Gdańsku z dnia 15 lipca 1996 r., [...] i przekazać sprawę temu

Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Powód Zbigniew Ś. w "pozwie o przywrócenie stanowiska i grupy uposażenia

zasadniczego" skierowanym przeciwko [...] Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w G.

wyjaśnił, iż odwołuje się od decyzji z dnia 15 marca 1996 r. dotyczącej wyznaczenia go na

stanowisko starszego referenta i przyznania 10 grupy uposażenia, gdyż będąc pracownikiem

mianowanym od 1992 r. zajmował stanowisko starszego dyspozytora do spraw trakcji i

posiadał 15 grupę uposażenia. Dokonana zmiana warunków pracy jest więc dla niego

krzywdząca, tym bardziej że wpływa także na wysokość dodatku transportowego, dodatku za

służby nocne, dodatku za służby świąteczne itp.

Postanowieniem z dnia 15 lipca 1996 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Gdańsku uznał

się niewłaściwym do rozpoznania sprawy i przekazał ją - stosownie do art. 464 § 1 KPC - do

rozpoznania Dyrektorowi Generalnemu PKP.

Wydając powyższe postanowienie Sąd Rejonowy powołał się na art. 2 § 3 KPC i § 46

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie praw i obowiązków

pracowników kolejowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 98, poz. 499), z których

wynika, że w sprawach odwołań pracowników z powodu rozwiązania z nimi stosunków

pracy lub też wyznaczenia ich na inne stanowisko droga sądowa jest niedopuszczalna, a

odwołania te rozpatruje kierownik jednostki nadrzędnej jako organ właściwy.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w

Gdyni postanowieniem z dnia 23 października 1996 r. oddalił zażalenie strony pozwanej na

powyższe postanowienie.

Sąd II instancji stwierdził, że od dnia 19 marca 1993 r. uległ zmianie § 46

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r., a zmiana polega na usunięciu z

tego przepisu zdania pierwszego stanowiącego, że w stosunku do pracowników kolejowych

mianowanych wyłączona jest właściwość komisji odwoławczych do spraw pracy. Oznacza

to, że sądy powszechne są właściwe do rozpoznania tych spraw, a skoro tak, błędne jest

postanowienie Sądu Rejonowego uznające niewłaściwość sądu pracy do rozpoznania sprawy

powoda i przekazujące sprawę organowi kolejowemu - Dyrektorowi Generalnemu PKP.

Wobec tego jednak, że powyższe postanowienie zostało zaskarżone tylko przez pozwanego,

zaś uwzględnienie zażalenia domagającego się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i

odrzucenia pozwu, byłoby rozstrzygnięciem na niekorzyść strony pozwanej, Sąd

Wojewódzki mając na uwadze art. 384 w związku z art. 397 § 2 KPC, na podstawie art. 385

w związku z art. 397 § 2 KPC oddalił zażalenie.

Od wskazanego orzeczenia wniosła kasację strona pozwana (za pośrednictwem

swojego pełnomocnika będącego radcą prawnym), w której powołując się na naruszenie § 46

wymienionego rozporządzenia z dnia 27 grudnia 1974 r. żądała uchylenia tego orzeczenia

oraz postanowienia Sądu Rejonowego w Gdańsku z dnia 15 lipca 1996 r. i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Strona pozwana podniosła, że

trafne jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, iż w sprawach, których tryb rozpoznawania

reguluje § 46 rozporządzenia, droga sądowa jest dopuszczalna i nie zależy od uprzedniego

wyczerpania trybu administracyjnego. Błędny jest jednak pogląd, że uchylenie postanowienia

Sądu Rejonowego, stwierdzającego niedopuszczalność drogi sądowej w sprawie powoda,

stanowiłoby naruszenie art. 384 KPC i wynikającego z tego przepisu zakazu orzekania na

niekorzyść strony wnoszącej środek zaskarżenia. Przeciwnie, utrzymanie w mocy tego

błędnego orzeczenia oznacza "godzenie się na utrzymanie stanu sprzecznego z prawem".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym zagadnieniem, które wpływa na sposób rozstrzygnięcia kasacji, jest to,

czy Sąd Wojewódzki, nie dopuszczając do uchylenia lub zmiany postanowienia Sądu

Rejonowego stwierdzającego niewłaściwość drogi sądowej do rozpoznania sprawy

pracownika kolejowego mianowanego, trafnie powołał się na art. 384 KPC. Przepis ten

stanowi, że sąd nie może uchylić lub zmienić wyroku na niekorzyść strony wnoszącej

apelację, chyba że strona przeciwna również wniosła apelację. Z powyższego unormowania

wynikają zatem dwie konsekwencje: pierwsza z nich oznacza zakaz pogorszenia położenia

strony procesowej, która zaskarżyła orzeczenie, jeżeli druga strona nie wniosła środka

odwoławczego (zakaz reformationis in peius), druga zaś polega na tym, że zasada wyrażona

w art. 384 KPC odnosi się tylko do orzeczeń sądu drugiej instancji, gdyż tylko ten sąd wskutek uchylenia lub zmiany wyroku sądu pierwszej instancji - może pogorszyć sytuację

strony procesowej. Ten ostatni wniosek ma zresztą dodatkowe potwierdzenie w systematyce

Kodeksu postępowania cywilnego i zamieszczenie art. 384 w części przepisów dotyczących

środków zaskarżenia.

Pogorszenie położenia strony procesowej ma miejsce wtedy, gdy sąd drugiej instancji

- w wyniku rozpoznania środka odwoławczego tej strony i przy niezaskarżeniu orzeczenia

przez stronę przeciwną - wydał dla strony skarżącej mniej korzystne orzeczenie od

istniejącego, gdyż na przykład oddalił powództwo w miejsce dotychczasowego orzeczenia

uwzględniającego powództwo albo gdy rozpoznając apelację pozwanego od wyroku

ustalającego istnienie stosunku prawnego lub prawa - zmienił wyrok i zasądził świadczenie,

lub gdy na skutek apelacji pozwanego od wyroku zasądzającego świadczenie, orzekł ponad

żądanie pozwu.

We wskazanych przykładowo sytuacjach pogorszenie położenia strony wskutek

wydania przez sąd drugiej instancji określonego orzeczenia jest niewątpliwe. Nie zawsze

jednak ocena położenia strony procesowej i jej interesu w zaskarżeniu orzeczenia jest

jednoznaczna. Może się bowiem zdarzyć, że zgodne z interesem strony będzie zaskarżenie

wyroku dla niej korzystnego, lecz wydanego w następstwie postępowania dotkniętego

nieważnością. W takim przypadku interes strony w zaskarżeniu tego orzeczenia będzie

polegać na wyeliminowaniu orzeczenia, które może być w przyszłości zakwestionowane

przez stronę pozwaną z powodu jego nieważności i uchylone w wyniku wznowienia

postępowania, wraz ze skutkami w postaci np. zwrotu spełnionego świadczenia, kosztów

postępowania itp. Należy zatem uznać, że o dopuszczalności zaskarżenia przez stronę

orzeczenia - bez naruszenia art. 384 KPC - decyduje nie tylko utrata korzyści prawnej będąca

skutkiem tego orzeczenia, istniejąca w chwili zaskarżenia orzeczenia, ale także obawa utraty

korzyści w przyszłości, choćby orzeczenie sądu pierwszej instancji w chwili jego wydania

było dla strony korzystne. W tej kwestii warto przytoczyć wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7

lutego 1962 r., 2 CR 763/60 (OSPiKA 1963 z. 4 poz. 102) i aprobującą glosę Stanisława

Włodyki (zamieszczona tamże) przyjmujące, że interes prawny w zaskarżeniu orzeczenia ma

miejsce wówczas, gdy utrata korzyści prawnej jako następstwo wydanego orzeczenia, nie

może być usunięta inaczej, jak tylko przez zaskarżenie orzeczenia, a ujmując to od strony

interesu powoda - gdy nie ma on innej drogi dla ustrzeżenia się przed niekorzystnymi dlań

skutkami wyroku uwzględniającego jego powództwo, jak tylko przez jego zaskarżenie.

W doktrynie prawniczej przyjmuje się również, że związanie sądu drugiej instancji

zakazem reformationis in peius w zasadzie ma miejsce w przypadkach orzekania przez ten

sąd co do istoty sprawy, gdyż jeżeli sąd drugiej instancji orzeka bez rozstrzygnięcia jej

meritum, nie można z reguły mówić o zmianie na niekorzyść (por. Komentarz do Kodeksu

postępowania cywilnego pod redakcją Z. Resicha i W. Siedleckiego, Wydawnictwo

Prawnicze Warszawa 1975 tom I, s. 616, T. Ereciński: Apelacja i kasacja w procesie

cywilnym, Wydawnictwo Prawnicze Warszawa 1996, s. 83-84, K. Piasecki: Zakaz

reformationis in peius w procesie cywilnym, Palestra 1967, z. 9, s. 24-26). W związku z tym

nie ma pogorszenia sytuacji procesowej strony w razie zastąpienia niekorzystnego orzeczenia

procesowego innym niekorzystnym orzeczeniem procesowym, np. gdy w razie odrzucenia

pozwu przez sąd pierwszej instancji sąd drugiej instancji umorzy postępowanie, a nawet gdy

niekorzystne orzeczenie procesowe zastąpi niekorzystnym orzeczeniem merytorycznym.

Podobnie nie ma pogorszenia sytuacji strony, gdy orzeczenie merytoryczne niekorzystne dla

skarżącego zostanie zastąpione przez sąd drugiej instancji niekorzystnym orzeczeniem

procesowym (por. K. Piasecki: Zakaz reformationis in peius w procesie cywilnym - cyt.

wyżej). Także w nowszych wypowiedziach Sądu Najwyższego na temat stosowania art. 384

KPC został wyrażony pogląd, że uchylenie postanowienia, które nie rozstrzyga sprawy

merytorycznie (chodziło o postanowienie sądu apelacyjnego oddalające zażalenie na

postanowienie sądu wojewódzkiego o przekazaniu sprawy innemu organowi do rozpoznania,

które Sąd Najwyższy oceniał w związku z wniesioną kasacją) i przekazanie przez Sąd

Najwyższy sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, nie pogarsza

sytuacji procesowej pozwanego, który żądał odrzucenia pozwu (postanowienie z dnia 5

grudnia 1996 r., I PKN 34/96, dotąd nie publikowane).

W świetle przedstawionych rozważań oraz poglądów judykatury i nauki prawniczej

należy uznać, że Sąd Wojewódzki błędnie zastosował zakaz reformationis in peius.

Uchylenie bowiem na wniosek strony pozwanej postanowienia Sądu Rejonowego,

stwierdzającego jego niewłaściwość do rozpoznania sprawy i przekazującego sprawę do

rozpoznania Dyrektorowi Generalnemu PKP, w miejsce żądania odrzucenia pozwu, a

obecnie - w kasacji - przekazania sprawy do rozpoznania Sądowi Rejonowemu, nie pogarsza

sytuacji strony pozwanej. W związku zatem z okolicznościami rozpoznawanej sprawy można

sformułować konkluzję, że zakaz określony w art. 384 KPC, stosowany odpowiednio do

postępowania zażaleniowego na mocy art. 397 § 2 KPC, nie dotyczy postanowień o

charakterze procesowym.

Usprawiedliwiony jest również drugi zarzut kasacji, ten mianowicie, że zaskarżone

postanowienie narusza § 46 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w

sprawie praw i obowiązków pracowników kolejowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr

98, poz. 449). Przepis ten bowiem wskutek jego zmiany z dniem 19 maja 1993 r., nie zawiera

już postanowienia (objętego zdaniem pierwszym), że w stosunku do pracowników

kolejowych mianowanych wyłączona jest właściwość komisji odwoławczych do spraw

pracy, co w związku ze skreśleniem w art. 298 § 3 KP punktu 2 (przewidującego dla Rady

Ministrów uprawnienie do wyłączenia stosowania przepisów Kodeksu pracy o rozpatrywaniu

sporów podlegających właściwości komisji odwoławczych do spraw pracy i do

wprowadzenia odmiennego trybu rozpatrywania spraw ze stosunku pracy na podstawie

mianowania i powołania) oznacza, że w sprawach roszczeń pracowników kolejowych

mianowanych z tytułu rozwiązania stosunku pracy właściwa jest - stosownie do art. 1 i art. 2

§ 1 KPC - droga sądowa. Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22

października 1996 r., III AZP 3/96 (OSNAPiUS 1996 z. 5 poz.60).

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uwzględnił kasację i na podstawie art. 39313 § 1 KPC

orzekł jak w sentencji postanowienia.

Notka

Powołane w uzasadnieniu postanowienie z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN 34/96 zostało już

opublikowane w OSNAPiUS 1997 nr 13 poz. 237), a uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 22

października 1996 r., III AZP 3/96 została także opublikowana w OSP 1997 z. 5 poz. 102 z glosą

K.W. Barana.