I PKN 138/98 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 28 maja 1998 r.

I PKN 138/98

Pojęcie "naruszenie prawa materialnego" z art. 3931 pkt 1 KPC, poza aktami wymienionymi w art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, obejmuje

także akty prawne wymienione w art. 9 KP w związku z art. 59 ust. 2 Konstytucji. Instrukcja do zarządzenia dyrektora przedsiębiorstwa państwowego nie

stanowi prawa materialnego w rozumieniu art. 3931 pkt 1 KPC.

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie SN: Adam

Józefowicz, Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 maja 1998 r. sprawy z powództwa Albina K. przeciwko Hucie [...] w K. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku

Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 21

listopada 1997 r. [...]

p o s t a n o w i ł:

o d r z u c i ć kasację.

Uzasadnienie

Pozwana Huta [...] w K. wniosła kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 21 listopada 1997 r. [...], którym Sąd ten oddalił jej apelację od wyroku Sądu

Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 28 kwietnia 1997 r. [...].

Powód Albin K. domagał się zasądzenia od Huty [...] w K. wynagrodzenia za

zastosowanie dwóch projektów racjonalizatorskich jego autorstwa, a to nr 2/P-96/83 pt.

Poprawa bezpieczeństwa drogowego pod Centrum Administracyjnym Huty oraz nr 7/P96/90 pt. Poprawa bezpieczeństwa drogowego na skrzyżowaniu dróg nr 100,102 i 111.

Sąd Wojewódzki uwzględniając częściowo jego powództwo zasądził na jego rzecz kwotę

5.787,72 zł z ustawowymi odsetkami od 1 stycznia 1997 r. z tytułu wynagrodzenia za

stosowanie projektu racjonalizatorskiego nr 7/P-96/90. Przy czym wyliczenie tego

wynagrodzenia oparł na ustaleniach poczynionych na podstawie opinii biegłego do spraw

wynalazczości S. Ł. [...]. W szczególności Sąd Wojewódzki przyjął, iż efekty wynikające z

zastosowania tego projektu winny być wyliczone w myśl wskaźników zawartych w tabeli II

instrukcji wewnętrznej strony pozwanej, dotyczącej ustalania wysokości wynagrodzeń za

pracownicze projekty wynalazcze z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy.

Apelację od wyroku Sądu Wojewódzkiego wniosły obie strony procesu.

Strona pozwana zarzuciła, iż wyliczenie należnego powodowi wynagrodzenia

nastąpiło przy błędnym zastosowaniu tabeli nr II instrukcji, w tym głównie przez przyjęcie

założenia, że liczba osób zagrożonych wynosiła ponad 500. Zdaniem pozwanej pod

pojęciem liczby osób zagrożonych należało rozumieć tylko dwie osoby, które w wypadku

jaki miał miejsce w okresie pięciu lat przed zastosowaniem projektu wynalazczego

znalazły się w stanie bezpośredniego zagrożenia. Takie założenie - przy przyjęciu

pozostałych współczynników z tabeli II instrukcji - oznacza, iż wypłacone powodowi przed

procesem wynagrodzenie przewyższało wynagrodzenie jakie mu się należało. Pozwana

zarzucała także, że według niej do oceny należnego powodowi wynagrodzenia winna

mieć zastosowanie tabela nr I instrukcji. Pogląd ten odnosiła do kwestionowanych

ustaleń biegłego S. Ł., a w ślad za nim ustaleń Sądu pierwszej instancji.

Odnosząc się do tych zarzutów Sąd Apelacyjny w szczególności podkreślił, że

brak jest wadliwości w przeprowadzonym przez Sąd Wojewódzki dowodzie z opinii

biegłego S. Ł. Opinia biegłego wydana została bez przekroczenia zakresu jaki został mu

zlecony, doręczono ją na piśmie stronom, umożliwiając zgłoszenie zarzutów, a do

zgłoszonych zarzutów biegły ustosunkował się na rozprawie w dniu 14 kwietnia 1997 r.

Mimo wysłuchania wyjaśnień biegłego strona pozwana nadal kwestionowała jego wnioski

co do przyjętej do wyliczeń tabeli nr II instrukcji. Nie zaoferowała jednakże przeciwdowodu, który mógłby dać podstawę do poczynienia innych ustaleń, niż te jakie mają oparcie

w opinii biegłego S. Ł. Takim przeciwdowodem według Sądu Apelacyjnego nie mogą być

bowiem wyjaśnienia słuchanego za stronę pozwaną L. N., zwłaszcza że istniejący

między stronami spór co do metodyki wyliczenia wynagrodzenia wynika z różnic w

interpretacji prawa wewnętrznego, jakim jest instrukcja strony pozwanej ustalająca

przesłanki wysokości wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze z dziedziny bhp

[...]. Analizując tę instrukcję Sąd Apelacyjny uznał, iż elementem decydującym o zastosowaniu do wyliczenia wynagrodzeń z zakresu bhp według tabeli nr I lub według tabeli nr

II jest wystąpienie nieszczęśliwego wypadku (tabela nr II) bądź brak takiego wypadku

przy istniejącym zagrożeniu wypadkowym (tabela nr I). Powyższe stwierdzenie wynika z

§ 3 instrukcji, „gdzie element wystąpienia wypadku różnicuje według wyraźnego zapisu

instrukcji stosowanie tabeli nr II.” Nie można zatem twierdzić - jak czyni to strona

pozwana w apelacji - iż właściwszym sposobem dla ustalenia wynagrodzenia należnego

powodowi byłoby zastosowanie tabeli nr I, skoro jest niewątpliwe, że na skrzyżowaniu

dróg, którego poprawą bezpieczeństwa powód zajął się w projekcie nr 7/P-96/90, miały

miejsce wypadki.

Sąd Apelacyjny stwierdził ponadto, że zastosowana instrukcja, zwłaszcza w

zakresie § 3 ust. 2 pkt 1 do 3 nie jest wzorcowym aktem prawnym prawa wewnętrznego,

gdy zważyć, że definiowane w niej pojęcie odnosi się do okresu „przed zastosowaniem

projektu wynalazczego”. Jest bowiem regułą, że od momentu, gdy pewien problem

faktyczny zostanie rozwiązany teoretycznie do momentu, gdy owe teoretyczne rozwiązanie zostanie zastosowane w rzeczywistości upływa pewien okres czasu i w związku z

tym najwłaściwszym rozwiązaniem przy uwzględnieniu ilości wypadków, od liczby których

uzależnia się wysokość wynagrodzenia twórcy, byłby czas np. pięciu lat przed przyjęciem

do stosowania (a nie zastosowaniem) projektu wynalazczego. Projekt nr 7/P-96/90 został

przyjęty przez stronę pozwaną 12 grudnia 1990 r. zaś zastosowany w 1993 r. Ocenę

zakresu wpływu projektu racjonalizatorskiego powoda na poprawę bezpieczeństwa

drogowego wypada, zdaniem Sądu Apelacyjnego, wskutek powyższego założenia,

odnosić do pięcioletniego okresu od 1990 r., liczonego wstecz.

Sąd ten nie podzielił poglądu strony pozwanej, iż przez pojęcie liczby osób

zagrożonych w rozumieniu pkt 2 ust. 2 § 3 instrukcji należy pojmować tylko dwie osoby

(rowerzystę i kierowcę autobusu) jakie spowodowały zderzenie pojazdów na skrzyżowaniu będącym przedmiotem projektu w dniu 4 stycznia 1991 r. [...]. Przyjęte w instrukcji

pojęcie „bezpośrednio narażonych na zagrożenie wypadkowe” należy bowiem odnieść

do obiektywnie uzasadnionej liczby osób, które w obrębie miejsca wypadku się znalazły

albowiem ich również skutki owego wypadku w sensie bezpośredniego narażenia mogły

dotknąć. Odnosząc te stwierdzenia do dokumentów złożonych w aktach sprawy dowodzących kolizji pojazdów z 1986 r. i 1991 r. [...] w połączeniu z pismami Przedsiębiorstwa

Transportu Samochodowego w K. z dnia 23 maja 1994 r. [...] Sąd Apelacyjny stwierdził,

iż Sąd pierwszej instancji przyjął trafnie (w ślad za opinią biegłego) sposób przeliczenia

efektów za zastosowanie projektu powoda według pozycji 13 tabeli II instrukcji.

W kasacji zaskarżonemu wyrokowi postawiony został zarzut, iż narusza on

przepis § 3 ust. 2 pkt 2 Instrukcji do zarządzenia nr 9 Dyrektora Kombinatu Metalurgicznego Huty [...] z dnia 28 czerwca 1989 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie została oparta na właściwej podstawie prawnej i w związku z tym

musiała być odrzucona. Wprawdzie zarzuca się w niej, iż w zaskarżonym wyroku doszło

do naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, to jednakże jako konkretną jej podstawę wskazano w niej przepis Instrukcji do zarządzenia Dyrektora Kombinatu Metalurgicznego, którego nie można uznać za normę

prawa materialnego w rozumieniu art. 3931 pkt 1 KPC. Przepis art. 3931 pkt 1 KPC

posługuje się kategorią „prawa materialnego” (naruszenia tego prawa), przy czym w

Kodeksie postępowania cywilnego brak jest wyjaśnienia co pod pojęciem tego prawa

należy rozumieć. Znamienne jest przy tym, że ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) uchylono przepis art. XVI ustawy z dnia

23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94 ze

zm.), który przyjmował, że ustawą w rozumieniu Kodeksu cywilnego jest każdy obowiązujący przepis prawa. Na uwadze należy mieć także, że w myśl Konstytucji RP źródłem

powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy,

ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia, a ponadto źródłami

powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej na obszarze działania

organów, które je ustanowiły, są akty prawa miejscowego (art. 87). Oprócz tego w myśl

art. 59 ust. 2 Konstytucji związki zawodowe oraz pracodawcy mają między innymi prawo

do zawierania układów zbiorowych pracy i innych porozumień, co uzasadnia pogląd, iż

zasadniczo nadal - także pod rządami Konstytucji RP - zachowuje swoją dotychczasową

moc i sposób pojmowania przepisu art. 9 Kodeksu pracy. Przewiduje on w szczególności, że ilekroć w Kodeksie pracy jest mowa o prawie pracy to rozumie się przez to

przepisy tego Kodeksu oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych, określające

prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów

określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy. W tym stanie rzeczy przy interpretowaniu ustawowego zwrotu z art. 3931 pkt 1 KPC „naruszenie prawa materialnego”

należy przyjąć, [że pojęcie „prawa materialnego” poza aktami wymienionymi w art. 87

Konstytucji obejmuje także (inne) akty prawne wymienione w art. 9 KP]. Nie oznacza to

jednakże, że pojęcie „prawa materialnego” w rozumieniu art. 393 1 pkt 1 KPC można

rozciągać na wszelkiego rodzaju akty zawierające w swej treści reguły o charakterze

generalnym i abstrakcyjnym, wydawane przez upoważnione podmioty (organy).

Uwzględniając treść przepisów Konstytucji, regulację zawartą w art. 9 KP i okoliczność, iż

ustawodawca uchylił art. XVI przepisów wprowadzających Kodeks cywilny oraz poglądy

doktryny prawa w kwestii źródeł prawa (pojęcia prawa), należy dojść do wniosku, iż w

pojęciu prawa materialnego z art. 3931 pkt 1 KPC nie mieszczą się między innymi

instrukcje i zarządzenia wydawane w zakładach pracy, jeżeli nie stanowią one części

porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów, o których mowa w art. 9 KP. Ważnym

kryterium zaliczenia przepisów o charakterze branżowym lub lokalnym do kategorii

przepisów prawa pracy jest to, by ich wydawanie znajdowało oparcie w ustawie, a przy

tym dotyczyło praw i obowiązków stron stosunku pracy. Ponadto z reguły - z uwagi na

sposób rozstrzygnięcia tych kwestii w ustawie - przepisy te mają charakter aktów

tworzonych przy udziale przedstawicielstwa pracowniczego, co stanowi istotną

przesłankę dla traktowania ich jako tzw. branżowego lub lokalnego prawa pracy i

podkreślenia ich jakościowej różnicy w stosunku do zarządzeń, instrukcji czy poleceń

wydawanych przez pracodawcę (dyrektora przedsiębiorstwa). Przewidziany w art. 9 KP

wymóg oparcia określonego aktu prawnego na ustawie należy rozumieć, jako konieczność co najmniej wymienienia określonego aktu przez ustawę (nazwania go przez

ustawę) oraz wskazania podmiotu (organu) upoważnionego przez nią do jego wydania.

Wymagania tego nie spełnia Instrukcja wymieniona w kasacji jako jej podstawa. Nie

należy ona ani do kategorii porozumień zbiorowych ani też nie jest opartym na ustawie

regulaminem czy też statutem. Ponadto nie określa ona praw i obowiązków stron

stosunku pracy, gdyż - zgodnie ze stanowiskiem przyjętym w orzecznictwie sądowym

oraz w przeważającej części doktryny prawa - wynagrodzenie należne za stosowanie

projektu wynalazczego (projektu racjonalizatorskiego) nie stanowi składnika stosunku

pracy (nie wynika ze stosunku pracy). Instrukcja do zarządzenia, jako akt pochodzący od

dyrektora Kombinatu Metalurgicznego Huty [...] nie ma charakteru porozumienia zbiorowego w rozumieniu Konstytucji oraz art. 9 KP, mimo że wydana została „ w porozumieniu

z Radą Pracowniczą KMHiL”. Nie wskazuje się w niej żadnego aktu prawnego, który

stanowić miałby podstawę jej wydania. W zarządzeniu stwierdza się jedynie, że wprowadza się ją „w celu dostosowania wewnętrznych przepisów Kombinatu do przepisów

państwowych”. Oznacza to, iż jest ona aktem ustanowionym na podstawie ogólnego

upoważnienia dyrektora Kombinatu do jego zarządzania. Nie ulega więc wątpliwości, iż

nie należy ona do kategorii aktów prawnych wymienionych w art. 9 KP, czyli nie zawiera

w swej treści przepisów prawa pracy w jego rozumieniu. Nie ma jednocześnie żadnych

podstaw, by twierdzić, iż jej przepisy mieszczą się w pojęciu materialnego prawa cywilnego czy w pojęciu materialnego prawa wynalazczego (własności przemysłowej). Tym

samym nie ma też podstaw dla tezy - inaczej niż chce tego kasacja - że naruszenie

wskazanego w niej przepisu Instrukcji do zarządzenia dyrektora Kombinatu mieści się w

pojęciu naruszenia prawa materialnego.

Z powyższych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 8 § 1 KPC orzekł jak

w sentencji.