I PK 74/02 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 10 stycznia 2003 r.

I PK 74/02

Odwołanie nauczyciela ze stanowiska dyrektora szkoły jest czynnością

prawa pracy, zmieniającą treść stosunku pracy.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew

Myszka (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 stycznia 2003 r.

sprawy z powództwa Ryszarda Ż. przeciwko: 1) Zarządowi Miasta P., 2) Zespołowi

Szkół Mechanicznych i Drzewnych w P. o przywrócenie do pracy na stanowisko dyrektora i odszkodowanie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie Ośrodka Zamiejscowego w

Przemyślu z dnia 23 listopada 2001 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Krośnie-Ośrodek Zamiejscowy w Przemyślu wyrokiem z dnia

23 listopada 2001 r. oddalił apelację powoda Ryszarda Ż. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Przemyślu z dnia 28 czerwca 2001 r., zasądzającego od Zarządu Miasta P. kwotę 1.827 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 16 lutego 2001 r.

tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem odwołanie z funkcji dyrektora pozwanego Zespołu Szkół Mechanicznych i Drzewnych w P. i oddalił w pozostałym zakresie powództwo przeciwko obu pozwanym. W sprawie tej ustalono, że powód, nieprzerwanie zatrudniony od dnia 1 września 1987 r. jako mianowany nauczyciel w

pozwanym Zespole Szkół, został powołany z dniem 1 września 1997 r. na okres 5 lat

na stanowisko dyrektora, na którym przysługiwał mu dodatek funkcyjny w kwocie 609

zł miesięcznie. Jednakże przed upływem tej kadencji Zarząd Miasta P. uchwałą [...] z

dnia 13 maja 1999 r. odwołał powoda z zajmowanej funkcji. Odpis tej uchwały doręczono powodowi w dniu 14 maja 1999 r. i z tą datą przestał on pełnić obowiązki dy-

rektora, chociaż nadal faktycznie uczestniczył w tym charakterze w egzaminach maturalnych oraz kwalifikacyjnym przyjmowaniu uczniów do szkoły. Na skutek skargi

powoda Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 4 grudnia 2000 r. stwierdził niezgodność zaskarżonej uchwały z prawem,

stosownie do treści art. 94 ust. 2 ustawy z dnia 8 marca 1994 r. o samorządzie gminnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 13, poz. 74). Po otrzymaniu tego orzeczenia

w dniu 15 lutego 2001 r. powód wystąpił do pozwanego Zarządu Miasta w P. o

wznowienie postępowania w sprawie uchwały [...], domagając się stwierdzenia jej

nieważności od daty wydania oraz dopuszczenia go do wykonywania obowiązków

dyrektora w pozwanym Zespole Szkół.

W ramach takich ustaleń Sąd Pracy przyjął, iż zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwała o odwołaniu powoda z funkcji dyrektora pozwanego Zespołu Szkół była bezprawna, gdyż wskazane w niej uchybienia w pracy powoda nie mogły stanowić podstawy do zastosowania art. 38 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, jednakże upływ roku od daty podjęcia zaskarżonej

uchwały w myśl art. 94 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym pozwalała jedynie na

stwierdzenie jej niezgodności z prawem. Wskutek odwołania z funkcji powód utracił

jedynie dodatek funkcyjny, skoro nadal pracuje w pozwanej Szkole jako nauczyciel.

W konsekwencji przysługuje mu limitowane odszkodowanie w wysokości trzymiesięcznego utraconego dodatku funkcyjnego w związku z treścią art. 50 § 3 i 4 k.p.,

wraz z odsetkami od dnia wezwania do jego zapłaty, tj. od 16 lutego 2001 r.

Stanowisko to utrzymał Sąd drugiej instancji, który uznał, iż roszczenie powoda o ustalenie dalszego pozostawania na stanowisku dyrektora pozwanego Zespołu

Szkół kwalifikowało się jako roszczenie o przywrócenie mu dotychczasowych warunków pracy i płacy oraz zasądzenie stosownego odszkodowania. W konsekwencji

powodowi nie przysługiwało roszczenie o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c., ale

wyłącznie roszczenia określone w Karcie Nauczyciela oraz w rozdziałach I i II działu

II Kodeksu pracy, o których sąd pracy orzeka w ramach art. 4771 § 1 k.p.c. Prejudycjalne znaczenie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 grudnia 2000

r. powodowało w tej sprawie, że sądy powszechne nie mogły rozstrzygać „kwestii

zasadności czy prawidłowości” odwołania powoda z funkcji dyrektora. Powołanie na

stanowisko dyrektora szkoły nie powoduje bowiem nawiązania stosunku pracy z powołania w rozumieniu art. 68 i nast. k.p., a zgodnie z art. 17 ust. 1 Karty Nauczyciela

- zasady powierzania stanowisk kierowniczych w szkole określają odrębne przepisy,

które zawiera między innymi ustawa o systemie oświaty. Oznacza to, że akt powierzenia stanowiska dyrektora szkoły wywołuje skutki w sferze prawa pracy, ale nie jest

aktem nawiązania stosunku pracy. W rezultacie odwołanie z funkcji dyrektora z naruszeniem reguł wynikających z art. 38 ustawy o systemie oświaty pozbawia odwołanego nauczyciela jedynie stanowiska funkcyjnego, natomiast nie prowadzi do rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy, skoro powód nadal pracuje w pozwanym

Zespole Szkół jako mianowany nauczyciel. Tak postrzegane akty powierzenia stanowiska dyrektora szkoły, jak i odwołania z tego stanowiska „nie są czynnościami

prawa pracy, mają one bowiem treść administracyjno-prawną”, gdyż akty te „należy

traktować jako wypowiedź organu administracji w sprawie należącej do zakresu jego

zadań publicznych”. Odwołanie dyrektora szkoły prowadzi do zbiegu dwóch różnych

postępowań kontrolnych. Legalność uchwały zarządu gminy odwołującej dyrektora

może być kwestionowana tylko przez uruchomienie postępowania w trybie art. 101

ustawy o samorządzie gminnym przed sądem administracyjnym w ramach skargi

odwołanego. Natomiast przed sądem pracy dopuszczalne są roszczenia „głównie

typu odszkodowawczego”, związane z następstwami odwołania w sferze stosunku

pracy. Oznaczało to związanie sądów pracy wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego i brak możliwości ponownego weryfikowania prawidłowości lub zasadności

odwołania powoda z funkcji dyrektora pozwanego Zespołu Szkół także dlatego, że

sądy pracy nie mogą kontrolować legalności uchwał organów samorządowych. Sąd

Okręgowy uznał, iż nie ma roszczenia w prawie pracy, które mogłoby prowadzić do

wzruszenia takiego bezzasadnego odwołania powoda, a w szczególności nie ma

możliwości „domagania się unieważnienia czy uznania za bezskuteczne wszelkich

działań pracodawcy naruszających uprawnienia pracownika”. Skoro zatem odwołanie

powoda ze stanowiska dyrektora pozwanego Zespołu Szkół nie prowadziło do rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy, to podstawy orzekania nie mogły stanowić przepisy art. 42 oraz 45 k.p., a powód nie mógł dochodzić uznania uchwały o

pozbawieniu go funkcji dyrektora za bezskuteczną albo przywrócenia do pracy na

dotychczasowych warunkach. Równocześnie za „najbardziej zbliżony charakter do

rozpoznawanej sprawy mają unormowania dotyczące uprawnień pracownika w razie

bezzasadnego rozwiązania umowy o pracę na czas określony - art. 50 par. 3 i 4

k.p.”, z których wynika, iż wyłącznym roszczeniem powoda mogło być powództwo o

odszkodowanie w maksymalnej wysokości trzymiesięcznego utraconego dodatku

funkcyjnego. Brak było zatem podstaw prawnych do zasądzenia wyższego odszkodowania „nawet wobec ewentualnego naruszenia zasad współżycia społecznego”.

W kasacji pełnomocnik powoda podniósł następujące zarzuty: 1) naruszenia

art. 420 k.c. w związku z art. 300 k.p. - przez niezasadne ograniczenie wysokości

zasądzonego roszczenia odszkodowawczego powoda w myśl reguł zawartych w art.

50 § 3 i 4 k.p., podczas gdy „pozwany Zarząd Miasta P.” winien uiścić odszkodowanie w związku z bezprawnym odwołaniem z funkcji dyrektora szkoły za cały czas do

upływu kadencji, 2) niezastosowania art. 8 k.p. w przypadku stwierdzenia rażącego

naruszenia prawa przez pozwany Zarząd Miasta P. przy odwołaniu powoda z funkcji

dyrektora szkoły, 3) naruszenia art. 233 k.p.c. wskutek przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów i sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie

materiału dowodowego wynikającą z przyjęcia, że akt odwołania z funkcji dyrektora

szkoły nie jest czynnością prawa pracy, „by ostatecznie do tej czynności stosować

art. 50 par. 3 i 4 kp.”. Skarżący wskazał, iż wymaga wyjaśnienia, czy praktyka bezprawnego odwoływania „niewygodnych” dyrektorów szkół z rażącym naruszeniem

prawa uzasadnia zasądzenie odszkodowania w ograniczonej wysokości, czy też „organ samorządowy winny takiego naruszenia powinien ponieść konsekwencje swojego bezprawnego działania za cały okres do upływu kadencji dyrektora szkoły”, a ponadto, czy w przypadku takiego bezprawnego odwołania należy stosować przepisy

Kodeksu pracy o wypowiadania umowy o pracę na czas określony (art. 50 § 3 i 4

k.p.), czy też poprzez art. 300 k.p. - przepisy Kodeksu cywilnego o naprawianiu

szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszy samorządu terytorialnego (art. 420 k.c. i

art. 418 k.c. do czasu opublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4

grudnia 2001 r.), „ a może przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (art.

160 par. 1 kpa), które również odsyłają do kodeksu cywilnego (art. 160 par. 2 kpa)”.

Wskazując na powyższe skarżący domagał się zmiany zaskarżonego o wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w Przemyślu z dnia 28 czerwca 2001

r. w części oddalającej powództwo „poprzez zasądzenie od pozwanego Zarządu

Miasta P.” na rzecz powoda kwoty 21.924 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 16

lutego 2001 r., ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego

go wyroku Sądu Pracy w części oddalającej powództwo i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, a także w każdym przypadku wniósł o zasądzenie kosztów

zastępstwa procesowego, które nie zostały uregulowane przez powoda”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie mogła być uwzględniona już z tej przyczyny, że powód bezpodstawnie dochodził roszczeń ze stosunku pracy łączącego go z pozwanym pracodawcą (Zespołem Szkół Mechanicznych i Drzewnych w P.) od Zarządu Miasta P., który

nie miał biernej legitymacji procesowej w tej sprawie ze stosunku pracy. Dyrektor

szkoły jest bowiem pracownikiem szkoły, a nie pracownikiem zarządu miasta lub

gminy, a zatem jego pracodawcą jest szkoła jako jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników, w tym dyrektora (art. 3 k.p.). To, że Sąd Pracy zasądził na

rzecz powoda trzymiesięczne odszkodowanie za niezgodne z prawem odwołanie

powoda z funkcji dyrektora Zespołu Szkół Mechanicznych i Drzewnych w P. od Zarządu Miasta P., a także bezpodstawnie oddalił powództwo ze stosunku pracy wobec

pozwanego Zespołu Szkół, błędnie uznając, jakoby nie miał on biernej legitymacji

procesowej, nie zwalniało apelującego powoda od prawidłowego określenia strony

pozwanej, którym był zatrudniający go Zespół Szkół. Tymczasem z treści wniesionej

apelacji wynikało, że powód zaskarżył wyrok Sądu Pracy jedynie w stosunku do pozwanego Zarządu Miasta, bezpodstawnie utrzymując, iż stroną pozwaną powinien

być wyłącznie ten organ wykonujący ustawowe kompetencje do powołania lub odwołania nauczyciela z funkcji kierownika szkoły, a „pkt 2 wyroku będący wynikiem

działania Sądu Rejonowego nie może obciążać powoda”. Takie stanowisko procesowe powoda spowodowało, iż uprawomocnił się wyrok Sądu Pracy w niezaskarżonej części oddalającej powództwo w stosunku do pozwanego Zespołu Szkół.

Wprawdzie następnie w kasacji powód wskazał jako pozwanych zarówno Zarząd

Miasta P., jak i Zespół Szkół Mechanicznych i Drzewnych w P., ale wobec tego

ostatniego uprawomocnił się już wyrok Sądu pierwszej instancji oddalający powództwo i tym samym nie podlegał kasacyjnemu zaskarżeniu (art. 392 k.p.c. a

contrario).

Dla porządku warto zatem wskazać, że skoro pracodawcą powoda był i nadal

jest Zespół Szkół Mechanicznych i Drzewnych w P., to niezależnie od tego, iż pozwany Zarząd Miasta korzystał ze statusu organu prowadzącego tę szkołę, w sprawach dotyczących roszczeń ze stosunku pracy nauczyciela, w tym nauczyciela pełniącego funkcję dyrektora szkoły, bierną legitymację procesową ma zawsze szkoła

jako pracodawca, a nie organ prowadzący szkołę. Wprawdzie powierzenie mianowanemu nauczycielowi stanowiska dyrektora szkoły, jak i odwołanie z tej kierowniczej

funkcji przez organ prowadzący szkołę nie jest aktem wpływającym na zmianę podstawy prawnej nauczycielskiego stosunku pracy z nominacji, jednakże akty te są podejmowane przez zarząd miasta lub gminy w charakterze czynności organów prowadzących szkoły, które w tych zakresach mają status organów zarządzających szkołą

z mocy art. 31 k.p. Wynika to z tego, że dyrektor zajmuje najwyższą pozycję w strukturze organizacyjnej szkoły, w której nie ma organu, któremu byłby podporządkowany jako pracownik pełniący funkcję kierowniczą. Dlatego przepisy ustawy o systemie

oświaty wyposażają inny organ w ściśle określone kompetencje pracodawcy względem dyrektora szkoły (powierzenie i odwołanie z tej funkcji kierowniczej) i w tych zakresach organ ten (zarząd miasta lub gminy) należy uznać za organ zarządzający

szkołą w rozumieniu art. 31 k.p., dokonujący za pracodawcę ściśle określonych czynności w sprawach z zakresu prawa pracy wobec dyrektora szkoły. W konsekwencji

akty powołania, jak i odwołania nauczyciela ze stanowiska dyrektora szkoły mają

naturę prawną czynności prawa pracy, gdyż w zasadniczy sposób modyfikują nauczycielski stosunek pracy przez powierzenie bądź pozbawienie nauczyciela funkcji

kierowniczej (stanowiska dyrektora określonej szkoły). Nie może budzić żadnych

wątpliwości, że odwołanie ze stanowiska dyrektora szkoły stanowi jednostronną

zmianę warunków pracy lub płacy i to dla niego niekorzystną. Zmiana ta dotyczy treści stosunku pracy nauczyciela pełniącego funkcję dyrektora szkoły, gdyż pozbawia

go funkcji i uprawnień organu zarządzającego szkołą (art. 31 k.p.) oraz w istotny sposób uszczupla należne mu wynagrodzenie za pracę, pozbawiając go dodatku funkcyjnego. Wprawdzie odwołanie ze stanowiska na podstawie art. 38 ustawy o systemie oświaty nie stanowi wypowiedzenia warunków pracy lub płacy, ale jednocześnie

przyjmuje się, że jest to czynność prawna w wysokim stopniu zbliżona do wypowiedzenia zmieniającego. Analogia taka jest na tyle istotna, że Sąd Najwyższy dostrzegał podstawy, by sięgać do przepisów art. 45 § 2 i art. 471 k.p., które odnoszą się do

wypowiedzenia umowy o pracę i odpowiednio także do wypowiedzenia warunków

pracy lub płacy (por. wyrok z dnia 10 kwietnia 1997 r., I PKN 88/97, OSNAPiUS 1998

nr 1, poz. 10). Pomiędzy odwołaniem ze stanowiska na podstawie art. 38 ustawy z 7

września 1991 r. o systemie oświaty a wypowiedzeniem zmieniającym zachodzi bowiem tak istotne podobieństwo, iż w odniesieniu do roszczeń wynikających z wadliwego odwołania należy pomocniczo stosować przepisy Kodeksu pracy dotyczące

rozwiązywania umów o pracę.

Powyższe oznacza, że sprawy na tle legalności aktu powołania nauczyciela

na pracownicze stanowisko dyrektora szkoły kwalifikują się jako spory związane ze

stosunkiem pracy mianowanego nauczyciela ubiegającego się o uzyskanie tej funkcji

kierowniczej, a spory związane z odwołaniem go z tej pracowniczej funkcji mają

zawsze charakter roszczeń ze stosunku pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c.,

co uzasadnia wyłączną kompetencję sądów pracy do rozstrzygania tego rodzaju

roszczeń związanych z powołaniem i odwołaniem z funkcji dyrektora szkoły (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1996 r., I PRN 98/96, OSNAPiUS

1997 nr 9, poz. 150 oraz z dnia 29 sierpnia 2001 r., III RN 123/01, OSNAPiUS 2002

nr 12, poz. 282). W tego rodzaju sprawach z zakresu prawa pracy status strony pozwanej ma zawsze pracodawca (szkoła), a sądy pracy władne są do oceny legalności lub zasadności tych czynności prawa pracy w zakresie zgłaszanych roszczeń

dotyczących tych sfer nauczycielskiego stosunku pracy. Zważywszy, że powierzenie

stanowiska dyrektora szkoły ma ustawowo określoną terminową naturę prawną,

skoro powierza się je na 5 lat szkolnych, a jedynie w wyjątkowo uzasadnionych przypadkach na okres nie krótszy niż 1 rok szkolny (art. 36a ust. 8 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty - jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze

zm.), natomiast odwołanie z tego stanowiska jest dopuszczalne wyłącznie w trybie

ustawowo określonym (art. 38 tej ustawy), to w razie niezgodnego z prawem pozbawienia nauczyciela tej funkcji kierowniczej należy pomocniczo stosować przepisy

Kodeksu pracy dotyczące rozwiązywania umów o pracę. Skoro jednak skarżący

błędnie oznaczył w kasacji stronę pozwaną, a ponadto uprawomocnił się wyrok Sądu

pierwszej instancji oddalający powództwo przeciwko pozwanemu Zespołowi Szkół, to

Sąd Najwyższy nie miał możliwości dalszego roztrząsania wątku przysługujących

powodowi roszczeń wynikających z pozbawienia go stanowiska dyrektora tej szkoły.

Jedynie należy zasygnalizować, że ograniczenie powództwa do roszczenia odszkodowawczego nie pozwalałoby zasądzić utraconego dodatku funkcyjnego za cały

czas, do upływu którego pełnienie funkcji miało trwać, a jedynie za okres nie dłuższy

niż 3 miesiące (odpowiednio art. 50 § 3 i 4 k.p. bądź art. 58 k.p.) z tej przyczyny, że

prawo pracy ustawowo tak limituje wysokość odszkodowania w przypadkach wadliwego lub niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku pracy bądź wypowiedzenia

zmieniającego. Wobec wyczerpującego uregulowania w przepisach prawa pracy

tego rodzaju roszczeń odszkodowawczych, w obowiązującym stanie prawnym (braku

luki prawnej) nie ma podstaw prawnych do zasądzania pełnego odszkodowania za

cały okres do upływu kadencji na stanowisku dyrektora szkoły w ramach posiłkowego

stosowania przepisów Kodeksu cywilnego lub Kodeksu postępowania administracyjnego, do czego zmierzał skarżący, i to od podmiotu, który nie miał w sprawie biernej

legitymacji procesowej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art.

39312 k.p.c.