I PK 674/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 674/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 października 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Andrzej Kijowski

SSN Maria Tyszel

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie z powództwa Z.P.

przeciwko Starostwu Powiatowemu w C.

o przywrócenie do pracy i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 14 października 2004 r.,

kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w T.

z dnia 25 września 2003 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w T. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka wniosła ostatecznie o przywrócenie jej do pracy na dotychczasowych

warunkach w pozwanym Starostwie Powiatowym w C. oraz o wynagrodzenie za

okres pozostawania bez pracy, tj. od 1 kwietnia 2002 r. do dnia podjęcia pracy, a

także o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Wyrokiem z 12 czerwca 2003 r. Sąd Rejonowy Sąd Pracy w C. przywrócił

powódkę do pracy na poprzednich warunkach, zasądził od pozwanego na jej rzecz

26.361,90 zł brutto pod warunkiem zgłoszenia przez powódkę gotowości do pracy

oraz zasądził od pozwanego na jej rzecz 6.200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd Rejonowy ustalił między innymi, że powódka była zatrudniona w Starostwie

od 1 stycznia 1999 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na

stanowisku inspektora ds. oświaty w Wydziale Spraw Społecznych. Do jej

obowiązków

należało

prowadzenie

spraw

związanych

z

wykonywaniem

obowiązków organu prowadzącego w zakresie sprawozdawczości statystycznej

oraz kontrola wykonywania tego obowiązku przez szkoły i placówki oświatowe. W

październiku 2000 r. powódka naruszyła swoje obowiązki pracownicze przez

dopuszczenie do wysłania do Urzędu Statystycznego sprawozdań statystycznych

S-02, zawierających błędne dane, co spowodowało obniżenie subwencji oświatowej

dla powiatu o około 600 000 zł. Postępowanie powódki nie było umyślne.

Równocześnie, sporządzając później wnioski o dotację z 1% rezerwy subwencji

oświatowej, miała ona znaczący udział w odzyskaniu brakującej kwoty subwencji

oświatowej. Powódka została ukarana przez starostę Z. B. nieprzyznaniem nagrody

z okazji Dnia Pracownika Samorządowego, o czym powiadomił on pisemnie

przewodniczącego Rady Powiatu C. oraz Komisję Rewizyjną Rady Powiatu C. W

związku z tą sytuacją powódka w sierpniu 2001 r. złożyła wypowiedzenie umowy o

pracę, które jednak po rozmowie ze starostą i za jego zgodą wycofała. Pod koniec

października 2001 r. na posiedzeniu Rady Powiatu C. został zgłoszony wniosek o

odwołanie Z. B. ze stanowiska starosty powiatu C.. Jeszcze przed złożeniem tego

wniosku, od przełomu września i października 2001 r. krążyły plotki, że taki wniosek

może zostać postawiony. W październiku 2001 r. grupa pracowników Starostwa,

wśród których byli powódka i kierownik Wydziału Spraw Społecznych S. K.,

postanowiła powołać w Starostwie związek zawodowy. Idea taka pojawiła się już

latem 2000 r. Głównym inicjatorem powołania związku był S. K. Impulsem, który

przyspieszył realizację tego zamiaru były pogłoski o możliwości odwołania Z. B. i

niebezpieczeństwo zwolnienia niektórych pracowników przez nowego starostę,

którym zostałby wówczas dotychczasowy wicestarosta J. W. W dniu 27 listopada

2001 r. odbyło się pierwsze zebranie założycielskie związku zawodowego, a 30

listopada tego roku, na drugim zebraniu została podjęta uchwała o powołaniu

Związku Zawodowego Pracowników Samorządowych Powiatu C., przyjęto statut

związku i wybrano komitet założycielski, którego członkiem została powódka. W

dniu 5 grudnia 2001 r. został odwołany ze stanowiska starosty Z. B., a jego

obowiązki przejął J.W. Pismem z 20 grudnia 2001 r. starosta J. W. zwrócił się do

Komitetu Założycielskiego Związku Zawodowego Pracowników Samorządowych

Powiatu C. o wyrażenie zgody na rozwiązanie z powódką umowy o pracę z

zachowaniem okresu wypowiedzenia. Komitet zgody takiej nie wyraził. Pomimo to

28 grudnia 2000 r. wręczono powódce wypowiedzenie umowy o pracę, podając

jako jego przyczynę utratę zaufania do powódki.

W ocenie Sądu Rejonowego strona pozwana, wskazując w wypowiedzeniu w

zbyt ogólny sposób przyczynę wypowiedzenia powódce umowy o pracę, naruszyła

art. 30 § 4 k.p. Okoliczności naruszenia obowiązków pracowniczych przez powódkę

nie pozwalają na uznanie jej przewinienia za ciężkie naruszenie obowiązków

pracowniczych. Również fakt utworzenia w starostwie organizacji związkowej i

wybór powódki do jej komitetu założycielskiego nie daje powodu do uznania

sprzeczności roszczenia powódki z art. 8 k.p. Pomysł utworzenia organizacji

związkowej nie pojawił się bowiem nagle, lecz istniał już od lata 2000 r. Ponieważ

jednym z podstawowych zadań związku zawodowego jest obrona praw i interesów

swoich członków wobec pracodawcy, to nie było niczym niezwykłym, że widząc

niepewność swojej sytuacji pracowniczej w związku ze zmianą na stanowisku

starosty, na osobę reprezentującą inną opcję polityczną niż dotychczasowy

starosta, pracownicy postanowili przyspieszyć jego utworzenie. W tym stanie

rzeczy Sąd Rejonowy uznał, że strona pozwana, wypowiadając powódce umowę o

pracę bez wymaganej zgody komitetu założycielskiego związku zawodowego,

naruszyła przepisy ustawy o związkach zawodowych, a tym samym przepisy o

wypowiadaniu umów o pracę, co dało powódce prawo do dochodzenia roszczeń z

art. 45 § 1 k.p.

Apelację od powyższego wyroku wniósł pozwany. Sąd Okręgowy uznał, że jest

ona zasadna w części dotyczącej roszczeń powódki o przywrócenie do pracy i

zapłatę wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy, podzielając przy tym

wyłącznie te ustalenia Sądu Rejonowego, które doprowadziły do wniosku, że

powódka naruszyła swoje obowiązki pracownicze. Zdaniem Sądu Okręgowego

powódka wykazała rażące niedbalstwo w pierwszej fazie naruszenia swoich

obowiązków oraz winę umyślną w swoich dalszych działaniach. Za błędne Sąd ten

uznał również ustalenie Sądu Rejonowego, że powódka miała znaczący udział w

odzyskaniu brakującej kwoty oraz, że pozwany naruszył art. 30 § 4 k.p. Pozwany w

wypowiedzeniu wskazał przyczynę wypowiedzenia w postaci utraty zaufania i

przyczyna ta była wystarczająco konkretna w świetle zarzutów znanych powódce

wcześniej. Pracodawca dokonał jednak wypowiedzenia umowy, mimo że nie

uzyskał koniecznej w tym przypadku zgody Komitetu Założycielskiego, naruszając

w ten sposób art. 32 ustawy o związkach zawodowych, co spowodowało powstanie

roszczeń powódki z art. 45 § 1 k.p. Żądanie powódki przywrócenia do pracy, Sąd

Okręgowy

uznał

jednak

za

sprzeczne

ze

społeczno

-

gospodarczym

przeznaczeniem prawa i zasadami współżycia społecznego. Dlatego też, na mocy

art. 8 k.p. w związku z art. 4771 § 2 k.p.c. zasądził odszkodowanie w miejsce

przywrócenia

powódki

do

pracy,

motywując

to

dużą

wagą

przyczyny

wypowiedzenia umowy i zawinieniem powódki, jak również utworzeniem związku

zawodowego w celu stworzenia powódce szczególnej ochrony przed rozwiązaniem

stosunku pracy.

W kasacji powódka zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w całości zarzucając

mu naruszenie prawa materialnego - art. 8 k.p., art. 30 § 4 w związku z art. 45 § 1 i

§ 3 i art. 47 k.p., art. 94 pkt 9 k.p., a także art. 32 ust. 1 i 3 ustawy o związkach

zawodowych, przez ich błędną wykładnię i niezastosowanie. Ponadto skarżąca

zarzuciła Sądowi Okręgowemu naruszenie przepisów postępowania - art. 233 § 1 w

związku z art. 382 k.p.c. i art. 4771 § 2 k.p.c., które mogły mieć wpływ na wynik

sprawy. Wskazując na te naruszenia powódka wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku poprzez przywrócenie jej do pracy na dotychczasowych warunkach i

zasądzenie wynagrodzenia za cały okres pozostawania bez pracy, przy

uwzględnieniu kosztów procesu wraz z kosztem zastępstwa prawnego za drugą

instancję i postępowanie kasacyjne według norm obowiązujących, albo o uchylenie

tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej

instancji, przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego według norm

obowiązujących, jako części kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Usprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 382

k.p.c. Sąd Okręgowy przyjął prawie we wszystkich istotnych kwestiach ustalenia

odmienne niż Sąd Rejonowy, nie prowadząc jednak w ogóle postępowania

dowodowego. W związku z tym należy wskazać, że sąd drugiej instancji może

wprawdzie zmienić ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania wyroku sądu

pierwszej instancji, bez przeprowadzenia postępowania dowodowego (zob.

szczeg.: uchwała składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z 23 marca 1999 r.,

III CZP 59/98, mająca moc zasady prawnej, OSNC z 1999 r. z. 7-8, poz. 124),

jednakże dopuszczalność dokonania takiej zmiany ustaleń podlega istotnym

ograniczeniom. W powołanej wyżej uchwale powiększonego składu z 23 marca

1999 r. Sąd Najwyższy podkreślił, że zachować należy szczególną ostrożność w

sferze dokonywania przez sąd drugiej instancji oceny zeznań świadka lub

przesłuchania strony przeprowadzonych tylko przez sąd pierwszej instancji. W

protokole nie zawsze można bowiem ująć wszystkie okoliczności towarzyszące

wypowiedziom świadka (lub strony). Oparcie się przez sąd drugiej instancji na

protokołach zeznań świadków lub przesłuchania stron oznacza dokonywanie

ustaleń w warunkach odmiennych od tych, które stwarza postępowanie dowodowe

realizowane zgodnie z zasadą bezpośredniości. Jest to szczególnie niewskazane

wówczas, gdy prowadzi do dokonywania przez sąd drugiej instancji ustaleń

odmiennych od poczynionych przez sąd niższej instancji. W takiej sytuacji

należałoby wymagać od sądu drugiej instancji ostrożności. Tylko w razie

jednoznacznej wymowy materiału dowodowego w postaci zeznań świadków

(przesłuchania stron) i oczywistej błędności oceny tego materiału przez sąd

pierwszej instancji, uzasadniona i dopuszczalna jest zmiana przez sąd drugiej

instancji ustaleń faktycznych, bez jednoczesnego poszerzenia tego materiału. Z

tego względu w sytuacji, gdy sąd drugiej instancji, w wyniku zgłoszonych zarzutów,

dochodzi do przekonania o nietrafności ustaleń faktycznych zawartych w

zaskarżonym orzeczeniu, w pierwszej kolejności powinien rozpatrzyć potrzebę

uzupełnienia omawianego materiału przez przeprowadzenie nowych dowodów lub

ponowienie już przeprowadzonych dowodów, których ocena, dokonana przez sąd

pierwszej instancji, wywołuje zastrzeżenia. Mając na uwadze przytoczone poglądy

Sądu Najwyższego należy stwierdzić, że potrzeba uzupełnienia materiału

dowodowego lub ponowienia już przeprowadzonych dowodów, jako przesłanka

dopuszczalności

zmiany

przez

sąd

drugiej

instancji

ustaleń

faktycznych

stanowiących podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji, występuje

zwłaszcza w sytuacji, gdy, tak jak w niniejszej sprawie, sąd pierwszej instancji

starannie i dokładnie wskazał podstawy przyjmowanych ustaleń oraz skrupulatnie

wyjaśnił, dlaczego jednym z nich dał wiarę, a innym odmówił wiarygodności, a

zebrany materiał dowodowy nie jest jednoznaczny i nie uzasadnia uznania

oczywistej błędności jego oceny przez sąd pierwszej instancji.

Usprawiedliwiony okazał się również zarzut naruszenia art. 8 i art. 45 § 1 k.p.

oraz art. 4771 § 2 k. p. c. Zgodnie z ustalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego

wybrane przez pracownika na podstawie art. 45 § 1 k.p. roszczenie o przywrócenie

do

pracy

może

być

uznane

za

sprzeczne

ze

społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa (art. 8 k.p.) i w jego miejsce sąd pracy może zasądzić

odszkodowanie na podstawie art. 4771 § 2 k.p.c. (np. wyroki Sądu Najwyższego z

27 lutego 1997 r., I PKN 17/97, OSNP 1997, nr 21, poz. 416; z 11 września 2001 r.,

I PKN 619/00, OSNP 2003, nr 16, poz. 376). Jednakże wskazana kompetencja

sądu do uwzględnienia z urzędu na podstawie art. 477 1 § 2 k.p.c. alternatywnego

roszczenia odszkodowawczego, ze względu na sprzeczność roszczenia o

przywrócenie do pracy ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa

(roszczenia) lub jego sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, ma

charakter wyjątkowy. Toteż przypadki korzystania przez sądy z tej kompetencji

dotyczą najczęściej sytuacji, w których miało miejsce ciężkie naruszenie

obowiązków pracowniczych przez zwolnionego z pracy działacza związkowego,

uzasadniające rozwiązanie z nim umowy o pracę na podstawie art. 52 § 1 k.p. Sąd

Najwyższy dopuszcza jednak wyjątkowo korzystanie z tej kompetencji także w

przypadkach rozwiązania umowy o pracę z działaczami związkowymi, którzy nie

dopuścili się ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych, lecz, pomimo to,

wystąpienie przez nich z roszczeniem o przywrócenie do pracy może zostać

ocenione jako nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniu art. 8 k.p. Między

innymi takie stanowisko Sąd Najwyższy zajął w powołanym wyżej wyroku z 27

lutego 1997 r.

(I PKN 17/97), w którym stwierdził, że „utworzenie związku

zawodowego w celu uzyskania szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy przez

pracowników, którzy wskutek restrukturyzacji pracodawcy otrzymali wypowiedzenie

umów o pracę jest nadużyciem wolności związkowej i prowadzi do oceny, że

roszczenie pracownika żądającego przywrócenia do pracy, który w ten sposób

uzyskał szczególną ochronę z art. 32 ustawy o związkach zawodowych, jako

sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa nie podlega

ochronie”. Również w wyroku z 22 grudnia 1998 r. I PKN 509/98, OSNP 2000, nr

4, poz. 133, Sąd Najwyższy uznał, że postępowanie pracowników, którzy zostali

wybrani do zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej, już

po wypowiedzeniu umowy o pracę, wyłącznie w celu uzyskania w ten sposób

ochrony stanowi wykorzystanie przepisu stwarzającego gwarancję wolności

związkowych dla celu sprzecznego z istotą tej gwarancji i w konsekwencji stosownie do art. 8 k.p. - nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z

ochrony. Korzystanie przez sąd z omawianej kompetencji na podstawie zarzutu

naruszenia wolności związkowych, np. utworzenia organizacji związkowej lub

wyboru na stanowisko związkowe, w celu ochrony danej osoby przed rozwiązaniem

stosunku pracy, musi być jednak wyjątkowo ostrożne i starannie uzasadnione.

Należy bowiem zauważyć, że np. wybór pracownika do pełnienia funkcji

związkowej, nawet w okresie biegnącego wypowiedzenia umowy o pracę, nie

przesądza sam przez się o sprzeczności z zasadami współżycia społecznego lub

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa jego żądania przywrócenia do

pracy, w przypadku naruszenia przez pracodawcę art. 32 ustawy o związkach

zawodowych (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 1998 r., I PKN 40/98

(OSNAP 1999 r. Nr 8, poz. 270; z 10 października 2003 r., I PK 259/02, niepubl.).

Sprzeczność taka wystąpi bowiem dopiero wówczas, gdy z okoliczności podjęcia

takich działań wynika jasno, że ich głównym celem nie jest ochrona interesu

zbiorowego pracowników, lecz ochrona indywidualnego interesu chronionej w ten

sposób osoby.

W rozpoznawanej sprawie powódka nie została włączona w skład komitetu

założycielskiego organizacji związkowej niespodziewanie, lecz była inicjatorką

powołania związku już od lata 2000 r. i działała na rzecz jego utworzenia. Związek

zawodowy

w Starostwie

Powiatowym

powstał

prawie

na

miesiąc

przed

wypowiedzeniem powódce umowy o pracę. W sierpniu 2001 r., w związku z

sytuacją powstałą po naruszeniu przez powódkę obowiązków pracowniczych,

powódka sama złożyła wypowiedzenie umowy o pracę, lecz cofnęła je po rozmowie

ze Starostą i za jego zgodą. W tych okolicznościach przyjęcie przez Sąd Okręgowy,

że żądanie powódki przywrócenia jej do pracy było sprzeczne ze społecznogospodarczym przeznaczeniem tego prawa i zasadami współżycia społecznego w

rozumieniu art. 8 k.p. wymaga ponownego rozważenia.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39313 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 §

2 k.p.c. w związku z art. 39319 k.p.c.