I PK 642/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 642/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 października 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

Protokolant Ewa Wolna

w sprawie z powództwa S. M.

przeciwko "D." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w D.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 21 października 2004 r.,

kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w S.

z dnia 10 lipca 2002 r., sygn. akt VI Pa …/02,

1. oddala kasację,

2. zasądza od Skarbu Państwa - kasy Sądu Okręgowego w S. na

rzecz radcy prawnego J. Ż. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści)

tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu w

postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 28 lutego 2002 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w M. oddalił

powództwo S. M. przeciwko „D.” spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w D. o

uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia umowy o pracę z uzasadnieniem, że

wskazana w tym wypowiedzeniu przyczyna – częsta absencja chorobowa oraz brak

dyspozycyjności, co dezorganizuje pracę w zakładzie pracy – była uzasadniona.

Sąd ustalił, że powódka w okresie od lipca 2000 r. do sierpnia 2001 r. korzystała

łącznie z 76 dni zwolnienia lekarskiego, zatrudniona była jako szwaczka w szwalni

pozwanej spółki, która produkuje meble tapicerowane, produkcja odbywa się w

systemie ciągu technologicznego dwuzmianowo, w szwalni na jednej zmianie

pracuje ok. 40 osób, w krojowni ponad 10 osób. Plany produkcyjne uwzględniają

3% absencję oraz ustaloną normę produkcji, pozwany jednak nie dysponuje na

bieżąco pracownikami, którzy mogliby zastępować nieobecnych, zwłaszcza

szwaczki, które pracują na skomplikowanych maszynach. Za wszelkie opóźnienia w

produkcji pozwany ponosi odpowiedzialność materialną związaną z opłaceniem

transportu oczekującego na towar oraz kosztami umownymi za opóźnienia w

dostawie. Nieobecność powódki powodowała zatem zakłócenia w planowanej

produkcji i dezorganizowała pracę w zespole. Od pracy krojowni zależy bowiem

praca szwalni, następnie produkcja tapicerni i klejenie, a więc powstanie gotowego

wyroku, przy czym ze względu na specjalizację w wykonywanych czynnościach

zastąpienie nieobecnej szwaczki innym, niewykwalifikowanym do tej pracy

pracownikiem nie jest możliwe.

Wyrokiem z dnia 10 lipca 2002 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w S. sprostował komparycję zaskarżonego wyroku przez oznaczenie

przedmiotu sporu „o odszkodowanie” zamiast o uznanie za bezskuteczne

wypowiedzenia umowy o pracę, zmienił zaskarżony wyrok w pkt II w ten sposób, że

odstąpił od obciążenia powódki kosztami postępowania za pierwszą instancję i w

pozostałym zakresie oddalił apelację powódki, podzielając ustalenia i wnioski Sądu

pierwszej instancji.

Powyższy wyrok powódka zaskarżyła kasacją, zarzucając naruszenie prawa

materialnego – art. 30 § 4 k.p. przez przyjęcie, iż przyczyna wypowiedzenia jest

przyczyną rzeczywistą i konkretną, art. 45 § 1 k.p. przez przyjęcie, że

wypowiedzenie nie naruszyło przepisów o wypowiadaniu umów o pracę, art. 45 § 1

w związku z art. 113 k.p., art. 94 § 9 k.p. i art. 1 pkt a Konwencji nr 111 MOP i art.

14 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z

1950 r. przez uznanie, że powódka nie była dyskryminowana przy zwolnieniu jej z

pracy, art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 8 k.p. i art. 20 Konstytucji RP przez przyjęcie,

że wypowiedzenie nie naruszało zasad współżycia społecznego. Kasacja zarzuca

także naruszenie przepisów postępowania – art. 224 § 2 k.p.c. przez zamknięcie

rozprawy przed zakończeniem postępowania dowodowego, art. 228 § 2 k.p.c.

przez powołanie się przez Sąd Rejonowy w uzasadnieniu wyroku na fakty znane

mu z urzędu i nieprzytoczenie ich na rozprawie, art. 378 § 2 k.p.c. w związku z art.

224, art. 228 § 2 i art. 9 k.p.c. przez nieuchylenie wyroku Sądu Rejonowego z

powodu nieważności postępowania, art. 233 § 1 k.p.c. przez naruszenie zasad

oceny wiarygodności i mocy dowodów, oraz art. 380 i 381 k.p.c. przez pominięcie

dowodu z zeznań świadków i dokumentów wskazywanych przez powódkę, a nadto

naruszenie art. 227, 384 i 5 k.p.c.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja okazała się nieuzasadniona i podlega oddaleniu, a argumentacja

użyta w jej uzasadnieniu dowodzi braku zrozumienia niektórych instytucji

procesowych. I tak np. przepis art. 5 k.p.c. nie nakłada na sąd konieczności

udzielenia stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez

adwokata lub radcy prawnego wskazówek dotyczących możliwości i podstaw

prawnych dochodzenia określonych roszczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

8 czerwca 2000 r., V CKN 60/00, OSNC 2000, nr 12, poz. 229). Powódka najpierw

(k.

16)

domagała

się

ustalenia,

że

dokonane

jej

wypowiedzenie

jest

nieuzasadnione, na rozprawie (k. 33) wnosiła o odszkodowanie, na kolejnej (k. 84)

o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne, na k. 152 pełnomocnik powódki

oświadczyła, że nie występuje o przywrócenie do pracy ze względu na ciągle

pogarszającą się atmosferę w pracy, a na k. 201, że nie wnosi o przywrócenie, lecz

o odszkodowanie; ten brak zdecydowania doprowadził Sąd drugiej instancji do

takiej a nie innej redakcji punktu I zaskarżonego wyroku, co jednak nie naruszyło,

jak twierdzi powódka, przepisu art. 384 k.p.c.

Ostatecznie dopiero w postępowaniu zażaleniowym po odrzuceniu kasacji

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 25 marca 2003 r. I PZ 7/03, uznał ją za

dopuszczalną ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia. Nie zmienia to

jednak istoty sporu, a mianowicie, czy wypowiedzenie umowy o pracę powódce

było uzasadnione. Na postawioną kwestię należy odpowiedzieć twierdząco. Obie

przyczyny wypowiedzenia okazały się rzeczywiste. Powódka, jak to wynika z

zestawienia na k. 30, przebywała na zwolnieniu lekarskim od 16 do 20 września

2000 r. (5 dni), od 26 do 30 września 2000 r. (5 dni), od 1 do 14 października 2000

r., (14 dni), od 5 do 21 grudnia 2000 r. (14 dni), od 22 do 31 grudnia 2000 r. (10

dni), od 5 stycznia 2001 r. do 14 stycznia 2001 r. (10 dni) i od 14 maja do 31 maja

2001 r. (18 dni) – łącznie 76 dni. Pomiędzy absencjami, od 21 września 2000 r. do

7 grudnia 2000 r., a także od 1 stycznia 2001 r. do 4 stycznia 2001 r. występowały

kilkudniowe przerwy, określenie zatem absencji jako częstych było w pełni

uzasadnione. Jednocześnie niezdolność do pracy od 26 września 2000 r. trwała w

rzeczywistości do 14 października tego roku, a od 8 grudnia 2000 r. do 31 grudnia,

były to więc absencje długotrwałe – a z tego wynika, że mogły dezorganizować

funkcjonowanie pracodawcy. Jest też oczywiste, że pracownik nieobecny nie

pozostaje w dyspozycji pracodawcy, a zatem takie uzasadnienie wypowiedzenia

nie pozostaje w sprzeczności z zasadami logicznego rozumowania. Wystarczające

do przyjęcie zasadności wypowiedzenia byłoby zresztą ustalenie występowania

częstych czy długotrwałych nieobecności pracownika spowodowanych chorobą,

czy koniecznością sprawowania opieki nad członkiem rodziny, jak to bowiem

wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 września 1998 r., I PKN 335/98

(OSNAPiUS 1999, nr 20, poz. 648), „ocena zasadności przyczyn wypowiedzenia

umowy o pracę powinna być powiązana z istotą i celem stosunku pracy. Jeżeli w

umowie o pracę pracownik zobowiązuje się do świadczenia pracy na rzecz

pracodawcy, zaś pracodawca zatrudnia pracownika za wynagrodzeniem (art. 22 §

1 k.p.), to sprzeczne z celem stosunku pracy jest jego trwanie wtedy, gdy pracownik

nie może wykonywać przyjętych na siebie obowiązków. Częste lub długotrwałe

nieobecności

pracownika

spowodowane

chorobą

z

reguły

nie

pozwalają

pracodawcy na osiągnięcie celu zamierzonego w umowie o pracę”. Dokonane

powódce wypowiedzenie nie naruszyło zatem przepisów prawa pracy o

wypowiadaniu umów o pracę, nie było też przejawem dyskryminacji powódki w

stosunku do pracowników korzystających w większym rozmiarze ze zwolnień

lekarskich, skoro z zestawienia na k. 90 wynika, że osoby te były niezdolne do

pracy z powodu ciąży lub leczenia szpitalnego, a rozwiązanie z nimi stosunku pracy

nie było możliwe, bądź to ze względu na stan ciąży, bądź upływ okresów

upoważniających do rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia bez winy

pracownika. Zarzut naruszenia art. 113, 94 pkt 9 k.p. i Konwencji nr 111 MOP oraz

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

jest bezzasadny. Nie znajduje także

uzasadnienia zarzut naruszenia art. 8 k.p. w związku z art. 20 Konstytucji RP. Jak

to bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 lipca 1998 r. II PKN 240/98

(OSNAPiUS 1999, nr 16, poz. 508) ustalenie, że uzasadnione wypowiedzenie

umowy o pracę pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego nie

powinno ograniczać się do oceny sytuacji rodzinnej i materialnej pracownika, z

pominięciem usprawiedliwionego interesu pracodawcy. „Ogólne powołanie się

pracownika na jego sytuację rodzinną sprowadzające się do wskazania, że ma na

utrzymaniu dzieci, nie wystarcza do uznania, że pracodawca rozwiązał stosunek

pracy sprzecznie z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.)” (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2000 r., I PKN 740/99, OSNAPiUS 2002, nr 3,

poz. 72). Odnosząc się do zarzutów kasacji dotyczących naruszenia przepisów

postępowania należy także uznać je za nieuzasadnione. Przede wszystkim Sąd

Najwyższy nie dopatruje się naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. W

postępowaniu kasacyjnym nie dokonuje się ponownej oceny wiarygodności i mocy

dowodów, lecz jedynie sprawdza, czy wyznaczone w tym przepisie granice

sędziowskiego osądu nie zostały przekroczone w zaskarżonym wyroku (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 1998 r., I PKN 123/98, OSNAPiUS 1999 nr 10,

poz. 344). Zarzut naruszenia omawianego przepisu nie może też stanowić

usprawiedliwionej podstawy kasacji, jeżeli sąd drugiej instancji sam nie dokonał

oceny wiarygodności i mocy dowodów, a ograniczył się jedynie do zbadania, czy

sąd pierwszej instancji nie naruszył tego przepisu (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 29 września 1998 r., I PKN 341/98 OSNAPiUS 1999, nr 20, poz. 650). Granicę

swobodnej oceny dowodów wyznaczają czynniki logiczny i ustawowy, zasady

doświadczenia życiowego, aktualny stan wiedzy, stan świadomości prawnej i

dominujących poglądów na sądowe stosowanie prawa, przeto Sąd Najwyższy

uznaje, że Sąd dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych i wyprowadził z nich

niewadliwe wnioski. Chybiony jest zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji

art. 228 § 2 k.p.c., prowadzącego, zdaniem kasacji, do nieważności postępowania

przed tym Sądem, przez zakwestionowanie obiektywizmu zeznań świadka K. R.

dlatego, że została ona zwolniona z pracy przez pozwanego i ma do niego

zastrzeżenia a w jej sprawie także toczyło się postępowanie przed Sądem

Rejonowym w M., co wiadomo Sądowi z urzędu. „Wiadomość z urzędu” dotyczyła

tylko i wyłącznie faktu toczenia się postępowania przed sądem pracy sprawy K. R.,

a nie jakichkolwiek okoliczności związanych z jej sprawą i rzutujących na ocenę

zasadności wypowiedzenia powódki. Z zeznań św. R. (k. 141) wynika, że w

przypadkach kiedy kilka pracownic było chorych, to pozostałe pracownice musiały

szyć więcej, aby to nadrobić. To zdanie pozostaje w sprzeczności z kolejnym tego

świadka, a mianowicie, że jeśli nie było nieobecnych do 5 osób, to nie odbijało się

to na produkcji; zeznanie to zmierzało do wykazania, że nieobecność powódki nie

miała wpływu na tok produkcji. Świadek ta jednocześnie zeznała, że została

zwolniona dyscyplinarnie, co upoważniało Sąd pierwszej instancji do ostrożności w

ocenie jej zeznań pod kątem ich korzystności dla stron. Nie istniała zatem potrzeba

ujawnienia stronom jakichkolwiek faktów z własnej sprawy sądowej K. R. „O tym,

czy dany fakt jest powszechnie znany, w znaczeniu procesowym decyduje

wyłącznie sąd. Poza tym fakty notoryjne mieszczą się w stadium poprzedzającym

orzekanie i służą jedynie do ustalenia stanu faktycznego. Dlatego nie podlegają

kontroli kasacyjnej” (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2001 r., V CKN

349/00, LEX nr 52486). Sąd pierwszej instancji przyczyny wypowiedzenia ustalał

nie tylko na podstawie zeznań K. R., a zważywszy, że uczynił to bez naruszenia

zasad wynikających z art. 233 § 1 k.p.c., przywołanie w uzasadnieniu wyroku tego

sądu znanego mu z urzędu faktu procesu pracowniczego tego świadka, nawet

gdyby uznać je za uchybienie procesowe, nie mogło ono mieć jakiegokolwiek

wpływu na wynik sprawy. Nie mogło zatem tym więcej powodować nieważności

postępowania przed Sądem pierwszej instancji, ani przed Sądem drugiej instancji

ze względu na jej niezauważenie przez Sąd drugiej instancji. Z kolei przed Sądem

Okręgowym nieważności postępowania nie spowodowało dopuszczenie poza

rozprawą dowodu z zaświadczenia o wysokości zarobków i braku przynależności

związkowej powódki i objęcia ochroną przez działający w zakładzie pracy związek

zawodowy. Dowody te pozbawione były doniosłości prawnej, skoro kasacja w

przedmiotowej sprawie ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia okazała się

dopuszczalna, a powódka z ochrony związkowej nie korzystała, przeto wymóg

konsultacji zamiaru wypowiedzenia z zakładową organizacją związkową był

zbędny. Zresztą, jak orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 marca 2002 r., I PKN

501/01 (OSNAPiUS – wkł. 2002, nr 21, poz. 11), przeprowadzenie po zamknięciu

rozprawy apelacyjnej w sprawie o przywrócenie do pracy, dowodu z akt osobowych

pracownika

(który

od

powoda

przejął

wykonywanie

jego

obowiązków

pracowniczych) w celu porównania ich kwalifikacji pracowniczych, nie stanowi

pozbawienia strony możności obrony swych praw. W konkluzji należy więc zarzut

naruszenia art. 224 § 2 i 378 § 1 k.p.c. uznać za nieuzasadniony.

W tym miejscu zaznaczyć należy, że zgodnie z art. 224 § 1 k.p.c.

przewodniczący zamyka rozprawę, gdy sąd uzna sprawę za dostatecznie

wyjaśnioną.

Granicę

obowiązku

prowadzenia

przez

Sąd

postępowania

dowodowego wyznacza podlegająca kontroli instancyjnej ocena, czy dostatecznie

wyjaśniono sporne okoliczności sprawy a Sąd nie jest zobowiązany do

uwzględniania kolejnych wniosków dowodowych strony tak długo, aż udowodni ona

korzystną dla siebie tezę – i pomija je od momentu dostatecznego wyjaśnienia

spornych okoliczności sprawy (art. 217 § 2 k.p.c. – por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 25 września 1997 r. II UKN 271/97, OSNAPiUS 1998, nr 14, poz. 430 i z dnia

19 marca 1997 r., II UKN 45/97, OSNAPiUS 1998 r. nr 1, poz. 24). Wyjaśnienie

zatem przez Sąd pierwszej instancji, że przyczyną wypowiedzenia powódce była w

szczególności częsta absencja chorobowa, która była przyczyną rzeczywistą i

wystarczającą

(z

uwzględnieniem

interesów

pracodawcy)

do

dokonania

wypowiedzenia, zwalniało ten Sąd z obowiązku przeprowadzenia dowodów z

zestawień prac zastępczych, sprawozdań finansowych i raportów przesyłanych do

GUS, list osób, które otrzymały urlop bezpłatny, a także dowodów z zeznań tych

samych lub innych świadków, co czyni bezzasadny zarzut naruszenia art. 380, 381

i innych wskazanych w kasacji przepisów Kodeksu postępowania cywilnego a

odnoszących się do postępowania dowodowego.

Z powyższych motywów Sąd Najwyższy nie znalazł usprawiedliwionych

podstaw do uwzględnienia kasacji i w oparciu o art. 393 12 k.p.c. orzekł jak w

sentencji wyroku.