I PK 633/02 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 5 listopada 2003 r.

I PK 633/02

Nawet jeśli umowa o pracę okazała się nieważna, a zatem nie stworzyła

zobowiązań stron w momencie jej zawarcia, to zobowiązania takie powstają

wraz z dopuszczeniem pracownika do pracy na warunkach tej umowy.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew

Hajn (sprawozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 listopada 2003 r.

sprawy z powództwa Syndyka Masy Upadłości Agencji Wydawniczo-Reklamowej

„M.” Spółki z o. o. w W. przeciwko Ryszardowi Ł. o ustalenie i zapłatę, na skutek kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 września 2002 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód - Syndyk Masy Upadłości Agencji Wydawniczo-Reklamowej „M.”

Spółki z o.o. w upadłości w W. - pozwem z 19 stycznia 2000 r. wniósł o ustalenie, że

umowa o pracę zawarta 30 kwietnia 1998 r. z pozwanym Ryszardem Ł. przez tę

Spółkę, została przez nią wypowiedziana z zachowaniem trzy, a nie dwunastomiesięcznego okresu wypowiedzenia, zasądzenie od pozwanego 21.27,90 zł tytułem

bezpodstawnie pobranego wynagrodzenia za okres wypowiedzenia oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu według norm przepisanych.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie na jego rzecz

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wyrokiem z 25 września 2001 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo i zasądził od Syndyka Masy Upadłości Agencji Wydawniczo-Reklamowej

„M.” Spółki z o.o. w W. na rzecz powoda 2.050 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że Spółka ta została zawiązana umową z 9 lipca 1993

r. Władzami Spółki ustanowiono zarząd w składzie od jednej do trzech osób i trzyosobową radę nadzorczą, powołując jednocześnie pierwszy skład rady nadzorczej i

zarządu. Jednym z członków tego Zarządu został pozwany Ryszard Ł. Umowa

Spółki nie zawierała szczegółowych postanowień co do kompetencji rady nadzorczej,

odsyłając w tym zakresie do odpowiednich przepisów Kodeksu handlowego. Szczegółowy zakres kompetencji rady nadzorczej oraz sposób podejmowania decyzji został uchwalony 24 października 1995 r. podczas posiedzenia rady nadzorczej, które

zatwierdziło regulamin pracy rady nadzorczej. Do kompetencji rady nadzorczej zaliczono między innymi stały nadzór nad działalnością Spółki i ustalanie zasad wynagradzania dla członków zarządu (§ 4). Przewodniczącego rady upoważniono do jej

reprezentowania w sprawach między Spółką a członkami zarządu, w tym również w

umowach o pracę oraz sporach z nimi (§ 2). Swoje decyzje rada miała podejmować

w formie uchwał (§ 8 pkt 1), z tym, że w sytuacjach niecierpiących zwłoki (§ 8 pkt 4)

każda działalność zarządu Spółki, która wymagała decyzji rady nadzorczej, a która

musiałaby być wykonana natychmiast, mogła zostać zatwierdzono w trybie roboczym

przez przewodniczącego rady.

Po zawarciu umowy spółki, Jerzy A. przewodniczący rady nadzorczej zawarł w

imieniu Spółki z pozwanym, powołanym w skład zarządu, umowę o pracę na czas

nieokreślony w wymiarze pełnego etatu. Następnie z pozwanym, pełniącym cały

czas funkcję w zarządzie, Spółka zawierała kolejne umowy o pracę na czas nieokreślony, w wymiarze pełnego etatu w dniach 14 listopada 1994 r. i 16 marca 1995 r. W

każdej z umów zmianie (podwyższeniu) ulegało wynagrodzenie zasadnicze przysługujące pozwanemu. Z uwagi na to, że w okresie od 1993 r. do 1998 r., to jest podczas pełnienia przez pozwanego funkcji w zarządzie, Spółka rozwinęła swoją działalność wydawniczą (głównym produktem wydawniczym było czasopismo „A.-M.”),

przynosiła zyski, zainwestowała i unowocześniła sprzęt wydawniczy i pracownię

komputerową, rada nadzorcza Spółki postanowiła uhonorować pracę pozwanego. W

tym celu 30 kwietnia 1998 r. przewodniczący rady nadzorczej, którym był wówczas

Józef K., po przedyskutowaniu uprzednio z pozostałymi członkami rady, między innymi z Wojciechem M., nowych warunków umowy o pracę z pozwanym (dłuższy niż

przewidywany w Kodeksie pracy okres wypowiedzenia i opłacanie dodatkowego

ubezpieczenia) i uzyskaniu ich akceptacji, zawarł z nim kolejną umowę o pracę na

czas nieokreślony. Na podstawie tej umowy pozwanemu przysługiwało wynagrodzenie zasadnicze oraz tzw. „dodatek korporacyjny” z tytułu kierowania pracą zarządu, w

wysokości trzech średnich krajowych, zwrot udokumentowanych kosztów ponoszonych w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych i ubezpieczenie w wysokości 1.000 zł, wypłacane na podstawie przedstawianej przez pozwanego faktury

VAT, na łączną kwotę 1000 zł plus 22% podatek VAT. Umowa ta mogła zostać wypowiedziana za 12-miesięcznym okresem wypowiedzenia (§ 7 pkt 2 umowy). Następnie podczas posiedzenia rady nadzorczej odbytego w 8 maja 1998 r., podjęto

uchwałę o podwyższeniu pozwanemu wynagrodzenia o jeden dodatek korporacyjny,

tj. o 1000 zł, o czym poinformowano wspólników Spółki podczas walnego zgromadzenia wspólników z 12 maja 1998 r. Na przełomie 1998 i 1999 r. sytuacja finansowa

Spółki uległa pogorszeniu. To między innymi spowodowało, że rada nadzorcza, z

upoważnienia której działał jej członek Wojciech M., rozwiązała z pozwanym zawartą

w 30 kwietnia 1998 r. umowę o pracę z zachowaniem przewidzianego w § 7 - dwunastomiesięcznego okresu wypowiedzenia, którego bieg rozpoczął się 1 maja 1999 r.

i jednocześnie zwolniła go ze świadczenia pracy w tym okresie. W dniu 27 maja 1999

r. radca prawny Spółki wystawiła opinię, w której stwierdziła, że umowa o pracę zawarta z pozwanym 30 kwietnia 1998 r. była nieważna, albowiem nie została zawarta

przez radę nadzorczą jako organ uprawniony do działania w imieniu Spółki, lecz

przez jej przewodniczącego, który nie miał odpowiedniego upoważnienia do podejmowania takich czynności. W opinii stwierdzono też, że przewodniczący działał jedynie jako pełnomocnik i przekroczył zakres swych uprawnień, a wobec tego, że

umowa o pracę nie została następnie potwierdzona przez radę nadzorczą w trybie

art. 103 k.c., jest to czynność prawna nieważna. Jednocześnie radca prawny wskazała, że upoważnienia do działania w imieniu Spółki nie można wyprowadzać z regulaminu pracy rady nadzorczej, który jako uchwalony przez organ niekompetentny samą radę nadzorczą, a nie zgromadzenie wspólników, nie jest aktem, z którego

można wywodzić umocowanie przewodniczącego rady nadzorczej do jednoosobowego działania w imieniu Spółki. Mimo powyższej opinii władze Spółki nie wyjaśniły

sytuacji pozwanego. Pozwany otrzymał natomiast wynagrodzenie za część okresu

wypowiedzenia, tj. maj - październik 1999 r. Z uwagi na to, że majątek spółki nie wystarczał na pokrycie jej zobowiązań, Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy postanowieniem z 24 listopada 1999 r. ogłosił jej upadłość. Tym samym zo-

stała wstrzymana wypłata pozwanemu wynagrodzenia za czas wypowiedzenia, a

pozwany zgłosił swą wierzytelność w kwocie łącznej 61.575,80 zł.

Zdaniem Sądu Okręgowego, nie można podzielić zarzutów zgłaszanych przez

powoda odnośnie do nieposiadania przez przewodniczącego rady nadzorczej upoważnienia do zawarcia z pozwanym umowy o pracę w imieniu Spółki oraz nieważności samej umowy o pracę z 30 kwietnia 1998 r., albowiem nie znalazły one oparcia

ani w przeanalizowanym materiale, ani w orzecznictwie sądowym. Zgodnie z przepisami obowiązującego wówczas Kodeksu handlowego z 1934 r., rada nadzorcza, organ uprawniony do sprawowania kontroli nad działalnością spółki, działała w zakresie określonym przepisami tego Kodeksu oraz, jeżeli tak zdecydowali wspólnicy założyciele Spółki, jej kompetencje mogły być rozszerzone (art. 213 k.h.). Decyzje

rady nadzorczej, przybierające formę uchwał, miały być natomiast podejmowane

bezwzględną większością głosów obecnych członków, pod warunkiem, że wszyscy

członkowie byli uprzednio o posiedzeniu rady zawiadomieni, chyba że umowa Spółki

stanowiła inaczej (art. 215 § 1 k.h.). W braku odpowiednich postanowień umowy,

zgromadzenie wspólników mogło uchwalić dla rady regulamin określający jej organizację i sposób działania (art. 215 § 3 k.h.). W regulaminie powinny być określone:

tryb zwoływania posiedzeń rady, quorum wymagane do ważnego podejmowania

uchwał i zasady ogólne ich podejmowania. Taki też regulamin był podstawą działania

rady nadzorczej upadłej Spółki. Z uwagi bowiem na to, że umowa spółki nie zawierała szczegółowych postanowień odnośnie do działalności i kompetencji rady, sama

rada nadzorcza podjęła 24 października 1995 r. ważną uchwałę zatwierdzającą regulamin pracy. Uchwała ta była ważna, albowiem wbrew temu co wskazywał powód,

uchwalenie regulaminu określającego działalność rad nadzorczych nie jest wyłącznym przywilejem i uprawnieniem walnego zgromadzenia wspólników spółki, ale

może być również dokonane przez samą radę nadzorczą lub nawet komisję rewizyjną. Nadto, także przewodniczący mógł podejmować decyzje niecierpiące zwłoki dotyczące działań zarządu, wymagających decyzji rady. Przewodniczący w § 2 pkt 4

regulaminu został upoważniony do reprezentowania rady w umowach pomiędzy

Spółką a członkami zarządu, w tym również w umowach o pracę. Sąd wskazał, iż

skoro przewodniczący rady był przez nią prawidłowo delegowany do zawierania

umów o pracę z członkami zarządu, to tym samym umowa o pracę zawarta z pozwanym 30 kwietnia 1998 r. jest ważna w świetle przepisów prawa i nie wymagała

żadnego potwierdzenia dokonanego w trybie art. 103 k.c. przez radę nadzorczą w

pełnym składzie. Sam fakt zaakceptowania umowy i jej warunków przez pozostałych

członków rady został potwierdzony natomiast w niniejszym postępowaniu wzajemnie

się uzupełniającymi i wiarygodnymi zeznaniami, zarówno przewodniczącego rady

nadzorczej z 1998 r. - Józefa K., jak i pozostałych jej członków - Wojciecha M. i Stanisława J. W ocenie Sądu natomiast, późniejsze kwestionowanie warunków umowy

przez nowo powołany w 1999 r. zarząd mogło być wynikiem wewnętrznych sporów w

Spółce pomiędzy jej władzami. Ważne są także zdaniem Sądu postanowienia

przedmiotowej umowy odnoszące się do 12-miesięcznego okresu jej wypowiedzenia.

Przepisy Kodeksu pracy ustalając 3-miesięczny okres wypowiedzenia umów na czas

nieokreślony z pracownikami posiadającymi co najmniej 3-letni okres zatrudnienia,

ustanawiają normy minimalne, których pracodawcy nie wolno naruszyć. Pracodawca

natomiast zawsze może ustanawiać okresy wypowiedzenia dłuższe i tym samym

wpływające korzystniej na sytuację pracownika.

Apelację od wyroku złożyła strona powodowa.

Wyrokiem z dnia 19 września 2002 r.Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Warszawie oddalił apelację. Sąd ten podzielił w całej rozciągłości

ustalenia i rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji. Zdaniem Sądu, nie można zatem

uznać, że w świetle art. 409 k.c. pozwany powinien był liczyć się z obowiązkiem

zwrotu pobranego świadczenia, które wypłacone mu było jeszcze przez działającą

Spółkę zgodnie z treścią zawartej umowy. Tym samym nie można uznać, że w świetle art. 410 k.c., a taką podstawę prawną wskazał powód domagając się zwrotu wynagrodzenia za 3 miesiące, otrzymana przez pozwanego należność jest świadczeniem nienależnym. Brak jest również podstaw do uznania, że naruszono art. 54 § 1

Prawa upadłościowego, albowiem wypłata wynagrodzenia w okresie wypowiedzenia

wynikała z ważnej umowy, a pracodawca - zarówno Spółka, jak i syndyk - nie wymagali od pozwanego świadczenia pracy w tym okresie.

Kasację od powyższego wyroku złożył powód. Zaskarżając go w całości, zarzucił naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść orzeczenia,

a mianowicie: 1) art. 386 § 4 k.p.c. poprzez brak uchylenia zaskarżonego orzeczenia

Sądu Okręgowego w Warszawie i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania,

pomimo że Sąd Apelacyjny faktycznie stwierdził, iż Sąd Okręgowy nie rozpoznał

istoty sprawy wobec nierozważenia w ogóle kwestii zastosowania art. 54 § 1 Prawa

upadłościowego; 2) art. 386 § 1 k.p.c. poprzez brak uwzględnienia apelacji i zmiany

zaskarżonego orzeczenia, pomimo że wydając zaskarżone apelacją orzeczenie Sąd

Okręgowy naruszył przepisy prawa materialnego, a mianowicie art. 215 § 1 i 3 k.h.;

3) art. 203 k.h. w związku z art. 58 § 1 k.c. poprzez ich błędną wykładnię; 4) art. 328

§ 2 k.p.c. poprzez faktyczny brak wyjaśnienia podstawy prawnej orzeczenia w zakresie, w jakim Sąd Apelacyjny uznał, iż przepis art. 54 § 1 Prawa upadłościowego nie

może stanowić w niniejszej sprawie podstawy żądania zwrotu przez pozwanego

kwoty dochodzonej pozwem.

Skarżący zarzucił także naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ

na treść orzeczenia: 1) art. 54 § 1 Prawa upadłościowego poprzez brak jego zastosowania i błędną wykładnię wyrażającą się przyjęciem, iż spełnienie świadczenia

przez spółkę na podstawie ważnej umowy wyklucza możliwość żądania zwrotu podobnego świadczenia jako spełnionego w związku z czynnością pod tytułem darmym

wobec faktu zwolnienia pracownika z obowiązku świadczenia pracy; 2) art. 203 k.h.

w związku z art. 58 § 1 k.c. poprzez błędną jego wykładnię wyrażającą się przyjęciem, że nie jest nieważna umowa o pracę zawarta przez członka zarządu ze spółką

reprezentowaną przez przewodniczącego rady nadzorczej upoważnionego do zawarcia umowy przez radę nadzorczą w drodze regulaminu pracy upoważniającego

go do zawierania umów o pracę z członkami zarządu spółki bez konieczności podejmowania w tym względzie każdorazowo przez radę nadzorczą uchwały określającej

warunki umowy o pracę, a także poprzez przyjęcie, że nie jest nieważna umowa o

pracę zawarta przez członka zarządu ze spółką reprezentowaną przez przewodniczącego rady nadzorczej w przypadku, gdy zawarta ona została z naruszeniem

przyjętego przez radę nadzorczą regulaminu, zgodnie z którym radzie nadzorczej

przysługiwało prawo do określania zasad wynagradzania dla członków zarządu (§ 4

ust. 2 regulaminu pracy rady nadzorczej Agencji Wydawniczo-Reklamowej „M.” Sp. z

o.o.); 3) art. 215 § 1 k.h. poprzez błędną jego wykładnię wyrażającą się przyjęciem,

że podjęcie decyzji przez radę nadzorczą w przedmiocie zawarcia umowy o pracę z

członkiem zarządu nie wymaga podjęcia stosownej uchwały; 4) art. 215 § 3 k.h. poprzez błędną jego wykładnię wyrażającą się przyjęciem, że w braku stosownych postanowień umowy rada nadzorcza może uchwalić regulamin określający jej organizację i sposób wykonywania czynności; 5) art. 409 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu wyrażające się przyjęciem, że obowiązek zwrotu korzyści wygasa wyłącznie z uwagi na okoliczność, iż pozwany nie musiał się liczyć z obowiązkiem

jego zwrotu.

Wskazując na powyższe, powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości oraz uchylenie poprzedzającego wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także

o zasądzenie na rzecz pozwanego (tak w oryginale) kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafne są zarzuty naruszenia w wyroku Sądu Apelacyjnego art. 203 k.h. w

związku z art. 58 § 1 k.c. oraz art. 215 § 1 i § 3 k.h. Bezpodstawny jest zarzut naruszenia art. 54 § 1 Prawa upadłościowego oraz art. 409 k.c. Bezpodstawne są także

zarzuty procesowe.

Wszystkie umowy z pozwanym zawierał przewodniczący rady nadzorczej

działając jednoosobowo. Każdorazowo działał on w wykonaniu wcześniejszej

uchwały rady nadzorczej. Jednakże sporną umowę z 30 kwietnia 1998 r., w której

przewidziano nowy 12-miesięczny okres wypowiedzenia oraz opłacanie nowego

ubezpieczenia, przewodniczący zawarł „po przedyskutowaniu uprzednio z pozostałymi członkami rady, między innymi z Wojciechem M., nowych warunków umowy o

pracę z pozwanym”. Następnie, już na podstawie uchwały rady nadzorczej z 8 maja

1998 r., zmieniono umowę z 30 kwietnia 1998 r., podwyższając wynagrodzenie, o

czym poinformowano wspólników na walnym zgromadzeniu 12 maja 1998 r. Pozwany świadczył pracę zgodnie z umowami o pracę a Spółka wykonywała zobowiązania

z tych umów. Wykonano także umowę z 30 kwietnia 1998 r. w tym zwłaszcza wypłacono wynagrodzenie za cały 12-miesięczny okres wypowiedzenia. Rozwiązanie

umowy z pozwanym nastąpiło w związku z pogorszeniem się sytuacji finansowej

spółki. Ważność umowy z 30 kwietnia 1998 r. zakwestionowano już po jej rozwiązaniu w oparciu o przestawioną wówczas opinię radcy prawnego. Dla ścisłości należy

wskazać, że nie jest jasne, czy umowa z 30 kwietnia 1998 r. (jak również umowy z

14 listopada 1994 r. i z 16 marca 1995 r.) była umową o pracę, czy porozumieniem

zmieniającym umowę pierwotną. Z uwagi na analogiczny reżim prawny umowy o

pracę i porozumienia zmieniającego umowę o pracę kwestia ta nie ma wpływu na

wynik prowadzonych niżej rozważań.

Powyższy sposób reprezentowania spółki w umowach z członkami zarządu

wynikał z regulaminu pracy rady nadzorczej, który został uchwalony przez samą

radę. Regulamin ten upoważniał radę do nadzoru nad działalnością spółki i ustalania

zasad wynagradzania członków zarządu (§ 4). Przewodniczący rady nadzorczej został upoważniony do reprezentowania spółki w sprawach między Spółką a członkami

zarządu, w tym również w umowach o pracę (§ 2). Decyzje rada miała podejmować

w formie uchwał (§ 8 pkt 1). W sprawach niecierpiących zwłoki „każda działalność

zarządu”, wymagająca decyzji rady, która musiałaby być wykonana natychmiast, mogła być zatwierdzona w trybie roboczym przez przewodniczącego rady (§ 8 pkt. 4).

Opisany tryb reprezentacji Spółki w umowach z członkami zarządu jest

sprzeczny z art. 203 k.h. Zgodnie z tym przepisem „w umowach pomiędzy spółką a

członkami zarządu tudzież w sporach z nimi reprezentuje spółkę rada nadzorcza lub

pełnomocnicy, powołani uchwałą wspólników”. Wspólnicy nie podjęli uchwały o powołaniu pełnomocnika, toteż czynności te należały do Rady. W świetle art. 203 k.h.

umowy z członkami zarządu mogła niewątpliwie zawierać rada in corpore, co jednak

nie miało miejsca. Wbrew stanowisku przyjętemu przez sądy, z art. 215 § 3 k.h. wynika jednoznacznie, że organizację rady i sposób wykonywania przez nią jej czynności

określa umowa spółki, a w braku jej postanowień w tym zakresie zgromadzenie

może uchwalić regulamin. Zgodnie z art. 215 § 3 k.h., regulamin taki musiałby być

więc uchwalony przez zgromadzenie wspólników. Nie mogła tego natomiast uczynić

sama rada. Sąd Najwyższy w wyroku z 21 stycznia 1999, I PKN 543/98 (OSNAPiUS

2000 nr 5, poz. 181) wyjaśnił, że regulamin rady nadzorczej uchwalony przez zgromadzenie wspólników, określający jej organizację i sposób wykonywania czynności

(art. 215 § 3 k.h.) może także ustalić sposób reprezentacji spółki w umowach między

spółką a członkami zarządu (art. 203 k.h.). Ponadto, w uzasadnieniu tego wyroku

Sąd Najwyższy wskazał, że członkowie rady upoważnieni do zawierania umów mogą

wykonywać jedynie czynności o charakterze techniczno-prawnym (zawarcie umowy,

dokonanie innej czynności związanej ze stosunkiem pracy), natomiast prawo do decydowania o warunkach pracy należy do rady.

Z powyższego wynika, że umowa z 30 kwietnia 1998 r. została zawarta przez

nieupoważnioną osobę (przewodniczącego rady działającego na podstawie regulaminu wydanego przez nieupoważniony organ). Z uwagi na bezwzględnie obowiązujący charakter art. 203 k.h. umowa ta jest więc nieważna na podstawie art. 58 § 1

k.c. w związku z art. 300 k.p. To samo dotyczy również pozostałych umów z powodem. Z tym, że umowa z 30 kwietnia 1998 była podwójnie wadliwa, bowiem została

zawarta bez wcześniejszej uchwały rady, a jedynie po rozmowach przewodniczące-

go z jej członkami, co narusza art. 215 § 1 k.h. Wbrew twierdzeniu Sądu Apelacyjnego, nie można również uznać, że nawet gdy regulamin jest nieważny, to „uchwała

Rady nadzorczej zamieszczona w Regulaminie, odnosząca się do uprawnień przewodniczącego rady nadzorczej, do czego Rada miała prawo, jest ważna”. Taka kompetencja przewodniczącego, jako mieszcząca się w zakresie czynności rady musiałaby, podobnie jak sam regulamin, wynikać z umowy spółki (art. 215 § 3 k.h.).

Nieważność umowy z 30 kwietnia 1998 r. nie oznacza jednak sama przez się

nieistnienia stosunku pracy między powodem a pozwanym o ustalonej w tej umowie

treści. Co prawda umowa ta nie mogła być konwalidowana, nawet gdyby została

później potwierdzona przez radę nadzorczą, ponieważ art. 103 k.c. nie ma zastosowania do sytuacji określonej w art. 39 k.c., gdy spółka jest reprezentowana przez

nieupoważniony organ (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 8 maja 2003 r., III RN

66/02, Monitor Podatkowy 2003 nr 6, s. 2; z 12 grudnia 1996 r., I CKN 22/96, OSNC

1997 nr 6-7, poz. 75), jednak nie wyklucza to późniejszego zawarcia umowy o pracę

per facta concludentia. Z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, że

pozwany został dopuszczony do pracy, wykonywał pracę zgodnie z treścią umowy z

30 kwietnia 1998 r., Spółka uznawała go za pracownika, prawidłowo podjętą uchwałą

z 8 maja 1998 r. rada zmieniła treść tej umowy, podwyższając mu wynagrodzenie,

umowa ta została z nim rozwiązana, zrealizowano wynikające z niej obowiązki pracodawcy, w tym wypłacono wynagrodzenie za 12-miesięczny okres wypowiedzenia.

Może to wskazywać, że zarówno pracownik, jak i pracodawca, wyrazili wolę zawarcia

umowy. Ani Kodeks pracy ani Kodeks handlowy nie zastrzegają dla takiej czynności

formy pisemnej pod rygorem nieważności. Dlatego też, w świetle art. 60 w związku z

art. 73 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz art. 29 § 1 i 3 k.p., nie można wykluczyć, że

strony wiązała ważna, choć zawarta z naruszeniem przepisów o formie, umowa o

pracę. Innymi słowy w ustalonych okolicznościach sprawy istnieją podstawy do

uznania, że nawet jeśli umowa z 30 kwietnia 1998 r. jako nieważna, nie stworzyła w

momencie jej zawarcia zobowiązań po stronie Spółki, to zobowiązania takie powstały

wraz z dopuszczeniem powoda do pracy na warunkach tej umowy i respektowania

jej postanowień przez umocowane organy Spółki. Możliwość zawarcia umowy o

pracę w ten sposób z członkiem zarządu spółki z o.o. dopuścił także Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu wyroku z 7 stycznia 2000 r., I PKN 404/99 (OSNAPiUS 2001 nr 10,

poz. 347).

Zarzut skarżącego, że „charakter stosunku pracy pozwanego został przekształcony w umowę pod tytułem darmym” w rozumieniu art. 54 § 1 Prawa upadłościowego wskutek tego, że pracodawca zwolnił pozwanego z obowiązku świadczenia

pracy w okresie wypowiedzenia, a ten się na to zgodził, jest nietrafny. Po pierwsze,

co do zasady takie zwolnienie nie wyłącza obowiązku pracownika pozostawania w

gotowości do pracy, a jeżeli pracownik jest gotów do pracy, to ma prawo do wynagrodzenia. Zgodnie z ustaleniami poczynionymi w sprawie, władze spółki nie zaproponowały pozwanemu wykonywania pracy w okresie wypowiedzenia, nie uczynił

tego także syndyk po ogłoszeniu upadłości Spółki. Gdyby podzielić pogląd powoda,

to każdą wypłatę wynagrodzenia za gotowość do pracy należałoby traktować jako

świadczenie pod tytułem darmym. Ponadto, zwolnienie od pracy w omawianej sytuacji jest zgodne z powszechną praktyką mającą swe źródło w tym, że po odwołaniu z

zarządu pracownik nie może wykonywać dotychczasowej pracy, a ponadto nowe

kierownictwo najczęściej nie życzy sobie obecności dotychczasowego prezesa w

spółce. Po drugie, charakter stosunku pracy należy rozpatrywać całościowo, biorąc

pod uwagę cały czas jego trwania, dlatego okresowe zwolnienia pracownika z obowiązku świadczenia pracy nie przekształcają umowy o pracę w umowę pod tytułem

darmym. W tej sytuacji rozważanie kwestii nienależności wynagrodzenia uzyskanego

przez pozwanego za okres wypowiedzenia w świetle art. 410 i 409 k.c. jest bezprzedmiotowe.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39313 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 39319

k.p.c. w związku z art. 108 § 2 k.p.c.