I PK 628/02 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 628/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 maja 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Jerzy Kuźniar

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca)

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa J.G.

przeciwko PKP SA Zakładowi Przewozów Pasażerskich w O. w likwidacji

o odprawę pieniężną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 27 maja 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w O.

z dnia 26 września 2002 r., sygn. akt IV Pa …/02,

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia wyrok

Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w K. z dnia 14 czerwca 2002 r.,

IV P ../02, w ten sposób, że powództwo oddala.

2. nie obciąża powódki obowiązkiem zwrotu stronie pozwanej

kosztów postępowania w sprawie.

Uzasadnienie

Powódka J. G. wniosła o zasądzenie na jej rzecz kwoty 21.592,23 zł tytułem

odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948). Strona pozwana wniosła o

oddalenie powództwa, powołując się na to, że stosunek pracy powódki uległ

rozwiązaniu przed wejściem w życie ustawy, zatem jej przepisy nie mogą dotyczyć

powódki.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w K. wyrokiem z dnia 14 czerwca 2002 r. zasądził

na rzecz powódki kwotę 2.592,23 zł tytułem odprawy pieniężnej. Ustalił, że jej

stosunek pracy został rozwiązany przez pracodawcę z dniem 29 lutego 2000 r., po

uprzednim

wypowiedzeniu.

Decyzję

pracodawcy

spowodowały

przyczyny

ekonomiczne i konieczność zmniejszenia zatrudnienia. Strona pozwana w związku

z tym rozwiązaniem wypłaciła powódce odprawę pieniężną na podstawie ustawy o

tzw. zwolnieniach grupowych oraz rekompensatę pieniężną na podstawie paktu

gwarancji pracowniczych. W chwili rozwiązania umowy o pracę powódka nie

spełniała warunków umożliwiających uzyskanie prawa do emerytury, urlopu

kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego. Sąd pierwszej instancji uznał, że

wobec niespornego stanu faktycznego wymagała rozstrzygnięcia – jako sporna –

jedynie kwestia, czy ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” ma

zastosowanie do powódki. Ustawa ta została bowiem ogłoszona w dniu 12

października 2000 r., weszła zaś w życie z dniem 27 października 2000 r., a jej

przepisy nie zawierają wyraźnego postanowienia, czy jej regulacji podlegają

również pracownicy, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane wcześniej. W

ocenie Sądu Rejonowego, brak takiego zapisu nie jest równoznaczny z utratą

prawa do świadczeń przewidzianych ustawą. Istotne znaczenie ma bowiem

dyspozycja art. 48, zgodnie z którą, gdy rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w

latach 2000-2001 z przyczyn dotyczących zakładu pracy, pracownikowi należy się

odprawa

pieniężna

(przy

spełnieniu

innych

wymaganych

przesłanek).

Ustawodawca posłużył się zwrotem „nastąpiło”, co wskazuje na czas przeszły,

obejmujący swym zakresem wymienione w ustawie zdarzenia (rozwiązanie

stosunku pracy w latach 2000-2001). Jeżeli zamiar ustawodawcy byłby inny, to

racjonalnym

rozwiązaniem

byłoby

użycie

zwrotu

„nastąpi

rozwiązanie”.

Ustawodawca jednak w następnych przepisach posługuje się konsekwentnie

sformułowaniem „nastąpiło”. Dodatkowo Sąd pierwszej instancji wyraził pogląd, że

skoro ustawa miała wejść w życie w końcu października, to nielogiczne byłoby

zawężenie skutków ustawy do zdarzeń mających nastąpić po jej wejściu w życie,

gdy do końca roku pozostawało nieco ponad dwa miesiące. Ustawodawca,

uchwalając ustawę, nie znał momentu jej wejścia w życie, co przemawia za

oddziaływaniem ustawy do wszelkich stosunków pracy rozwiązanych w 2000 r. z

przyczyn ekonomicznych. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, również wykładnia

systemowa przemawia za stosowaniem wymienionej ustawy do zdarzeń sprzed jej

wejścia w życie. Wniosek ten wspiera art. 3 k.c., według którego ustawa nie ma

mocy wstecznej, chyba że wynika to z jej celu albo brzmienia. Tymczasem

brzmienie ustawy nie nasuwa wątpliwości co do retroaktywnego skutku jej

przepisów art. 48 i art. 49. W konkluzji Sąd Rejonowy uznał, że przepisy te mają

zastosowanie również do pracowników, w którymi stosunki pracy zostałyby

rozwiązane przed wejściem w życie ustawy. Dotyczy to także powódki. Dlatego też

zasądził na jej rzecz odprawę pieniężną, uwzględniając przy ustaleniu jej wysokości

dotychczas wypłacone świadczenia.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. wyrokiem z dnia

26 września 2002 r. oddalił apelację strony pozwanej. Stwierdził, że Sąd Rejonowy

prawidłowo ustalił stan faktyczny i dokonał trafnej oceny dowodów zgromadzonych

w sprawie. Ocena ta mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów (art. 233 §

1 k.p.c.), natomiast zarzuty podniesione w apelacji stanowią polemikę ze

stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, a na ich poparcie strona pozwana nie

przedstawiła żadnych dowodów.

Sąd Okręgowy podniósł, że w ustawie z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 48, poz. 948 ze zm.) brak jest regulacji

odnoszącej się do pracowników zwolnionych z pracy przed wejściem w życie

ustawy. Niemniej z art. 48 wynika, że pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku

pracy nastąpiło w latach 2000-2002 z przyczyn dotyczących zakładu pracy w PKP

lub w PKP S.A., a którzy nie spełniają warunków do nabycia emerytury, urlopu

kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego, mają prawo do jednorazowej

odprawy pieniężnej. Użycie przez ustawodawcę czasu przeszłego „nastąpiło”

wskazuje niewątpliwie na to, że ustawa objęła swoim zasięgiem zdarzenia sprzed

jej wejścia w życie. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w brzmieniu art. 49

i

dalszych przepisach, które posługują się konsekwentnie czasem przeszłym. Co

więcej, gdyby przyjąć, że ustawa dotyczy stosunków pracy rozwiązanych

począwszy od dnia jej wejścia w życie, to okres jej stosowania w 2000 r. byłby

bardzo krótki, co wydaje się nielogiczne. Oceniając regulację zawartą w art. 48 i art.

49 ustawy, należy mieć na uwadze całość jej przepisów (wykładnię systemową),

zatem nie można pominąć art. 3, art. 22 i art. 32, które wyraźnie wskazują na skutki

ex tunc. Wsparciem dla powyższego stanowiska jest także art. 3 k.c., stanowiący,

że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu.

Brzmienie przepisów art. 48 i art. 49 ustawy pozwala zaś odtworzyć rzeczywistą

wolę ustawodawcy, jaką jest przyznanie prawa do odprawy pieniężnej pracownikom

zwolnionym z pracy przed wejściem w życie ustawy.

Od powyższego wyroku strona pozwana złożyła kasację, zaskarżając ten

wyrok w całości. Zarzuciła w niej naruszenie prawa materialnego: art. 3 Kodeksu

cywilnego oraz art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe”, polegające na błędnej wykładni tych przepisów i ich niewłaściwym

zastosowaniu. Wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa

i zasądzenie od powoda kosztów procesu według norm przepisanych za wszystkie

instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Strona pozwana wyraziła

pogląd, że zgodnie z ogólną zasadą niedziałania prawa wstecz wyrażoną w art. 3

k.c., należy uznać, że przepisy wymienionej ustawy mają zastosowanie do

stosunków prawnych powstałych po jej wejściu w życie. Odstępstwo od generalnej

zasady lex retro non agit może mieć miejsce wyjątkowo, z bardzo ważnych

powodów i zawsze powinno wynikać z treści samej ustawy. Art. 48 ustawy jest

wyraźnie adresowany do pracowników PKP i nie ma zastosowania do powódki,

która w dacie wejścia w życie ustawy nie posiadała już tego statusu. Ponadto art.

58 ustawy mówi o „osobach” zwolnionych z PKP w 2000 r., co świadczy o

rozróżnieniu poszczególnych grup uprawnionych do świadczeń przewidzianych w

ustawie, zatem gdy art. 48 ustawy stanowi o „pracownikach”, to znaczy, że o te

osoby (a nie inne) chodziło ustawodawcy.

Jako okoliczności uzasadniające przyjęcie kasacji do rozpoznania strona

skarżąca podała to, że zaskarżony wyrok oczywiście narusza prawo (przepisy

powołane jako podstawa kasacji) oraz że istnieje potrzeba wykładni art. 48 i art. 49

ustawy w związku z art. 3 k.c. wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów

okręgowych (np. odmiennie orzekł Sąd Okręgowy w Łodzi w wyroku z dnia 28

lutego 2002 r. w sprawie VII Pa 53/02 o takim samym stanie faktycznym).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jest w sprawie niesporne, że stosunek pracy z powódką został rozwiązany w

dniu 29 lutego 2000 r. w związku z restrukturyzacją przedsiębiorstwa państwowego

PKP i koniecznością zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn dotyczących zakładu

pracy. Były to więc przyczyny, które mieściły się w normie art. 1 ust. 1 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). W związku z tym strona pozwana

wypłaciła powódce odprawę pieniężną przewidzianą w ustawie oraz rekompensatę

pieniężną zagwarantowaną w pakcie gwarancji pracowniczych. Pracodawca

odmówił natomiast wypłacenia jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w art.

48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr

84, poz. 948 ze zm.), uznając, że ustawa ta ma zastosowanie do stosunków pracy

rozwiązanych począwszy od dnia wejścia jej w życie, czyli od 27 października 2000

r. Sądy orzekające w sprawie uznały natomiast, że przy rozstrzyganiu o prawie do

jednorazowej

odprawy

pieniężnej

decydujące

znaczenie

należy

przypisać

sformułowaniu zawartemu w art. 48 i art. 49, iż „pracownicy, z którymi w latach

2000-2002 zostały rozwiązane stosunki pracy, mają prawo...” Spór w sprawie

dotyczy zatem kwestii wykładni art. 48, art. 49 i art. 83 ustawy, także w związku z

art. 3 k.c.

Odnosząc się do powyższego zagadnienia trzeba zaznaczyć, że było ono

niejednolicie rozstrzygane zarówno przez sądy pracy, jak i przez Sąd Najwyższy.

Rozbieżność ta wymagała usunięcia. Nastąpiło to w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03 (OSNP 2004

r. nr 9, poz. 150), przyjmującej, że „prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej

określonej w art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) przysługuje tylko pracownikom, z

którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po dniu wejścia ustawy w życie”.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę powódki J. G. nie znajduje

podstaw do niepodzielenia poglądów wyrażonych w uchwale. Przeciwnie, należy

odwołać się do przyjętych w uchwale metod wykładni i argumentów prawnych.

Wynika z nich, że wprawdzie argumenty językowe (brzmienie przepisu)

przemawiają na rzecz tezy, iż jednorazowa odprawa pieniężna przewidziana w art.

48 przysługuje każdemu pracownikowi zwolnionemu z pracy w 2000 r., tj. po 31

grudnia

1999

r.,

„Restrukturyzacja

gdyż

przepisy

zatrudnienia”

rozdziału

przewidują

ustawy

szczególne

zatytułowanego

świadczenia

dla

pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy „nastąpiło” (art. 48), albo z

którymi stosunek pracy „został rozwiązany” (art. 49) w latach 2000-2002 z przyczyn

dotyczących zakładu, jednak – wbrew pozorom – brzmienie tych przepisów nie jest

jednoznaczne. Jeżeli bowiem uwzględnić treść art. 83 ustawy, stanowiącego, że

ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia (z wyjątkiem

przepisów, do których nie należą art. 48 i art. 49 ustawy), to logiczny jest wniosek,

że ustawodawcy chodziło o te rozwiązania stosunków pracy, które nastąpiły po 27

października

2000

r.

Za

powyższym

rozumieniem

intencji

ustawodawcy

przemawiają również wnioski wynikające z zasady niedziałania prawa wstecz.

Przepis art. 3 k.c. zasadę tę potwierdza, stanowiąc, że ustawa nie ma mocy

wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Oznacza to, że akt prawny

wchodzi w życie

z dniem jego ogłoszenia. Co prawda, w przepisach

wprowadzających może być oznaczona inna data wejścia w życie całego aktu

prawnego lub poszczególnych jego przepisów, lecz problem wstecznego działania

prawa mógłby powstać dopiero wówczas, gdyby ustawa określiła wcześniejszą

datę swego obowiązywania niż data publikacji. Tego rodzaju sytuacja nie występuje

jednak w ustawie z dnia 8 września 2000 r. Treść art. 83 jest bowiem

jednoznaczna. Wynika z niej, że ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia

jej ogłoszenia. Tym samym rozważania nad brzmieniem i celem ustawy w

płaszczyźnie wstecznego działania jej niektórych przepisów są zbędne.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03,

podkreślił również, że uprawnienia przewidziane w rozdziale 8 ustawy łączą się z

komercjalizacją i restrukturyzacją przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” i nie mogą przypadać na czas poprzedzający te procesy.

Restrukturyzacja zatrudnienia to etap następujący po komercjalizacji PKP, czyli po

przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę akcyjną

Skarbu Państwa. Pogląd przeciwny byłby uprawniony tylko wówczas, gdyby

oderwać restrukturyzację zatrudnienia od celów ustawy i przyjąć, że celem regulacji

zawartej w rozdziale 8 jest zagwarantowanie takich samych uprawnień wszystkim

pracownikom zwalnianym z pracy w PKP z przyczyn dotyczących pracodawcy, a

zatem także wyrównanie poziomu osłon finansowych dla zwalnianych z pracy

pracowników w różnych okresach restrukturyzacji. Taka teza nie jest jednak

zasadna. Zwolnienia z przyczyn ekonomicznych następowały w PKP także przed

wejściem ustawy w życie, a zatem bez związku z jego komercjalizacją i

prywatyzacją, choć w związku z podzielonym na etapy programem restrukturyzacji

Polskich Kolei Państwowych jako przedsiębiorstwa państwowego. Świadczą o tym

choćby kolejne pakty gwarancji pracowniczych, w tym także ostatni – z dnia 19

marca 1998 r. Pakt ten kształtował uprawnienia pracowników zwalnianych z pracy

z przyczyn dotyczących zakładu pracy korzystniej niż przepisy powszechnie

obowiązujące,

wprowadzając

między

innymi

dodatkowe

świadczenie

–

rekompensatę pieniężną. Obowiązywał on do 26 października 2000 r., tj. do dnia

poprzedzającego wejście ustawy w życie. Można więc przyjąć, że przepisy ustawy

zastąpiły jego postanowienia w przedmiocie preferencyjnego kształtowania prawa

do świadczeń z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

pracodawcy. Stanowi to istotny argument przeciwko nadawaniu przepisom

rozdziału 8 ustawy „mocy wstecznej”. Co więcej, gdyby objąć tą regulacją tylko tych

pracowników, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane przed rozpoczęciem

komercjalizacji (między 1 stycznia a 26 października 2000 r.), a pominąć tych

wszystkich, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane - z takich samych przyczyn

- przed 1 stycznia 2000 r., to tego rodzaju stanowisko można by zakwestionować w

aspekcie zasady równego traktowania pracowników. Przeciwko tezie o wstecznym

działaniu ustawy przemawia także argument, że warunkiem nabycia prawa do

jednorazowej odprawy pieniężnej jest niespełnienie warunków „umożliwiających

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

lub

świadczenia

przedemerytalnego”. Tymczasem warunek niespełnienia przesłanki umożliwiającej

uzyskanie np. prawa do urlopu kolejowego nie mógł w ogóle wchodzić w rachubę

przed wejściem ustawy w życie, ponieważ urlop tego rodzaju został wprowadzony

dopiero przez

ustawę z dnia 8 września 2000 r. (art. 51 ust. 1). Pracowniczy

zwolnieni z pracy przed dniem 27 października 2000 r. nie mogli zatem spełniać

wszystkich ustawowych warunków, od których zależało nabycie prawa do

jednorazowej odprawy pieniężnej. Gdyby zaś dopuścić wsteczne działanie

przepisów wprowadzających prawo do jednorazowej odprawy, to należałoby

przyjąć, że prawo do urlopu kolejowego istnieje również od dnia 1 stycznia 2000 r.,

co jest niemożliwe.

Sąd Najwyższy w składzie podejmującym wymienioną uchwałę wyjaśnił

ponadto, że wstecznego działania art. 48 i 49 ustawy nie można też uzasadniać

względami sprawiedliwości i równości. Zwolnienia grupowe rozpoczęły się w PKP

nie od roku 2000, lecz już z końcem lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia.

Wszyscy pracownicy, z którymi zostały rozwiązane stosunki pracy z przyczyn

dotyczących pracodawcy, korzystali z osłony socjalnej, choć w różnych okresach

na różnych podstawach prawnych i w różnym zakresie. Przyznanie „przywilejów”

wynikających z ustawy z dnia 8 września 2000 r. pracownikom zwolnionym z pracy

przed dniem wejścia w życie tej ustawy, z ograniczeniem ich do kręgu osób

zwolnionych w 2000 r., stwarzałoby problem pokrzywdzenia pracowników

zwolnionych wcześniej, przed 1 stycznia 2000 r. Wreszcie, uwzględniając art. 216

ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym „środki finansowe na cele publiczne są

gromadzone i wydatkowane w sposób określony w ustawie”, należało opowiedzieć

się za ścisłą, restryktywną wykładnią przepisów ustawy z 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe”, ograniczającą dodatkowe uprawnienia pracowników

do świadczeń wyraźnie wynikających z jej przepisów.

Odnosząc do rozpoznawanej sprawy stanowisko przyjęte w uchwale z dnia

14 stycznia 2004 r., należało uznać, że kasacja strony pozwanej jest zasadna, a

wobec tego że zarzut naruszenia prawa ogranicza się do przepisów prawa

materialnego, powstały warunki do zastosowania art. 393 15 k.p.c. Dlatego też Sąd

Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego z dnia 22 lutego 2002 r. w ten sposób, że oddalił powództwo.