Supreme Court dismissed claim for one-time severance pay under PKP privatization Act for pre-Act terminations.

Sygn. akt I PK 621/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Hajn

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa Z. D.

przeciwko PKP SA Zakładowi Przewozów Pasażerskich w O. w likwidacji

o odprawę pieniężną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 15 kwietnia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w O.

z dnia 26 września 2002 r.,

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia wyrok

Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w O. z dnia 23 lipca 2002 r.

w

ten sposób, że oddala powództwo.

2. nie obciąża powódki obowiązkiem zwrotu stronie pozwanej

kosztów postępowania w sprawie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. wyrokiem z dnia

26 września 2002 r. oddalił apelację strony pozwanej PKP S.A. – Zakładu

Przewozów Pasażerskich w O. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w O. z

dnia 23 lipca 2002 r., którym Sąd ten zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki

Z.D. kwotę 18.631,98 zł z odsetkami ustawowymi tytułem różnicy między

jednorazową odprawą pieniężną przewidzianą w art. 48 ustawy z dnia 8 września

2000

r. o

komercjalizacji,

restrukturyzacji

i

prywatyzacji

przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) a sumą

odprawy wypłaconej powódce na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o tzw.

zwolnieniach grupowych i rekompensaty przysługującej z Paktu Gwarancji

Pracowniczych.

Sąd Okręgowy przyjął jako własne ustalenia Sądu Rejonowego. Wynikało z

nich, że w dniu 30 kwietnia 2000 r. pozwany pracodawca rozwiązał z powódką – po

uprzednim wypowiedzeniu – umowę o pracę z przyczyn ekonomicznych i z uwagi

na konieczność zmniejszenia zatrudnienia. W związku z tym rozwiązaniem

powódka otrzymała odprawę z ustawy o tzw. zwolnieniach grupowych oraz

rekompensatę pieniężną przewidzianą w Pakcie Gwarancji Pracowniczych. W

chwili rozwiązania umowy powódka nie spełniała warunków umożliwiających

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

lub

świadczenia

przedemerytalnego. Sąd Okręgowy podzielił również stanowisko prawne Sądu

pierwszej instancji. Stwierdził, że wprawdzie ustawa z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” weszła w życie z dniem 27 października 2000 r., to jej

art. 48 stosuje się do wszystkich pracowników PKP, z którymi w latach 2000-2002

nastąpiło rozwiązanie stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Z

treści wymienionego przepisu wynika bowiem jednoznacznie, że intencją

ustawodawcy było objęcie regulacją ustawową wszystkich pracowników, z którymi

rozwiązanie stosunków pracy nastąpiło począwszy od dnia 1 stycznia 2000 r. Poza

tym w art.

48 ustawy ustawodawca posłużył się zwrotem „nastąpiło”, który w

połączeniu z okresem 2000-2002

wskazuje czas przeszły. Gdyby zamiar

ustawodawcy był inny, odnoszący się do przyszłych zdarzeń, to użyłby zwrotu:

„nastąpi rozwiązanie”. Ponadto wykładnia systemowa także przemawia za

stosowaniem ustawy do zdarzeń sprzed jej wejścia w życie, gdyż w niektórych

wypadkach (np. w art. 3) przewiduje, że pewne jej rozwiązania zaczną

obowiązywać po wejściu w życie ustawy. Sąd Okręgowy stwierdził również, że

przyjętym sposobom wykładni nie sprzeciwia się art. 3 k.c., który stanowi, że

ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że wynika to z jej brzmienia lub celu. Gdy

chodzi o art. 48 ustawy, to jego brzmienie „nie nasuwa wątpliwości co do jego

retroaktywnego skutku, co pozwala odzwierciedlić rzeczywistą wolę ustawodawcy”.

Z przytoczonych względów Sąd Okręgowy uznał, że powstały podstawy do

zmiany wyroku Sądu Rejonowego oddalającego powództwo przez zasądzenie na

rzecz powódki odprawy pieniężnej pomniejszonej o dotychczas wypłacone

świadczenia, zgodnie z art. 50 ust. 3 ustawy.

Od powyższego wyroku w części uwzględniającej powództwo (18.631,98 zł)

strona pozwana złożyła kasację, w której wniosła o zmianę tego wyroku przez

oddalenie roszczenia powódki wraz z zasądzeniem od powódki zwrotu kosztów

procesu. Podstawę kasacji stanowił zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 3

k.c. oraz art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe” wskutek błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania tych

przepisów.

Zdaniem strony pozwanej, na rzecz stanowiska Sądu Okręgowego w

żadnym razie nie przemawiają wnioski wypływające z art. 3 k.c. Odstępstwo od

generalnej zasady „lex retro non agit” może mieć bowiem miejsce tylko wyjątkowo i

to z bardzo ważnych powodów oraz zawsze powinno wynikać z treści samej

ustawy. Przepisy przejściowe zawarte w ustawie z dnia 8 września 2000 r. nie

regulują takiej sytuacji, jaka występuje w przedmiotowej sprawie, natomiast art. 48

ustawy jest adresowany wyraźnie do pracowników PKP i nie ma zastosowania do

powoda, który w dniu wejścia w życie ustawy nie posiadał już statusu pracownika.

Poza tym w samej ustawie występują różnice terminologiczne, gdyż np. art. 58

ustawy mówi o osobach zwolnionych z PKP „przed dniem 1 stycznia 2001 r.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest zasadna.

Przepisy art. 48 i art. 49 ustawy przewidują prawo do jednorazowej odprawy

pieniężnej dla pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło „w

latach 200-2002” z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Tego rodzaju ujęcie

przepisu mogłoby oznaczać, że chodzi w nim o okres od 1 stycznia 2000 r. do 31

grudnia 2002 r. Jednak na podstawie samego sformułowania dotyczącego okresu,

w którym doszło do zwolnienia pracownika, („w latach 2000-2002”), nie można

budować wniosku, że przepisy art. 48 i art. 49 ustawy mają zastosowanie także do

zdarzeń zaistniałych przed dniem wejścia w życie ustawy. Przede wszystkim

bowiem z art. 83 ustawy wynika, że wchodzi ona w życie po upływie 14 dni od dnia

ogłoszenia, z wyraźnie określonymi wyjątkami, które nie obejmują jej art. 48 i art.

49. Jednocześnie brak jest w ustawie przepisów przejściowych, które pozwoliłyby

stosować art. 48 i art. 49 do zdarzeń zaistniałych przed 27 października 2000 r., tj.

przed wejściem w życie ustawy. Tak więc logiczny i uzasadniony wydaje się być

wniosek, że ustawodawcy chodziło o rozwiązania stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy dokonane począwszy od dnia 27 października 2000 r.

Za powyższym rozumieniem intencji ustawodawcy przemawiają również wnioski

wynikające z zasady niedziałania prawa wstecz. Przepis art. 3 k.c., który tę zasadę

wyraża, stanowi, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej

brzmienia lub celu. Oznacza to, że akt prawny wchodzi w życie z dniem jego

ogłoszenia. Co prawda, w przepisach wprowadzających może być oznaczona inna

data wejścia w życie całego aktu prawnego lub poszczególnych jego przepisów,

lecz problem wstecznego działania prawa mógłby powstać dopiero wówczas, gdyby

ustawa określiła wcześniejszą datę swego obowiązywania niż data publikacji. Tego

rodzaju sytuacja nie występuje jednak w ustawie z dnia 8 września 2000 r. Treść

art. 83 jest bowiem jednoznaczna. Tym samym rozważania nad brzmieniem i celem

ustawy w płaszczyźnie wstecznego działania jej niektórych przepisów są zbędne.

Poruszone zagadnienia były przedmiotem rozważań składu powiększonego

Sądu Najwyższego, który w uchwale z dnia 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03,

wyjaśnił, że: „prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w art. 48 i art.

49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 84, poz. 948

ze zm.) przysługuje tylko pracownikom, z którym rozwiązanie stosunku pracy

nastąpiło po wejściu w życie ustawy”.

Sąd Najwyższy w składzie podejmującym powyższą uchwałę podkreślił

również, że zwolnienia z przyczyn ekonomicznych następowały w PKP także przed

wejściem w życie ustawy, a zatem bez związku z komercjalizacją i prywatyzacją,

choć w związku z podzielonym na etapy programem restrukturyzacji Polskich Kolei

Państwowych jako przedsiębiorstwa państwowego. Świadczą o tym choćby kolejne

pakty gwarancji pracowniczych, w tym także ostatni – z dnia 19 marca 1998 r. Pakt

ten kształtował uprawnienia pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy korzystniej niż przepisy powszechnie obowiązujące,

wprowadzając między innymi dodatkowe świadczenie – rekompensatę pieniężną.

Obowiązywał on do 26 października 2000 r., tj. do dnia poprzedzającego wejście

ustawy w życie. Logicznie i funkcjonalnie rzecz biorąc, przepisy ustawy zastępują

jego postanowienia w przedmiocie preferencyjnego ukształtowania prawa do

świadczeń z tytułu rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn dotyczących

pracodawcy. Stanowi to istotny argument przeciwko nadawaniu art. 48 i art. 49, jak

też innym przepisom rozdziału 8 ustawy „mocy wstecznej”. Ponadto objęcie tą

regulacją pracowników, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane przed

rozpoczęciem komercjalizacji, między 1 stycznia a 26 października 2000 r.,

pominięcie zaś wszystkich tych, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane z

takich samych przyczyn przed 1 stycznia 2000 r., można by zakwestionować w

aspekcie zasady równego traktowania pracowników. Wreszcie Sąd Najwyższy

podejmujący uchwałę stwierdził, że problemy występujące na tle wykładni art. 48 i

art. 49 ustawy wymagają uwzględnienia art. 216 Konstytucji. Zgodnie z tym

przepisem „środki finansowe na cele publiczne są gromadzone i wydatkowane w

sposób określony w ustawie”. Tego rodzaju postanowienie wymaga więc ścisłej,

restryktywnej wykładni przepisów ustawy z dnia 8 września 2000 r., ograniczającej

dodatkowe uprawnienia pracowników tylko do świadczeń wyraźnie wynikających z

tej ustawy.

Sąd Najwyższy rozpoznający sprawę powódek nie znalazł podstaw do

odstąpienia od stanowiska zajętego przez skład powiększony Sądu Najwyższego w

przytoczonej uchwale i powtórzył w uzasadnieniu wyroku przyjętą przezeń

argumentację jako pełną i przekonywającą. W konsekwencji kasacja zarzucająca

naruszenie prawa materialnego (art. 48 i art. 49 ustawy oraz art. 3 k.c.), wymagała

uwzględnienia.

Z tych przyczyn i stosownie do art. 39315 k.p.c. Sąd Najwyższy zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienił również poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego i oddalił powództwo.