I PK 62/11 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 24 listopada 2011 r.

I PK 62/11

Outsourcing działalności bankowej w zakresie pośrednictwa czynności

bankowych i czynności faktycznych związanych z działalnością bankową jest

dopuszczalny tylko w formie umowy agencyjnej.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 listopada 2011 r. sprawy z powództwa Aleksandry S. przeciwko Bankowi Z. SA w W. o

ustalenie istnienia stosunku pracy, odszkodowanie, odprawę, ekwiwalent za urlop, na

skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 16 listopada 2010 r. […]

1. o d d a l i ł skargę kasacyjną,

2. zasądził od powódki na rzecz strony pozwanej 700 (siedemset) zł tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

W pozwie powódka wniosła o zasądzenie 17.251 zł z ustawowymi odsetkami

od 6 listopada 2008 r. tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie

stosunku pracy przez pracodawcę, 7.335 zł z ustawowymi odsetkami od 6 listopada

2008 r. tytułem ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy w 2007 r.,

9.814 zł z ustawowymi odsetkami od 6 listopada 2008 r. tytułem ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy w 2009 r. i 8.575 zł z ustawowymi odsetkami od 6

listopada 2008 r. tytułem odprawy pieniężnej za rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracownika oraz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa

procesowego.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka od 1 lutego 2007 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej na podstawie wpisu do ewidencji działalności

gospodarczej. W dniu 25 maja 2007 r. powódka podpisała umowę agencyjną. Dyrektor Rafał C. uprzedził powódkę, że jest to umowa agencyjna. Na jej podstawie

powódka jako koordynator zespołu zobowiązała się w zakresie działalności swego

przedsiębiorstwa, do stałego osobistego pośredniczenia za wynagrodzeniem w zawieraniu przez Bank umów o produkty kredytowe z Nowymi Klientami Banku. Pod

rygorem rozwiązania umowy przez Bank bez zachowania okresu wypowiedzenia

koordynator zespołu zobowiązany został do przestrzegania wewnętrznych przepisów

Banku przekazywanych koordynatorowi zespołu w procedurach, komunikatach i

materiałach szkoleniowych dla Departamentu Sprzedaży Mobilnej oraz niezawierania

umów w imieniu Banku, bądź w inny sposób przekraczania zakresu upoważnienia

udzielonego przez Bank. Usługa pośrednictwa świadczona przez koordynatora zespołu polegała na dokonywaniu na rzecz Banku określonych w umowie czynności

faktycznych, w tym np. przedstawianiu Nowym Klientom Banku z grupy docelowej

Banku oferty kredytowej, prezentowaniu im profilu działalności Banku, udzielaniu

pomocy w wypełnianiu wniosków stanowiących podstawę do ubiegania się przez

Nowego Klienta Banku o produkt kredytowy, organizowaniu kontaktów Doradców

Finansowych z firmami i innymi instytucjami, weryfikacji skompletowanych przez Doradców Finansowych wniosków i dokumentów, pozyskiwaniu i przekazywaniu Doradcom Finansowym kontaktów do potencjalnych Klientów, podejmowaniu czynności

zmierzających do utrzymania odpowiedniego dla wyznaczonych celów sprzedażowych stanu osobowego podległego Zespołu Sprzedaży Mobilnej, zapewnieniu niezbędnego dla osiągania wyznaczonych celów sprzedażowych poziomu wiedzy Doradców Finansowych i inne czynności, w tym wykonywaniu dodatkowych, zleconych

przez Bank czynności związanych z pośredniczeniem w zawieraniu przez Bank

umów z Nowymi Klientami Banku. Powódka była zobowiązana do uzyskania co najmniej 50 punktów za sprzedane Nowym Klientom Banku przez Doradców Finansowych z podległego Zespołu Sprzedaży Mobilnej produkty kredytowe w ciągu każdego

miesiąca obowiązywania umowy. Do wykonywania czynności Koordynatora Zespołu

powódka zobowiązana była osobiście. Umowa stanowiła również, że powódka ponosi samodzielnie wszelkie koszty swojej działalności (z wyjątkiem kosztów, do poniesienia których zobowiązał się Bank w ramach umowy) oraz samodzielnie reguluje

wszelkie zobowiązania finansowe i podatkowe związane z jej wykonywaniem. Zgodnie z umową powódka miała działać na wyznaczonym obszarze i wchodzić w skład

struktury regionalnej, nadzorowanej przez Regionalnego Dyrektora do spraw Sprze-

daży Mobilnej. Zobowiązana była do uczestniczenia w szkoleniach oraz spotkaniach

organizowanych przez Bank, pod rygorem rozwiązania umowy bez zachowania

okresu wypowiedzenia. Z tytułu świadczenia przez nią usług Bank zobowiązywał się

do zapłaty wynagrodzenia w wysokości i na zasadach określonych w załączniku nr 2

do umowy (§ 5 umowy). Wynagrodzenie to uwzględniać miało również świadczenia,

do poniesienia których zobowiązał się Bank w ramach umowy. Bank mógł jej przyznać premię uznaniową, jeżeli było to uzasadnione szczególnym osiągnięciem przy

wykonywaniu obowiązków wynikających z umowy. Zgodnie z § 5 ust. 12 umowy wynagrodzenie wypłacane przez Bank stanowiło, w świetle ustawy z dnia 11 marca

2004 o podatku od towarów i usług, wartość brutto. Powódka zobowiązała się też,

pod rygorem rozwiązania przez Bank umowy bez zachowania okresu wypowiedzenia, do przestrzegania przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe,

ze szczególnym uwzględnieniem przepisów dotyczących tajemnicy bankowej. Wyraziła też zgodę na inspekcje przeprowadzane przez upoważnionych pracowników

Banku oraz przedstawicieli Komisji Nadzoru Bankowego w celu umożliwienia wykonywania efektywnego nadzoru nad wykonaniem powierzonych czynności. W przypadku powstania odpowiedzialności Banku wskutek szkody wynikłej z zawinionego

niewykonania lub nienależytego wykonania umowy przez powódkę była ona zobowiązana do naprawienia szkody w pełnym zakresie. W okresie obowiązywania

umowy powódka zobowiązywała się do niewykonywania działalności na rzecz innych

banków, instytucji finansowych i innych podmiotów świadczących usługi pośrednictwa finansowego oraz zachowania lojalności wobec Banku zgodnie z art. 760 k.c. W

przypadku naruszenia przez nią zasady wyłączności, określonej w ust. 1 § 11 umowy

lub w przypadku stwierdzenia przez Bank braku lojalności z jej strony, Bank mógł

rozwiązać umowę bez zachowania okresu wypowiedzenia. Umowa agencyjna została zawarta na czas nieokreślony (§ 13). Strony zastrzegły możliwość jej wcześniejszego wypowiedzenia, przez każdą z nich. Umowa mogła być wypowiedziana

na miesiąc naprzód w pierwszym roku, na dwa miesiące naprzód w drugim roku oraz

na trzy miesiące naprzód w trzecim i następnych latach trwania umowy. Termin wypowiedzenia upływał z końcem miesiąca kalendarzowego. Bank mógł rozwiązać

umowę bez zachowania okresu wypowiedzenia w przypadku jej zawinionego niewykonania lub nienależytego wykonania, w szczególności w razie zajścia okoliczności

wskazanych w § 1 ust. 3, § 3 ust. 3, ust. 5, ust. 6, ust. 7, ust. 9, ust. 12, § 4 ust. 2, § 7

ust. 1, § 8 ust. 3, § 9 ust. 5, a także w przypadku zaistnienia nadzwyczajnych oko-

liczności. Załącznik nr 2 do umowy agencyjnej określał szczególne warunki wypłacania przez Bank wynagrodzenia powódki, wskazując wynagrodzenie podstawowe,

premię miesięczną, premię miesięczną dodatkową, premię miesięczną za liczbę

punktów, dodatkową premię za budowanie zespołu, premię kwartalną i premię

roczną.

W ocenie powódki postanowienia umowy i jej rodzaj były dla niej korzystne.

Powódka nadzorowała pracę zespołu 5 doradców. Każdy z nich miał zawartą z Bankiem umowę agencyjną. Powódka sprawdzała czy należycie obsługują klientów, czy

wykonują jej polecenia, a następnie zdawała raporty dyrektorowi regionalnemu z wykonanych przez doradców zadań. Na koniec miesiąca sporządzała zestawienie podsumowujące wyniki całego miesiąca i również przekazywała je dyrektorowi regionalnemu. W tym czasie powódka większość czasu spędzała w biurze, w godzinach od

900 do 1700. W T. powódka pracowała do stycznia 2008 r., po czym przeniosła się do

K., gdzie miała zająć się przede wszystkim „sprzedażą kredytów”. Dyrektorem Regionalnym w K. był Zdzisław B. Na początku powódka musiała stworzyć sobie zespół

doradców. Koordynatorzy pracowali w biurze w K. przy ul S., zazwyczaj w godzinach

od 900, do 1700 lub 1800, w których mieli dostęp do systemu, który obsługiwał Bank.

Powódka jak każdy koordynator miała udostępnione pomieszczenie, w którym wykonywała część czynności, z biurkiem, komputerem stacjonarnym, materiałami biurowymi. Dysponowała też telefonem stacjonarnym oraz komórkowym na podstawie

umowy użyczenia zawartej z pozwanym. Koordynatorzy mieli dostęp do tej części

systemu Banku, do której otrzymywali wiadomości uznane za istotne z punktu widzenia ich współpracy z Bankiem, nie mieli jednak dostępu do systemu głównego, z którego korzystają wyłącznie osoby zatrudnione na podstawie umów o pracę. Powódka

zajmowała się zarządzaniem zespołem doradców. Polegało to na dzieleniu planów

sprzedażowych, rozliczaniu doradców z wykonanych planów, sporządzaniu zestawień, rozliczeń, raportów sprzedażowych, sprawdzaniu wyników osiągniętych przez

doradców z poprzedniego dnia, sprawdzaniu wniosków dostarczonych przez doradców, poprawianiu i przekazywaniu ich do weryfikacji kredytowej. Po uzyskaniu weryfikacji przekazywała informację zwrotną doradcom. Powódka odbywała spotkania

indywidualne i grupowe z doradcami swego zespołu. Wyznaczała im zadania do wykonania, jeździła z nimi w teren, jeśli zwrócili się o udzielenie pomocy, np. w trakcie

spotkania z klientem. Motywowała doradców do osiągania lepszych wyników. Dyrektor regionalny Zdzisław B. pozostawał z powódką w stałym kontakcie telefonicz-

nym i e-mailowym. On wyznaczał powódce plany do wykonania na tydzień, miesiąc,

kwartał i rok oraz egzekwował ich wykonanie. Wymagał od koordynatorów zespołów

raportowania wyników sprzedaży. Przyjął taki właśnie styl pracy. Jeśli koordynatorzy

mieli do zrealizowania jakiś plan sprzedażowy dyrektor wymagał od nich raportowania wyników sprzedaży. Co tydzień we wtorki koordynatorzy zespołów z regionu K.

mieli spotkania z dyrektorem, w trakcie których omawiane były wyniki sprzedaży,

zrealizowany procent planu. Spotkania te były obowiązkowe. Dyrektor kierował do

powódki również zalecenia dotyczące np. poprawy jakości sprzedaży, udziału w grupach roboczo-zadaniowych. Wyznaczył również powódkę do koordynowania współpracy ze spółką T., co było w jego ocenie jej wyróżnieniem. Dyrektor regionalny organizację pracy pozostawił powódce. Dopuszczał możliwość jej nieobecności w biurze bez uprzedniego informowania go o tym. Wynagrodzenie, które powódka otrzymywała, było wieloskładnikowe; obejmowało wynagrodzenie podstawowe w kwocie

3.500 zł, premię w zależności od wykonanego planu, drobne premie za działające

karty. Koordynatorzy mieli dostęp do systemu SWS, z którego pobierali informacje

niezbędne do pracy, jak produkty czy rozliczenia. Co miesiąc powódka otrzymywała

fakturę, na której jako jedna z pozycji figurowała kwota 2.000 zł jako premia uznaniowa dyrektora departamentu sprzedaży mobilnej. Z kwoty tej regulowano koszty

eksploatacji samochodu. W dniu 28 maja 2007 r. powódka podpisała umowę trójstronną na wynajem samochodu ze spółką E. oraz z pozwanym. Z samochodu tego

korzystała w celach służbowych jak i osobistych. Wynajmujący miał wystawić oryginały faktur VAT najemcy, a kopie Bankowi. Bank miał opłacać fakturę i potrącać

kwotę ze swoim zobowiązaniem wobec najemcy. Powódka jak i inni koordynatorzy

zespołów dysponowała wizytówką z logo Banku. Nie mogła używać wizytówek z nazwą prowadzonej działalności gospodarczej. Koordynatorzy w uzgodnionym uprzednio z dyrektorem regionu terminie mogli skorzystać z okresu nieświadczenia pracy,

pod warunkiem zapewnienia zastępstwa przez innego koordynatora. Za ten czas

otrzymywali wynagrodzenie podstawowe oraz premię, jeśli zespół ją wypracował. Powódka pracowała w K. do listopada 2008 r. Tuż przed zakończeniem współpracy została objęta planem naprawczym w związku z niezadowalającym wynikami. Plan ten

zrealizowała. Mimo to Zdzisław B. otrzymał od swego przełożonego Michała K. polecenie rozwiązania z nią umowy. Wypowiedzenie złożono powódce 5 listopada 2008

r. W trakcie trwania umowy powódka nie wnioskowała o nawiązanie umowy o pracę.

Warunki pracy i wysokość wynagrodzenia otrzymywanego od pozwanego były dla

powódki na tyle atrakcyjne, że korzyści płynące z umowy o pracę zeszły na dalszy

plan. Departament sprzedaży mobilnej pozwanego Banku zatrudniał na podstawie

umowy o pracę w spornym okresie jedynie dyrektora departamentu i dyrektorów regionalnych do spraw sprzedaży mobilnej. Koordynatorzy sprzedaży mobilnej i doradcy współpracowali z Bankiem na zasadach umowy agencyjnej, nie byli objęci strukturą organizacyjną Banku. Najniższym stanowiskiem w schemacie struktury organizacyjnej sprzedaży mobilnej był dyrektor regionu. Żaden z koordynatorów zespołu nie

był zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Umowy agencyjne zawierane z koordynatorami zespołu były tzw. umowami outsourcingu kwalifikowanego. Koordynator

sam ponosił odpowiedzialność i ryzyko za swą działalność. Pozwany miał obowiązek

zgłaszania do Komisji Nadzoru Finansowego fakt zawarcia, zmiany bądź rozwiązania

takiej umowy. Komisja nie zgłaszała zastrzeżeń co do formy umowy przyjętej przez

Bank. Jedynymi osobami w biurze sprzedaży mobilnej zatrudnionymi na podstawie

umowy o pracę z Bankiem byli specjaliści do spraw obsługi wniosków, lecz podlegali

oni zespołowi wsparcia sprzedaży zewnętrznej. Powódka ma wyższe wykształcenie.

W okresie trwania umowy z pozwanym rozliczała się z urzędem skarbowym jako

osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą.

Sąd Rejonowy uznał, że stron nie wiązał stosunek pracy. Zdaniem Sądu,

strony zawierając umowę w dniu 25 maja 2007 r. w pełni świadomie i swobodnie

podjęły decyzję o wyborze podstawy prawnej. Powódka wiedziała, że jej współpraca

z pozwanym może opierać się wyłącznie na podstawie umowy agencyjnej. Taki system współpracy istniał u pozwanego w stosunku do wszystkich koordynatorów zespołu i doradców wchodzących w skład struktury departamentu sprzedaży mobilnej.

Sąd Rejonowy wskazał, że nie sposób przyjąć, aby powódka jako osoba o wykształceniu wyższym z dyplomem Wydziału Prawa i Administracji na kierunku „Administracja" nie odróżniała zatrudnienia na podstawie umowy o pracę od świadczenia usług

na podstawie umowy cywilnoprawnej. Powódka podpisała z pozwanym umowę dobrowolnie, własnoręcznie złożyła podpis, świadoma charakteru nawiązywanego stosunku prawnego. Jak sama przyznała pozwany w tym czasie, jak też i później, nigdy

nie obiecywał jej zawarcia umowy o pracę. Zresztą sama powódka o to nie zabiegała, gdyż jak zeznała, taki charakter świadczenia pracy w pełni jej odpowiadał, dodatkowym motywem skłaniającym ją do zawarcia umowy przedstawionej przez Bank

były warunki wynagradzania, dla niej bardzo korzystne. W przypadku powódki najbardziej znaczącym elementem jej wynagrodzenia była prowizja.

Sąd Rejonowy, oceniając charakter zawartej pomiędzy stronami umowy,

wskazał, że obowiązek osobistego świadczenia wynikał stąd, że została ona zawarta

w trybie określonym przez art. 6a - 6c Prawa bankowego, które statuują tzw. umowy

outsourcingu kwalifikowanego, wymagając spełnienia szeregu określonych prawem

przesłanek i przewidując w tym zakresie nadzór Komisji Nadzoru Finansowego.

Umowa łącząca strony nigdy nie została negatywnie oceniona ze strony Komisji

Nadzoru Finansowego. Obowiązki wynikające z art. 6c ust. 1 pkt 1, art. 6c ust. 2

Prawa bankowego były należycie wykonywane przez pozwanego. Przepisy tego

Prawa regulują również zasady odpowiedzialności osób, z którymi zawarto umowy

outsourcingu kwalifikowanego, pozostające w całkowitej sprzeczności z zasadami

wskazanymi w prawie pracy. Sąd Rejonowy wskazał, że odpowiedzialność agenta

wynikająca z tej ustawy nie może być ograniczona do rzeczywistej szkody oraz do

trzykrotności jego wynagrodzenia - jak dzieje się to w przypadku pracownika. Zakaz

powierzania wykonywania umowy agencyjnej osobom trzecim - w uznaniu Sądu

pierwszej instancji- nie wynikał z chęci ukrycia przez pozwanego stosunku pracy pod

pozorem umowy agencyjnej, lecz był wynikiem konieczności dostosowania umowy

agencyjnej do przepisów Prawa bankowego, zgodnie z wymogami postawionymi

przez organy nadzoru. Sąd Rejonowy ustosunkowując się do twierdzeń powódki w

kwestii zależności i podporządkowaniu dyrektorowi regionu, stwierdził, że relacje te

nie były tożsame z relacjami występującymi w ramach stosunku pracy, nawet jeśli

takie było wrażenie dyrektora regionalnego Zdzisława B. Zdzisław B. przyjął system

organizacji pracy koordynatorów zespołu w swoim regionie, pozostawiając im swobodę organizacji pracy. Nie ingerował kiedy, gdzie i z jakim klientem powódka się spotka, czy będzie obecna w biurze. Dyrektora interesowały jedynie wyniki sprzedaży i

wszelkie działania przez niego podejmowane również w stosunku do koordynatorów

miały na celu zwiększenie efektów w tym zakresie. Obowiązek przestrzegania przez

agenta wskazówek zlecającego, a także konieczność podejmowania czynności potrzebnych do ochrony jego praw, wynika wprost z art. 7601 § 1 k.c. Na agencie ciąży

także obowiązek lojalności wobec dającego zlecenie (art. 760 k.c.). Zdaniem Sądu

pierwszej instancji każdy przedsiębiorca ma prawo do badania czy jego kontrahent

wykonuje usługi w sposób prawidłowy. Wydawanie wytycznych czy wskazówek co do

sposobu wykonywania umowy, zwiększenia poziomu sprzedaży nie może być mylone z wydawaniem poleceń przez przełożonego, do których pracownik ma obowiązek bezwzględnego podporządkowania się. O pracowniczym charakterze stosunku

łączącego strony w ocenie Sądu pierwszej instancji nie świadczy również fakt, że

powódka dysponowała samochodem. Powódka była najemcą pojazdu, zaś obowiązki

pozwanego ograniczały się wyłącznie do płatności za wynajęty pojazd. Płatnościami

tymi była w ostatecznym rozliczeniu obciążona powódka. Strona pozwana nie ponosiła ekonomicznych kosztów eksploatacji pojazdu, jak jest to w przypadku pracodawcy. Pozwany pełnił rolę gwaranta płatności. Pojazd, którego powódka używała, nie

był własnością strony pozwanej, zatem już z tej przyczyny nie mogło dojść do powierzenia tego mienia w trybie określonym art. 124-127 k.p. oznaczającego odpowiedzialność powódki za mienie powierzone. Co do telefonu służbowego to powódce

został on udostępniony na podstawie umowy użyczenia, zatem również na podstawie

umowy cywilnoprawnej, a nie Kodeksu pracy. Dla takich też celów udostępniony został komputer stacjonarny, przy czym powódka nie miała pełnego dostępu do systemu obsługującego Bank, a jedynie w zakresie procedur rozliczeniowych. Powódka

otrzymała wizytówkę Banku, lecz jedynie po to, aby wobec potencjalnego klienta mogła wykazać, że działa za zgodą pozwanego, z Bankiem współpracuje i jest wiarygodną osobą, z którą klient może podjąć rozmowy.

Wyrokiem z 31 maja 2010 r. Sąd Rejonowy Katowice-Zachód w Katowicach

oddalił powództwo. Zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną wyrokiem Sąd

Okręgowy w Katowicach oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Rejonowego i

zasądził od niej na rzecz pozwanego 900 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym.

Oddalając apelację powódki Sąd Okręgowy podkreślił, że Sąd pierwszej instancji wszechstronnie i starannie przeprowadził postępowanie dowodowe. Zgromadzone dowody poddał wnikliwej analizie, zaś w motywach zaskarżonego orzeczenia,

ukazując wszelkie powody zapadłego rozstrzygnięcia wyjaśnił, którym dowodom

przyznał walor wiarygodności i dlaczego, a także, z jakich powodów takiego waloru

odmówił dowodom przeciwnym. Tak przedstawiona przez Sąd Rejonowy analiza

materiału dowodowego, zdaniem Sądu odwoławczego, w pełni zasługiwała na

uwzględnienie, albowiem nie wykraczając poza ramy swobodnej oceny dowodów,

była spójna oraz uwzględniała zasady doświadczenia życiowego. Zasadność ocen i

wniosków wyprowadzonych przez Sąd pierwszej instancji jest trafna. Z uwagi na fakt,

że Sąd Rejonowy przeprowadził postępowanie dowodowe prawidłowo, zgromadzony

materiał dowodowy oceniając bardzo wnikliwie i zgodnie z dyspozycją art. 233 § 1

k.p.c. oraz dokonując na tej podstawie prawidłowych ustaleń faktycznych i prawnych,

Sąd Okręgowy podzielił powyższe ustalenia i rozważania, uznając je za własne, bez

potrzeby szczegółowego ich przywoływania. Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do

uznania, że pozwany zawierając z powódką umowę agencyjną kierował się chęcią

obejścia przepisów prawa pracy. W ocenie Sądu pozwany świadomie zawierał

umowę cywilnoprawną i było to wyraźnie uwarunkowane przepisami Prawa bankowego. Zgodnie z art. 6a ust. 1 pkt 1 tego Prawa bank może powierzyć przedsiębiorcy

wykonywanie wyłącznie w imieniu i na rzecz banku pośrednictwa w zakresie czynności „bankowych na podstawie umowy agencyjnej". Taką też umowę pozwany zawarł

z powódką. Sąd Okręgowy powołał się na wynikający z art. 7601 § 1 k.c. obowiązek

przestrzegania wskazówek dającego zlecenie. Został on w tym przepisie ograniczony

do wskazówek uzasadnionych w danych okolicznościach. Taka regulacja nie narusza

samodzielności agenta jako strony umowy. Jest on przedsiębiorcą odrębnym od dającego zlecenie, jednakże wykonując umowę działa na jego rzecz bądź też w jego

imieniu. W związku z tym, skoro wykonuje usługę w interesie dającego zlecenie, zleceniodawca nie może być pozbawiony wpływu na sposób jej realizacji. Wskazówki

dającego zlecenie odnosić się mogą przede wszystkim do sposobu wykonania zlecenia agencyjnego, a więc działań podejmowanych przez agenta w ramach pośredniczenia przy zawarciu umów z klientami bądź też zmierzających do zawarcia umowy

i na to zawarcie się składających. Mogą one dotyczyć strony formalnej czynności

agenta, jak i zagadnień merytorycznych. Oceny, czy wskazówki są uzasadnione w

danych okolicznościach, należy dokonać przy uwzględnieniu celu umowy agencyjnej

i charakteru działania agenta na jej podstawie. Decydujące znaczenie ma więc okoliczność, że agent działa na rzecz i w interesie dającego zlecenie. Kwalifikacji takiej

należy dokonać obiektywnie i na tle konkretnej umowy. Sąd Okręgowy uznał, że postępowanie dowodowe w sprawie wykazało, że strony zawarły umowę agencyjną, co

było zgodne z ich wolą i do podpisania umowy doszło z pełną świadomością ze

strony powódki. Analiza poszczególnych elementów charakterystycznych dla stosunku pracy nie potwierdziła, aby w praktyce faktycznie powódka wykonywała pracę w

ramach stosunku pracy.

W skardze kasacyjnej powódka zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w całości. Skarżąca zarzuciła mu naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną

wykładnię: (-) art. 22 § 1, § 11, § 12 k.p., przez błędne uznanie, że mimo wystąpienia

w umowie stron wszystkich istotnych elementów umowy o pracę, Sąd, kierując się

pierwotną wolą stron i pisemną treścią umowy (zawartej na podstawie art. 6a do 6d

Prawa bankowego), a nie faktycznie wykonywanej, uznał że była to umowa agencyjna, a nie umowa o pracę; (-) art. 3531 k.c. i art. 65 k.c., przez błędne uznanie, że

dla określenia stosunku prawnego istniejącego między stronami decydujące znaczenie ma wola stron i swoboda zawierania umów, a nie bezwzględnie obowiązujące

przepisy prawa pracy regulujące zasady zawierania i wykonywania umowy o pracę.

W zakresie podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżąca wskazała

mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., przez „nieodniesienie się w uzasadnieniu wyroku w żadnej mierze do wiarygodności i mocy dowodowej zeznań wszystkich świadków zawnioskowanych przez powódkę (z wyłączeniem zeznań pana B., które zostały omówione w uzasadnieniu)”.

Wskazując na powyższe zarzuty powódka wniosła o uchylenie skarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie i zmianę

wyroku w całości i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu oraz zasądzenie kosztów

procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za

wszystkie instancje.

W odpowiedzi na skargę pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości oraz zasądzenie od powódki Aleksandry S. na rzecz strony pozwanej Banku Z.

SA w W. zwrotu kosztów postępowania przed Sądem Najwyższym według norm

przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec tego, że skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c., w pierwszej kolejności należy rozpoznać zarzuty proceduralne. Podniesiony w tym zakresie zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. został

wadliwie sformułowany ze względu na pominięcie art. 391 § 1 k.p.c. w podstawie

skargi. Poza tym, przyjmując mimo to, że pełnomocnik skarżącej odnosi go do uzasadnienia Sądu drugiej instancji, należy stwierdzić, że jest on nieuzasadniony. W

orzecznictwie przyjmuje się, że zarzut wadliwego sporządzenia uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia może okazać się zasadny, wtedy gdy z powodu braku w uzasadnieniu elementów wymienionych w art. 328 § 2 k.p.c. zaskarżone orzeczenie nie

poddaje się kontroli kasacyjnej. To, czy w istocie sprawa została wadliwie, czy prawidłowo rozstrzygnięta nie zależy bowiem od tego, jak zostało napisane uzasadnienie,

co znajduje potwierdzenie w art. 39314 k.p.c., w myśl którego Sąd Najwyższy oddala

skargę kasacyjną także wtedy, gdy mimo błędnego uzasadnienia orzeczenie odpowiada prawu. Tymczasem z uzasadnienia Sądu Okręgowego, uwzględniając akceptację przez ten Sąd ustaleń i wniosków prawnych Sądu pierwszej instancji, jasno wynika, jakie fakty Sąd uznał za udowodnione, na których dowodach się oparł, dlaczego

innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Sąd także wyjaśnił podstawę prawną wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. W istocie zarzuty wiązane

w rozpoznawanej skardze z art. 328 § 2 k.p.c. dotyczą nieuwzględnienia przez Sąd

niektórych dowodów i niezastosowania określonych przepisów prawa materialnego,

co nie mieści się w zakresie naruszenia tego przepisu. Na marginesie tylko należy

zauważyć, że w tej kwestii autor skargi twierdzi, że Sąd Okręgowy nie odniósł się do

zeznań wszystkich świadków. Należy jednak wskazać, że - jak wskazano - Sąd Okręgowy podzielił ustalenia i rozważania Sądu pierwszej instancji, uznając je za własne,

„bez potrzeby szczegółowego ich przywoływania". Sąd Rejonowy zaś odniósł się do

zeznań wymienionych w skardze świadków (Karoliny R., Magdaleny Z., Łukasza G.),

czego strona skarżąca najwyraźniej nie dostrzegła.

Bezzasadnie są również zarzuty naruszenia prawa materialnego, dotyczące jak wcześniej wskazano - art. 22 § 1, § 11, § 12 k.p. oraz art. 3531 k.c. i art. 65 k.c. W

uzasadnieniu podstaw skargi pełnomocnik powódki stwierdził, że Sąd Okręgowy dokonał analizy faktycznego stosunku pracy łączącego strony i uznał, że w praktyce

umowa zawarta między nimi, chociaż zawierała elementy stosunku pracy, to jednak

była umową agencyjną, po pierwsze dlatego, że pierwotną wolą stron było zawarcie

umowy agencyjnej, a po drugie większość obowiązków, które wykonywała powódka,

była pisemnie określona w umowie agencyjnej. Podniósł to również, że Sądy obu instancji w swoich rozważaniach prawnych skoncentrowały się jednak głównie na porównaniu treści samej umowy z jej realizacją w praktyce, bez głębszej analizy czy już

sama treść umowy nie wskazuje, że jest ona zawoalowaną umową o pracę. Wynika

stąd, że zarzuty skargi sprowadzają się do twierdzeń, że: już z samej treści umowy

zawartej przez strony wynika, że jest to umowa o pracę; Sąd Okręgowy, pomimo

faktycznego wystąpienia wszystkich istotnych elementów stosunku pracy, uznał, że

była to umowa agencyjna; Sąd Okręgowy uznał tak, ponieważ przypisał nadmierne

znaczenie woli stron i swobodzie zawierania umów, a nie bezwzględnie obowiązującym przepisom prawa pracy.

W ustalonym w sprawie stanie faktycznym zarzuty te są bezzasadne. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że polegają one w znacznym zakresie na, niedopuszczalnym w postępowaniu kasacyjnym, kwestionowaniu faktów przyjętych w podstawie zaskarżonego wyroku (np. ustalenia, że koszty użytkowania samochodu ponosi powódka) i ocen dowodów (zeznań świadków w kwestii podporządkowania powódki). W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy, opierając się też na

obszernych ustaleniach i ocenach Sądu pierwszej instancji, uznał, że cechy stosunku

pracy nie mają zarówno w pisemnej umowie, jak i w sferze jej faktycznego wykonywania charakteru przeważającego i że praca powódki była świadczona w sposób

charakterystyczny dla umowy agencyjnej. Zgodnie z ustalonym poglądem Sądu Najwyższego ocena taka mogłaby być podważona w postępowaniu kasacyjnym tylko

wówczas, gdyby była rażąco nieprawidłowa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14

września 1998 r., I PKN 334/98, OSNAPiUS 1999 nr 20, poz. 646 oraz uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2000 r., I PKN 476/99, OSNAPiUS 2001

nr 16, poz. 515 i powołane tam orzecznictwo; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2011 r., II PK 82/10, LEX nr 817515). Taka sytuacja z pewnością nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie. Przeciwnie, oceny Sądów orzekających w sprawie

zostały oparte na szczegółowym rozważeniu cech zawartej i wykonywanej umowy,

poprzedzonym dokładnymi ustaleniami faktycznymi. Rozważana umowa została zawarta na podstawie przepisów art. 6a - 6c Prawa bankowego, regulujących dopuszczalność outsourcingu działalności bankowej w zakresie pośrednictwa i czynności

faktycznych związanych z działalnością bankową na podstawie umowy agencyjnej.

Przepisy te mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Z art. 6a tego Prawa wynika,

że powierzenie podmiotowi zewnętrznemu (outsourcing) tej części działalności bankowej może nastąpić wyłącznie na podstawie umowy agencyjnej. W skardze nie

kwestionuje się zgodności zawartej przez strony umowy z powołanymi przepisami

Prawa bankowego, ani z przepisami Kodeksu cywilnego dotyczącymi umowy agencyjnej, pomimo że jej autor twierdzi, że była ona umową o pracę. Należy podkreślić,

że umowa agencyjna i umowa o pracę mają wiele cech zbieżnych. Dotyczy to

zwłaszcza umów agencyjnych typu pośrednictwa - jak w niniejszej sprawie - których

przedmiotem jest, najogólniej rzecz ujmując, dokonywanie przez agenta czynności

faktycznych przygotowujących zawarcie umów między zlecającym a osobami trzecimi. W szczególności należy wskazać, że podobnie jak umowa o pracę, umowa

agencyjna jest umową starannego działania, agent nie działa na rachunek własny,

lecz na rzecz dającego zlecenie, zapłata wynagrodzenia za jego działania należy do

cech przedmiotowo istotnych agencji, agent zobowiązuje się do świadczenia ciągłego, to jest do dokonywania nieokreślonej liczby czynności lub transakcji, co wiąże go

z dającym zlecenie w sposób trwały, na czas oznaczony w umowie lub nieoznaczony. Kodeks cywilny nie zastrzega osobistego charakteru działalności agencyjnej, jednakże przyjmuje się, że obowiązki stricte agencyjne agent powinien, ze względu na

konieczny w umowie agencyjnej element zaufania, wykonywać co do zasady osobiście, bez powierzania ich osobie trzeciej. Charakterystyczną cechą faktyczną agencji

upodobniającą ją do typowego stosunku pracy jest ekonomiczna i organizacyjna nierównowaga stron. W typowym układzie dającym zlecenie jest przedsiębiorstwo dysponujące doświadczeniem rynkowym, fachowymi służbami oraz określonym potencjałem gospodarczym i technicznym, zatrudniające często znaczną liczbę pracowników i agentów. Biorąc pod uwagę sytuację na rynku pracy, są oni stosunkowo łatwo

„wymienialnym” elementem struktury zatrudnienia przedsiębiorstwa, podczas gdy dla

agenta, podobnie jak dla innych zatrudnionych, jest ono często podstawowym pracodawcą i jedynym lub głównym źródłem dochodu. Charakterystyczne dla stosunku

agencyjnego jest też mniejsze lub większe włączenie agenta w system zhierarchizowanej struktury personalnej (załogi) przedsiębiorstwa dającego zlecenie. Dokonuje

się ono przez przypisanie go do określonej jednostki tego przedsiębiorstwa i określonego zespołu agentów, ustalenie miejsca w hierarchii oraz wskazanie osoby nadzorującej jego pracę (kierownika). Agent jest zobowiązany do przestrzegania wskazówek dającego zlecenie uzasadnionych w danych okolicznościach (art. 760 1 § 1 k.c.),

co dotyczy zarówno strony formalnej, jak i merytorycznej czynności agencyjnych.

Oznacza to, że wskazówek nieuzasadnionych w konkretnej sytuacji agent nie musi

respektować. W tym - między innymi - przejawia się samodzielność agenta, jako

przedsiębiorcy. Związanie wskazówkami nie może więc mieć charakteru ogólnej

podległości poleceniom co do czasu, miejsca i sposobu wykonywania pracy, charakterystycznej dla podporządkowania pracowniczego. Przepis art. 7601 § 1 k.c. nie

wyklucza jednak udzielania wskazówek w tych sferach, zwłaszcza co do sposobu

wykonywania czynności pośrednictwa, jeżeli jest to uzasadnione w danych okolicznościach. Dający zlecenie nie może również dokonywać jednostronnych zmian dotyczących rodzaju, miejsca i czasu świadczenia agenta. Elementy te mogą być zmieniane wyłącznie w drodze umowy stron. Z prawem dającego zlecenie do udzielania

wskazówek łączy się też uprawnienie do kontroli ich przestrzegania przez agenta.

Zależność agenta od dającego zlecenie jest nawet uznawana za charakterystyczną

właściwość umowy agencyjnej, a jedynie zakres podporządkowania, które w przypadku zatrudnienia pracowniczego jest ścisłe, decyduje czy mamy jeszcze do czynienia z umową agencyjną, czy już z umową o pracę. Wypowiadając się w tej kwestii

Sąd Najwyższy stwierdził, że "stosunek zależności nie nadaje sam jeszcze zawartej

umowie charakteru umowy o pracę, skoro stosunek ten jest właściwy nie tylko takiej

umowie, ale także umowie ajencyjnej, tylko bowiem taka zależność charakteryzuje

umowę o pracę w odróżnieniu od zależności przewidzianej w umowie ajencyjnej,

która odznacza się ścisłym podporządkowaniem pracownika pracodawcy przez czas

wykonywania pracy tudzież obowiązkiem stosowania się do jego dyspozycji nawet w

technicznym zakresie działania” (orzeczenie z 4 czerwca 1952 r., niepublikowane,

zob. M. Gersdorf, K. Rączka, J. Skoczyński: Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa

2000, s. 57). Z kolei w wyroku z 16 stycznia 1979 r., I CR 440/78 (OSP 1979 nr 9,

poz. 168) Sąd Najwyższy stwierdził, że „stosunki agencji-zlecenia cechują: podporządkowanie, określenie miejsca sprzedaży, zasady powierzenia mienia, rozliczenia,

odpłatności, odpowiedzialności za zatrudniony personel, zastępstwo agenta na czas

nieobecności itd., a mimo to, nie stają się one przez to stosunkami pracy”. Z kolei w

wyroku z 6 października 1998 r., I PKN 389/98 (OSNAPiUS 1999 nr 22, poz. 718)

Sąd Najwyższy uznał, że „określenie w umowie czynności z zastrzeżeniem ich osobistego wykonywania w określonych dniach i godzinach nie przesądza o nawiązaniu

stosunku pracy, ponieważ takie elementy występują też w stosunkach cywilnoprawnych”. W odróżnieniu od pracownika agent ponosi zasadniczo ryzyko prowadzonej

działalności. Należy jednak dodać, że w braku odmiennego postanowienia umowy

agent może domagać się zwrotu uzasadnionych wydatków związanych z wykonaniem zlecenia (art. 762 k.c.).

Zdaniem Sądu Najwyższego, umowa powódki nie odbiegała od powyższej

charakterystyki umowy agencyjnej. Wbrew twierdzeniom skarżącej, opartym - jak

wcześniej wskazano - w znacznej mierze na przedstawionej w skardze nowej wersji

stanu faktycznego i własnej ocenie dowodów jej autora, powódka w świetle ustaleń

przyjętych w podstawie zaskarżonego wyroku, nie podlegała pracowniczemu podporządkowaniu wobec Banku. O jej pracowniczym statusie nie świadczy też korzystanie

z biura udostępnionego przez stronę pozwaną, a także z samochodu służbowego,

służbowego telefonu i wizytówek. W szczególności, jak ustalił Sąd Rejonowy, dyrektor regionalny nie ingerował kiedy, gdzie i z jakim klientem powódka się spotka, czy

będzie obecna w biurze. Interesowały go jedynie wyniki sprzedaży, a działania przez

niego podejmowane w stosunku do koordynatorów miały na celu zwiększenie efektów w tym zakresie. Z kolei szkolenia miały na celu zapoznanie agentów z produktami bankowymi, ofertami, obowiązującymi procedurami, tak aby mogli w sposób

prawidłowy realizować obowiązek określony w § 1 ust. 1 umowy agencyjnej. Obowiązek uczestniczenia w szkoleniach został uzgodniony między stronami w samej

umowie agencyjnej (§ 4 ust. 2 umowy). Powódka sama ponosiła koszty najmu pojazdu, a pozwany Bank pełnił jedynie rolę gwaranta płatności. Nieuzasadnione jest

twierdzenie skarżącego, że posiadanie telefonu służbowego i wizytówek należy do

„drugoplanowych cech stosunku pracy”. W tej kwestii zresztą Sąd Rejonowy wyjaśnił,

że telefon służbowy został powódce udostępniony na podstawie umowy użyczenia, a

wizytówki Banku otrzymała, aby wobec klientów mogła wykazać, że działa za niego i

jest wiarygodną osobą, z którą klient może podjąć rozmowy. Zupełnie nieprzekonujące jest też hasłowe wyliczenie w uzasadnieniu podstaw skargi poszczególnych postanowień umowy stron, dotyczących, np. obowiązku powódki przestrzegania wewnętrznych przepisów Banku, obowiązku osobistego świadczenia czynności, wyznaczenia obszaru działania powódki, konstrukcji wynagrodzenia, korzystania z oprogramowania komputerowego Banku, zakazu konkurencji i innych, które zdaniem pełnomocnika skarżącej dowodzą, że umowa ta była w istocie umową o pracę. Postanowienia te zostały szczegółowo omówione w kontekście rozróżnienia umowy agencyjnej i umowy o pracę przez Sąd Rejonowy, a argumentacji Sądu uznającej je za

elementy umowy agencyjnej nie przeciwstawiono w skardze żadnego wywodu prawniczego. Należy dodać, że poważne zastrzeżenia budzi także sposób przedstawienia

rozważanych zarzutów przez pełnomocnika powódki. W petitum skargi wskazał on

przepisy stanowiące treść trzech pierwszych paragrafów art. 22 k.p., jednakże,

wbrew wymaganiu wynikającemu z art. 3984 § 1 pkt 2 w związku z art. 3983 § 1 pkt 1

k.p.c., nie wyjaśnił, czy zarzucane naruszenie tych przepisów nastąpiło przez ich

niewłaściwe zastosowanie, czy błędną wykładnię (to samo dotyczy zarzutu naruszenia art. 3531 i art. 65 k.c.). Autor skargi nie wyjaśnił tej kwestii także w uzasadnieniu

jej podstaw. Co więcej, w tej części skargi, formułując różnego rodzaju poglądy co do

prawidłowości zaskarżonego wyroku, powołuje się już tylko ogólnie na cały art. 22

k.p. (który zawiera jeszcze dwa paragrafy dotyczące zdolności do nawiązania stosunku pracy po stronie pracownika). W istocie rzeczy taki sposób wskazania i uzasadnienia podstaw skargi uniemożliwia Sądowi Najwyższemu ocenę, które zarzuty

strona skarżąca wiąże z poszczególnymi przepisami wymienionymi w rozważanej

podstawie skargi. Z powyższych względów zarzuty naruszenia art. 22 § 1, § 1 1 i § 12

k.p. okazały się nieuzasadnione.

Bezzasadne jest też twierdzenie skarżącej, że Sąd Okręgowy naruszył art.

353 k.c. i art. 65 k.c. (które zostały wskazane w skardze bez powołania art. 300

k.p.), przez błędne uznanie, że dla określenia stosunku prawnego istniejącego między stronami decydujące znaczenie ma wola stron i swoboda zawierania umów, a nie

bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa pracy regulujące zasady zawierania i

wykonywania umowy o pracę. Na jego uzasadnienie wskazano, że należy podważyć

ustalenia Sądu dotyczące prymatu swobody zawierania umów (art. 353 1 k.c.) i wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) nad treścią bezwzględnie obowiązujących zapisów art. 22 k.p. Stosownie bowiem do ochronnej funkcji prawa pracy, umowa spełniająca warunki umowy o pracę musi być uznana za taką, nawet wbrew woli stron.

Zdaniem skarżącej taka sytuacja występuje w przedmiotowej sprawie, bowiem w

momencie zawierania umowy powódka wiedziała i godziła się na to, że zawiera

umowę agencyjną, a nie umowę o pracę, jednak już same postanowienia umowy po

ich szczegółowej analizie, a także realizacja samej umowy, dostarczają poważnych

dowodów na to, że w istocie była to umowa o pracę. Wbrew temu zapatrywaniu, z

ustaleń i trafnych ocen prawnych przyjętych przez Sąd Okręgowy wynika jasno, że

przedmiotowa umowa, zarówno w płaszczyźnie jej treści, jak i realizacji, odpowiada

prawnemu uregulowaniu umowy agencyjnej. Konkluzja ta została przyjęta w wyniku

szczegółowych ustaleń i rozważań prawnych przeprowadzonych w obydwu instancjach. Sąd Okręgowy odpierając analogiczne zarzuty podniesione w apelacji, w pełni

zasadnie stwierdził, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, strony

miały zamiar zawarcia umowy cywilnoprawnej, a nie nawiązanie stosunku pracy, a

stosunek łączący strony był umową agencyjną. W tej sytuacji nie można mówić, że

Sąd Okręgowy przyjął „prymat swobody zawierania umów (art. 3531 k.c.) i wykładni

oświadczeń woli (art. 65 k.c.) nad treścią bezwzględnie obowiązujących zapisów art.

22 k.p.”, naruszając te przepisy. Zaskarżone orzeczenie opiera się głównie na stwierdzeniu, że przedmiotowa umowa zarówno w swej treści, jak i realizacji, miała cechy

umowy agencyjnej. Taki jej charakter potwierdza także niebudząca wątpliwości wola

stron zawarcia takiej właśnie umowy. Pełnej świadomości powódki w tym względzie

dowodzi, jak wynika z ustaleń przyjętych w sprawie, nazwa umowy, podjęcie przez

nią działalności gospodarczej w celu uzyskania zdolności do zawarcia umowy agen-

cyjnej, posiadanie przez powódkę wykształcenia o profilu prawniczym. Należy też

przypomnieć, że - jak już wskazano - zgodnie z bezwzględnie obowiązującą normą

art. 6a ust. 1 Prawa bankowego, outsourcing działalności bankowej w zakresie pośrednictwa czynności bankowych i czynności faktycznych związanych z działalnością

bankową, jest możliwy tylko w formie umowy agencyjnej. Została też ona zawarta

między Bankiem a powódką jako podmiotem gospodarczym, ma więc, zgodnie z

wymaganiem art. 758 § 1 k.c., charakter umowy między przedsiębiorcami (kwalifikowanej podmiotowo).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 98 § 1

k.p.c.