I PK 602/02 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 602/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Wagner (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Herbert Szurgacz

Protokolant Anna Pęśko

w sprawie z powództwa L.K.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym Spółce Akcyjnej Zakładowi Przewozów

Pasażerskich w O.

o odprawę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 12 maja 2004 r.,

kasacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. z dnia

17 września 2002 r.,

zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienia wyrok Sądu

Rejonowego w S. z dnia 28 czerwca 2002 r., i powództwo

oddala, nie obciążając powódki kosztami postępowania.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. wyrokiem z

dnia 17 września 2002 r.,

oddalił apelację Polskich Kolei Państwowych S.A.

Zakładu Przewozów Pasażerskich w O. od wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia

28 czerwca 2002 r.,

zasądzającego od strony apelującej na rzecz L. K. kwotę

19.333,96 zł, z ustawowymi odsetkami od dnia 30 kwietnia 2002 r. do dnia zapłaty,

tytułem jednorazowej odprawy pieniężnej.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: L. K. była zatrudniona u strony pozwanej od 1 października 1979 r.

do 31 marca 2000 r. na stanowisku kasjera biletowo – bagażowego. Stosunek

pracy między stronami ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę z przyczyn

dotyczących pracodawcy. W związku z rozwiązaniem umowy o pracę strona

pozwana wypłaciła powódce, na podstawie art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990

r., Nr 4, poz. 19 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa o zwolnieniach

grupowych”, odprawę pieniężną w wysokości 4.062,08 zł oraz rekompensatę

pieniężną przewidzianą w Pakcie Gwarancji Pracowniczych w kwocie 6.604,08 zł.

L. K. nie spełniała warunków do uzyskania prawa do emerytury oraz świadczenia

przedemerytalnego. Spełniała natomiast przesłanki nabycia prawa do urlopu

kolejowego, jednak z prawa tego nie korzystała. Powódka zamieszkuje na obszarze

powiatu, w którym stopa bezrobocia jest większa niż przeciętna stopa bezrobocia w

kraju.

W ocenie Sądu, do powódki ma zastosowanie art. 48 ustawy z dnia 8

września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” (Dz.U. Nr 84, poz. 948 ze zm.),

powoływanej dalej jako „ustawa”, co wynika jednoznacznie z brzmienia tego

przepisu. Intencją ustawodawcy było objęcie ustawą wszystkich pracowników, z

którymi stosunek pracy został rozwiązany w 2000 r., a więc począwszy od 1

stycznia 2000 r. Nielogicznym byłoby zawężenie skutków ustawy do „zdarzeń

mających nastąpić po jej wejściu w życie, gdy do końca roku pozostało dwa

miesiące”. Ponadto, „ustawodawca ustanawiając przepisy ustawy nie znał terminu

wejścia jej w życie”, co przemawia za zastosowaniem art. 48 do wszystkich

stosunków pracy rozwiązanych w 2000 r. Prawa do odprawy nie pozbawia L.K.

również samo spełnienie przez nią warunków do nabycia urlopu kolejowego, gdyż

„w świetle art. 53 ustawy tylko korzystanie z urlopu kolejowego wyłącza prawo

pracownika do odprawy pieniężnej, a nie tylko spełnienie przesłanek do jego

nabycia”. Brak zatem przesłanek negatywnych do pozbawienia jej prawa do

jednorazowej odprawy pieniężnej.

Strona pozwana zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawy

kasacji naruszenie prawa materialnego, a to: art. 3 k.c. oraz art. 48 i art. 49 ustawy

z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”, poprzez „błędną ich

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie”, jej pełnomocnik wniósł o „zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa” oraz o „zasądzenie od powoda na

rzecz pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych za wszystkie

instancje”, ewentualnie o „uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi II instancji”. Jako okoliczność uzasadniającą

rozpoznanie kasacji powołał oczywiste naruszenie prawa „wskazane w granicach

zaskarżenia”, a także potrzebę wykładni przepisów, „budzących poważne

rozbieżności w orzecznictwie sądów okręgowych”.

W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik strony skarżącej podniósł, że wbrew

stanowisku Sądu, przepisy ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” mają zastosowanie do

„stosunków prawnych powstałych po wejściu jej w życie”, co jest zgodne z „ogólną

zasadą nie działania prawa wstecz, wyrażoną w art. 3 kodeksu cywilnego”.

Odstępstwo od zasady lex retro non agit może mieć miejsce „tylko wyjątkowo i to z

bardzo ważnych powodów oraz zawsze powinno wynikać z treści samej ustawy”.

Ponadto, zdaniem skarżącego, art. 48 ustawy odnosi się do pracowników PKP i

„nie ma zastosowania do powoda, który w dacie wejścia w życie ustawy nie

posiadał już tego statusu”, gdyż stosunek pracy uległ rozwiązaniu przed tą datą. Na

„rozróżnienie poszczególnych grup uprawnionych do określonych świadczeń

przewidzianych ustawą” wskazują również odmienności terminologiczne pomiędzy

art. 48 i art. 58 ustawy. Pierwszy z nich dotyczy pracowników, drugi odnosi się do

osób zwolnionych z PKP w 2000 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problem stosowania art. 48 i art. 49 ustawy z 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” do pracowników, z którymi stosunki pracy uległy

rozwiązaniu w roku 2000, lecz przed dniem wejścia tej ustawy w życie był

przedmiotem rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego. W

uchwale z dnia 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03, Sąd ten wyraził pogląd, iż prawo

do jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w powołanych przepisach ustawy

„przysługuje tylko pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po

dniu wejścia ustawy w życie”. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w

rozpoznawanej sprawie podziela to stanowisko, a także jego motywy.

Za przyjęciem tezy, że jednorazowa odprawa pieniężna przysługuje

wszystkim pracownikom, z którymi stosunki pracy uległy rozwiązaniu od 1 stycznia

2000 r. przemawiają argumenty wyłącznie językowe. Jednak, wbrew pozorom,

brzmienie art. 48 ustawy nie jest jednoznaczne. Uwzględniając bowiem treść art.

83, zgodnie z którym ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia

(z nielicznymi wyjątkami, których datę wejścia w życie określono na termin

późniejszy), zwrot „w latach 2000 - 2002” można rozumieć „w roku 2000 jednakże

nie wcześniej niż od dnia wejścia ustawy w życie, tj. od 27 października 2000 r.”.

Przeciwko ograniczeniu wykładni art. 48 i 49 ustawy do jedynie językowej

przemawiają względy logiczne, systemowe, funkcjonalne, a także aksjologiczne.

Uprawnienia przewidziane w ustawie łączą się z komercjalizacją i restrukturyzacją

przedsiębiorstwa państwowego i nie mogą przypadać na czas poprzedzający te

procesy. Restrukturyzacja - organizacyjna, finansowa, majątkowa i zatrudnienia - to

etap następujący po komercjalizacji, a więc po przekształceniu przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” w „Polskie Koleje Państwowe” spółkę

akcyjną Skarbu Państwa. Procedura komercjalizacji rozpoczęła się dopiero po

wejściu ustawy w życie i powinna była być zakończona w terminie 3 miesięcy od tej

daty.

Restrukturyzacja

zatrudnienia

w

PKP

obejmowała

kilka

stadiów

przypadających także na okres poprzedzający wejście ustawy w życie. Jednak

zwolnienia z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy nie miały wówczas

związku z jego komercjalizacją i prywatyzacją prowadzonymi wedle reguł

określonych ustawą. Dodatkowe uprawnienia pracowników PKP, wykraczające - co

do rodzaju i wysokości - poza zakres powszechnych świadczeń przysługujących

pracownikom zwalnianych z pracy z przyczyn ich niedotyczących, przewidziane

były w postanowieniach ponadzakładowego układu zbiorowego pracy dla

pracowników

przedsiębiorstwa

państwowego

PKP

z

stycznia

1999

r.

(odszkodowanie) i w kolejnych Paktach gwarancji pracowniczych (rekompensata

pieniężna). Ostatni z nich - z 19 marca 1998 r. - obowiązywał do 26 października

2000 r. Logicznie i funkcjonalnie rzecz biorąc, przepisy ustawy zastąpiły jego

postanowienia w przedmiocie preferencyjnego ukształtowania prawa do świadczeń

z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Warunkiem nabycia prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej jest

niespełnienie warunków „umożliwiających uzyskanie prawa do emerytury, urlopu

kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego”. Urlop kolejowy jest instytucją

prawną wprowadzoną ustawą (art. 51 ust. 1). Pracownicy zwolnieni z pracy przed

wejściem ustawy w życie nie mogli więc, z przyczyn formalnych, spełnić negatywnej

przesłanki nabycia prawa do odprawy jaką jest nienabycie prawa do urlopu.

Ważnym argumentem przemawiającym przeciwko dosłownemu rozumieniu

art. 48 ustawy jest brak przepisów regulujących „rozliczenie” świadczeń pobranych

(odprawa pieniężna, rekompensata pieniężna, odszkodowanie). Zgodnie z art. 50

ust. 3 ustawy, pracownikom, którzy nabyli prawo do jednorazowej odprawy

pieniężnej nie przysługują „żadne inne świadczenia z tytułu rozwiązania stosunku

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy”. Pracownicy zwolnieni z pracy w

okresie od 1 stycznia do 26 października 2000 r., którzy otrzymali należne im

świadczenia przewidziane w art. 8 ustawy o zwolnieniach grupowych, w § 11 Paktu

gwarancji pracowniczych oraz w § 6 ponadzakładowego układu zbiorowego pracy

byliby uprzywilejowani, z naruszeniem zasady równości, w porównaniu z

pracownikami zwalnianymi z pracy po 27 października 2000 r. wobec braku

podstawy prawnej do „odliczenia”, „zaliczenia” czy „potrącenia” z jednorazowej

odprawy pieniężnej kwot świadczeń wcześniej pobranych.

Zastosowanie w sprawie art. 3 k.c. i wywodzenie stąd tezy o wstecznym

obowiązywaniu ustawy w zakresie restrukturyzacji zatrudnienia (jej rozdziału 8) jest

błędne. Zasada, że ustawa nie działa wstecz oznacza, iż wchodzi ona w życie

najwcześniej z dniem jej ogłoszenia. Problem wstecznego działania ustawy

powstaje tylko wówczas, gdy jej przepisy przejściowe określają wcześniejszą niż

dzień publikacji w Dzienniku Ustaw datę obowiązywania albo gdy daty tej nie

oznaczają. Taka sytuacja w przypadku ustawy z 8 września 2000 r. nie zachodzi.

Przy tym, ochronie praw nabytych służy zasada lex retro non agit (niedziałania

ustawy wstecz), nie zaś zasada przeciwna - lex retro agit (wstecznego działania

ustawy). Ustawa z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP nie narusza żadnych praw

nabytych pracowników kolejowych, gdyż przez dniem 27 października 2000 r. nie

przysługiwały im świadczenia osłonowe przewidziane w ustawie.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 393 15

k.p.c., orzekł jak w sentencji.