I PK 6/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 5 czerwca 2007 r.

I PK 6/07

1. Przepis art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. nie mógł stanowić podstawy

orzeczenia sądowego od daty ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 1 września 2006 r., SK 14/05 (Dz.U. Nr 164, poz. 1166; OTK-A 2006 nr 8,

poz. 97), mimo odroczenia utraty mocy obowiązującej tego przepisu.

2. Skład orzekający Sądu Najwyższego przestaje być związany zasadą

prawną, gdy w wyniku ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego przepis,

którego dotyczy ta zasada, traci domniemanie zgodności z Konstytucją RP.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie

SN: Zbigniew Myszka, Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 czerwca

2007 r. sprawy z powództwa Leona C. przeciwko Kompanii Węglowej SA w K. Oddziałowi Kopalni Węgla Kamiennego „J.” w R. o zadośćuczynienie, na skutek skargi

kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach Ośrodka Zamiejscowego w Rybniku z dnia 21 września 2006 r.

[...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego w Rybniku z 6 czerwca 2006 r. [...] i przekazał sprawę temu Sądowi Rejonowemu

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód Leon C. wniósł o zasądzenie od Kompanii Węglowej SA w K. Oddziału

Kopalni Węgla Kamiennego „J.” w R. kwoty 40.000 zł wraz z odsetkami tytułem zadośćuczynienia.

W odpowiedzi na pozew pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości.

Pozwana przyznała, iż 17 lutego 2005 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny

w R. wydał decyzję stwierdzającą chorobę zawodową powoda, której wystąpienie

pozostaje w bezpośrednim związku z narażeniem na działanie pyłów zwłókniających,

co łączyło się z wykonywaniem pracy przez powoda u pozwanej. Skoro powód zaprzestał pracy w 1988 r. to należy stwierdzić, że od daty występowania zdarzeń narażających powoda na zachorowanie minęło więcej niż 10 lat. Dlatego na mocy art.

442 § 1 k.c., powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2006 r.,

III CZP 84/05, pozwana podniosła zarzut przedawnienia.

Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2006 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rybniku oddalił powództwo. Sąd Rejonowy ustalił, że powód był

zatrudniony kolejno jako robotnik pod ziemią, młodszy górnik i górnik w kopalni „J.”

od 26 stycznia 1962 r. do 16 lutego 1988 r. kiedy to przeszedł na emeryturę. Decyzją

z dnia 17 lutego 2005 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w R. stwierdził,

że u powoda występuje choroba zawodowa - pylica płuc, wymieniona w pozycji 2

wykazu chorób zawodowych stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 65, poz.

294 ze zm.). Jak wynika z decyzji tego Inspektora, wystąpienie choroby pozostaje w

bezpośrednim związku z narażeniem na działanie pyłów zwłókniających, co łączyło

się z wykonywaniem pracy przez powoda u pozwanej. W dniu 8 czerwca 2005 r. lekarz

orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił, iż uszczerbek na zdrowiu powoda wynosi 30 % i w oparciu o to orzeczenie Zakład Ubezpieczeń Społecznych w R. wydał decyzję, w której ustalił prawo powoda do jednorazowego odszkodowania w wysokości 12.360 zł.

Sąd Rejonowy uznał, że poza sporem pozostaje, że dnia 17 lutego 2005 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w R. wydał decyzję stwierdzającą chorobę zawodową u powoda, jednakże nastąpiło to 18 lat od dnia rozwiązania stosunku pracy. Dlatego też,

podzielając w pełni stanowisko całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale

z dnia 17 lutego 2006 r., III CZP 84/05, iż „roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej

czynem niedozwolonym przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło

zdarzenie wyrządzające szkodę (art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.) bez względu na to, kiedy

szkoda powstała lub się ujawniła”, Sąd Rejonowy oddalił powództwo.

Powód w apelacji zaskarżył powyższy wyrok w całości.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach - Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku oddalił apelację wyrokiem z dnia 21 września 2006 r. [...]. Sąd Okręgowy

stwierdził, że apelacja nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż Sąd pierwszej instancji przeprowadził szczegółowe postępowanie dowodowe i wydał orzeczenie odpowiadające prawu.

Poza sporem jest, iż powód zaprzestał pracy w 1988 r., zaś choroba zawodowa została u

niego stwierdzona przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w R. w dniu 17

lutego 2005 r., tj. po upływie 18 lat. Sąd Okręgowy „w całej rozciągłości” podzielił stanowisko jakie zawarł Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 lutego 2006 r., III CZP

84/05, a na które powołał się Sąd Rejonowy w uzasadnieniu swojego wyroku.

Od powyższego wyroku powód wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył

wyrok Sądu Okręgowego w całości, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego,

tj. art. 442 § 1 k.c., przez błędną jego wykładnię wynikającą z przyjęcia, że roszczenie powoda uległo przedawnieniu z upływem dziesięcioletniego okresu wskazanego

w zdaniu drugim tego przepisu liczonego od dnia ustania narażenia na działanie

czynników powodujących powstanie choroby zawodowej, podczas gdy przepis art.

442 § 1 k.c. zdanie drugie w swej treści ograniczającej możliwość dochodzenia roszczeń po upływie lat dziesięciu od daty zdarzenia jest przepisem niezgodnym z art. 2,

art. 64 ust. 2 i art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem przy

uwzględnieniu zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji wynikającej

z art. 8 ust. 2 Konstytucji nie powinien być uwzględniony przy ocenie czy roszczenie

powoda uległo przedawnieniu; a także art. 5 k.c., przez jego pominięcie i błędne niezastosowanie przy ocenie zarzutu strony pozwanej co do przedawnienia roszczenia

powoda, w sytuacji kiedy zarzut ten pozostawał w wyraźnej sprzeczności z zasadami

współżycia społecznego oraz podstawowymi zasadami porządku prawnego w demokratycznym państwie prawnym, a w szczególności zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji) oraz prawem do wynagrodzenia szkody i dochodzenia swych

praw na drodze sądowej (art. 77 Konstytucji), przy uwzględnieniu równości praw (art.

32 i 64 ust. 2 Konstytucji ). Wskazując na powyższe podstawy wniesiono o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi drugiej instancji przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego jako

części kosztów procesu lub o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu

pierwszej instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji przy uwzględnieniu kosztów postępowania apelacyjnego

oraz kasacyjnego jako części kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Sąd Okręgowy, podobnie jak

Sąd pierwszej instancji, uwzględnił zarzut przedawnienia roszczenia powoda o za-

dośćuczynienie, podzieliwszy pogląd wyrażony w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2006 r., III CZP 84/05 (OSNC 2006 nr 7-8,

poz. 114). W uchwale tej Sąd Najwyższy przyjął, że roszczenie o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia się z upływem lat dziesięciu od

dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę (art. 442 § 1 zdanie drugie

k.c.), bez względu na to, kiedy szkoda powstała lub się ujawniła. W rozpoznawanej

sprawie powód dochodzi od byłego pracodawcy na podstawie przepisów prawa cywilnego zadośćuczynienia z tytułu rozstroju zdrowia w postaci choroby zawodowej

wywołanej przez warunki pracy, przy czym zatrudnienie, a zatem narażenie na czynniki chorobotwórcze, ustało 16 lutego 1988 r. Za zdarzenie wyrządzające szkodę w

rozumieniu art. 442 § 1 k.c. - co do tego nie ma sporu - winno być uznane narażenie

na wpływ czynników chorobotwórczych w toku wykonywania pracy, co sprawia, że

termin biegu przedawnienia należy liczyć od dnia rozwiązania stosunku pracy, chociaż choroba zawodowa została stwierdzona dopiero w 2005 r. W uchwale z 17 lutego 2006 r. Sąd Najwyższy dostrzegając wątpliwości, jakie może budzić przyjęty pogląd „w aspekcie konstytucyjnej zasady sprawiedliwości”, uznał - między innymi - że

niekorzystnym skutkom przewidzianym w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. można zapobiec przez zastosowanie klauzuli nadużycia prawa podmiotowego z art. 5 k.c. Sąd

Okręgowy nie rozważał podniesionego zarzutu przedawnienia w tej płaszczyźnie,

chociaż okoliczności sprawy winny były go do tego skłonić. Zarzut przedawnienia

został bowiem zgłoszony wobec roszczenia powstałego na skutek wystąpienia

szkody na osobie a ten rodzaj szkody w prawie cywilnym i w prawie konstytucyjnym

ma szczególny wymiar. Zarzut podniósł pracodawca będący dużym organizmem gospodarczym przeciwko swemu długoletniemu pracownikowi. Powód świadczył ciężką

pracę górnika przez 26 lat. Już tylko nierozważenie podniesionego zarzutu przedawnienia w aspekcie jego zgodności z zasadami współżycia społecznego powoduje

konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku w efekcie uznania za zasadną podstawy skargi odnoszącej się do art. 5 k.c.

Poza tą kwestią, na tle okoliczności rozpoznawanej sprawy wyłoniły się istotne

zagadnienia prawne wymagające rozważenia. U podstaw zaskarżonego wyroku legł

pogląd wyrażony w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego odnoszący się do wykładni art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. Uchwała podjęta w takim składzie ma moc zasady prawnej (art.61 § 6 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), wiąże zatem składy orzekające Izby

Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego w tym

sensie, że jeżeli którykolwiek skład zamierzałby odstąpić od zasady prawnej uchwalonej w Izbie Cywilnej winien wystąpić o podjęcie uchwały przez obie Izby (art. 62 § 3

tejże ustawy). Sąd Okręgowy orzekał jednak już po wydaniu wyroku przez Trybunał

Konstytucyjny, w którym przyjęto, że art. 442 § 1 zdanie drugie Kodeksu cywilnego

przez to, że pozbawia pokrzywdzonego możliwości dochodzenia odszkodowania za

szkodę na osobie, która ujawniła się po upływie lat dziesięciu od wystąpienia zdarzenia wyrządzającego szkodę, jest niezgodny z art. 2 i art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (wyrok z dnia 1 września 2006 r., SK 14/05 OTK-A 2006, nr 8,

poz. 97). Zgodnie z punktem II podpunkt 1 tego wyroku, art. 442 § 1 zdanie drugie

k.c. w części, do której odnosi się stwierdzona w punkcie I niezgodność z Konstytucją (to znaczy w zakresie szkód na osobie), traci moc obowiązującą 1 stycznia 2008

r. Przed upływem tego terminu, 10 sierpnia 2007 r., wejdzie w życie nowelizacja Kodeksu cywilnego dokonana ustawą z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 80, poz. 538). Ustawą tą został wprowadzony do Kodeksu

cywilnego art. 4421, a art. 442 został uchylony. W paragrafie 1 artykułu 4421 utrzymano dotychczasowe rozwiązania w zakresie długości i sposobu liczenia biegu terminów przedawnienia zawarte w art. 442 § 1. W myśl nowego przepisu, roszczenia o

naprawienie szkody z deliktu przedawniają się z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia (termin liczony a tempore scientiae), jednakże (tak jak w dotychczasowym

zdaniu drugim art. 442 § 1) termin przedawnienia nie może być dłuższy niż lat dziesięć od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę (termin liczony a

tempore facti). Natomiast zgodnie z nowym przepisem art. 4421 § 3 k.c., w razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może zakończyć się wcześniej niż z

upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o

osobie obowiązanej do jej naprawienia (co oznacza powrót do reguły liczenia terminu

a tempore scientiae). Ustawą nowelizującą został ponadto wydłużony z 10 do 20 lat

termin przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej na skutek przestępstwa liczony od dnia jego popełnienia (art. 4421 § 2 k.c.).

Istotne znaczenie dla oceny zasadności rozpoznawanej skargi ma jednak problem skutku wyroku Trybunału Konstytucyjnego dla orzeczenia w kwestii podniesionego zarzutu przedawnienia. W dniu wydania zaskarżonego wyroku art. 442 § 1

zdanie drugie k.c. miał moc obowiązującą, chociaż w sposób niepodważalny stwier-

dzona została jego niezgodność z Konstytucją. W opinii Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym tę sprawę mimo odroczenia przez Trybunał Konstytucyjny utraty

mocy obowiązującej przepisu art. 442 § 1 zdanie drugie k.c., przepis ten nie mógł

stanowić podstawy orzeczenia. Orzeczenia sądowe nie mogą bowiem opierać się na

prawie, co do którego stwierdzona została niezgodność z Konstytucją. Takie stanowisko Sąd Najwyższy zajmował już wielokrotnie (por. np. wyrok z 23 stycznia 2007 r.,

III PK 96/06, niepublikowany, wydany również na tle problemu wynikającego z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 1 września 2006 r.). Nie można zaakceptować sytuacji, w której na skutek wydania orzeczenia opartego o prawo niezgodne z Konstytucją, postępowanie sądowe niemal natychmiast po jego zakończeniu musiałoby zostać wznowione na podstawie art. 4011 k.p.c. Zdaniem Sądu Najwyższego wydanie

orzeczenia ze świadomością, iż jest ono obarczone wadą prowadzącą do konieczności wznowienia postępowania naruszałoby konstytucyjnie gwarantowane prawo do

sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Takie postępowanie nie byłoby zrozumiałe i kłóciłoby

się z nakazem sprawiedliwego, rzetelnego rozpoznania sprawy i udzielenia należnej

każdemu efektywnej ochrony prawnej. Rozważania te prowadzą do wniosku, że Sąd

Okręgowy nieuwzględniwszy stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. w części odnoszącej się do szkód na

osobie naruszył ten przepis. Trzeba przy tym dodać, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 1 września 2006 r. uchylił związanie Sądu Najwyższego zasadą prawną

wynikającą z uchwały z dnia 17 lutego 2006 r. Mimo odroczenia utraty mocy obowiązującej przez przepis, którego wykładni dotyczyła zasada prawna, wyrok Trybunału

Konstytucyjnego stworzył nowy stan prawny. Związanie wykładnią ustępuje w razie

odjęcia przepisowi prawnemu domniemania jego zgodności z Konstytucją. W tym

wyraża się prymat Konstytucji nad ustawami, który - co oczywiste - Sąd Najwyższy

respektuje.

Z tych względów zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu a sprawa przekazaniu

do ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.).