I PK 59/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 59/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Kijowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Barbara Wagner

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie z powództwa Polskiej Grupy […]Spółki z o.o. w [...]

przeciwko E. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 16 listopada 2004 r.,

kasacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w [...]

z dnia 18 marca 2003 r.,

1. oddala kasację,

2. zasądza od pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 1800

(jeden tysiąc osiemset) zł. tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka – C. Spółka z o.o., która w toku sporu zmieniła nazwę na Polska

Grupa […] Spółka z o. o. domagała się zasądzenia od pozwanej E. M. 15.132 zł z

ustawowymi odsetkami tytułem kary umownej w związku z niedotrzymaniem

zakazu konkurencji, 2.622 zł z odsetkami ustawowymi tytułem zwrotu wypłaconego

odszkodowania wynikającego z umowy o zakazie konkurencji oraz kosztów

zastępstwa procesowego.

Sąd Rejonowy w [...] ustalił, że pozwana podjęła zatrudnienie w C. 16 sierpnia

2000 r. na stanowisku "obsługa komputera i przyjmowanie zamówień w dziale

telemarketingu". Do jej obowiązków należało przyjmowanie zamówień, które

składały apteki, gabinety lekarskie i szpitale. Wiosną 2001 r. władze Spółki

zdecydowały się zawrzeć z pracownikami umowy o zakazie konkurencji. W dniu 4

kwietnia 2001 r. umową taką zawarto również z pozwaną. Treść umowy była dla

niej zrozumiała. Zgodnie z § 1 umowy pozwana zobowiązała się, że nie będzie bez

pisemnej zgody pracodawcy w okresie 6 miesięcy po ustaniu zatrudnienia w C.

prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy, w szczególności zaś nie

będzie świadczyć

na własny rachunek usług w zakresie konkurencyjnym dla

pracodawcy oraz nie będzie świadczyć pracy ani usług na podstawie innych

stosunków

prawnych

podmiotom

zajmującym

się

hurtową

dystrybucją

farmaceutyczną. Paragraf 2 umowy stanowił o obowiązku wypłaty pracownikowi

przez

pracodawcę

odszkodowania

w

wysokości

100%

wynagrodzenia

miesięcznego z ostatniego miesiąca świadczenia pracy w terminach wypłaty

wynagrodzenia. Z kolei w przypadku wypłacenia odszkodowania przez Spółkę i

stwierdzenia niewywiązywania się przez pozwaną ze zobowiązania zachowania

zakazu konkurencji odszkodowanie miało podlegać zwrotowi wraz z ustawowymi

odsetkami począwszy od dnia jego wypłaty (§ 2 ust. 2). Niezależnie od obowiązku

zwrotu wypłaconego odszkodowania pozwana była zobowiązana do zapłacenia

pracodawcy kary umownej z tytułu niedotrzymania zobowiązania w wysokości

sześciokrotności swojego wynagrodzenia miesięcznego z dnia rozwiązania umowy

o pracę. Zgodnie z § 2 ust. 3 umowy pracodawca mógł zwolnić pozwaną z chwilą

rozwiązania umowy o pracę z obowiązku zakazu konkurencji. Zwolnienie takie

miało skutkować jednocześnie rozwiązaniem umowy o zakazie konkurencji. W dniu

29 czerwca 2001 r. pozwana złożyła oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o

pracę z dniem 30 czerwca 2001 r., wskutek którego umowa rozwiązała się 31 lipca

2001 r. Pismem z 17 lipca 2001 r. C. zwróciła się do pozwanej z informacją o

wiążącej strony umowie o zakazie konkurencji i obowiązkach wynikających z tej

umowy. Pismo to powróciło do Spółki z adnotacją doręczyciela "nie podjęto w

terminie". W dniu 1 sierpnia 2001 r. pozwana podjęła pracę w Spółce Akcyjnej I. na

podstawie umowy o pracę na okres próbny do 31 sierpnia 2001 r. Przed podjęciem

zatrudnienia nie zwracała się do byłego pracodawcy o zgodę na podjęcie

zatrudnienia. W Spółce I. pozwana objęła stanowisko "obsługa komputera w dziale

organizacyjno-prawnym". Do jej obowiązków należało: przepisywanie metodą

komputerową zbiorów dokumentów dotyczących organizacji spółki w tym

dotyczących

szczególnie:

korespondencji

prowadzonej

z

organami

spółki,

postanowień wydawanych przez sąd, oraz decyzji organów władzy i administracji,

nieruchomości gruntowych stanowiących mienie spółki, wykazu akcjonariuszy. W

dniu 14 września 2001 r. pozwana odebrała odszkodowanie z tytułu zakazu

konkurencji w kwocie 2.622 zł. Kiedy C. powzięła wiadomość o podjęciu przez

pozwaną zatrudnienia w firmie konkurencyjnej wezwała ją do zwrotu wypłaconego

odszkodowania oraz zapłaty kary umownej. Gdy pozwana otrzymała pismo w tej

sprawie zdecydowała się nie przedłużać umowy o pracę ze Spółką I. Łącząca ją

umowa o pracę wygasła po upływie okresu na który została zawarta. W dniu 1

października 2001 r. pozwana podjęła pracę w Przedsiębiorstwie Usługowym T.

s.c.

na

stanowisku

pracownika

administracyjno-biurowego.

Przedmiotem

działalności Przedsiębiorstwa T. są prace czystościowo-porządkowe, pośrednictwo

handlowe, ubezpieczeniowe, usługi remontowo-budowlane, prace ziemne, palenie

w kotłach c.o., obsługa administracyjno-biurowa obiektów.

Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Rejonowy stwierdził między innymi, że

pozwana od następnego dnia po ustaniu zatrudnienia podjęła pracę w spółce

konkurencyjnej w stosunku do powoda. Składając oświadczenie o wypowiedzeniu

umowy o pracą miała zamiar podjęcia tej pracy i w tym celu umowę rozwiązała.

Pozwana nie uzyskała zgody byłego pracodawcy (powódki) na świadczenie

wymienionej pracy, a jedynie pod tym warunkiem zwolniona zostałaby z obowiązku

zachowania zakazu konkurencji. Powódka, zgodnie z postanowieniami umowy,

wypłaciła jej odszkodowanie za pierwszy miesiąc obowiązywania zakazu

konkurencji

w

wysokości

wynagrodzenia

za

pracą.

Pozwana

przyjęła

odszkodowanie mając świadomość, że świadczenie to jest nienależne. Dlatego jest

ona zobowiązana do zwrotu pobranego świadczenia. Podstawą odpowiedzialności

pozwanej w tym zakresie jest art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p. W tym stanie

rzeczy Sąd zasądził od pozwanej 2.622 zł z odsetkami ustawowymi od 14 września

2001 r. Odnośnie do kary umownej Sąd Rejonowy orzekł na podstawie przepisów

kodeksu cywilnego. Sąd powołując się na art. 484 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p.

uznał, że zachodzą przesłanki do miarkowania zastrzeżonej kary umownej o 50% i

zasądził na rzecz powódki 7.866 zł.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniosły obie strony.

Powódka - Polska Grupa […] Spółka z o.o. wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku i uwzględnienie powództwa. oraz orzeczenie o kosztach procesu. Pozwana

zaskarżyła wyrok w części dotyczącej zasądzenia od pozwanej na rzecz powódki

2.622 zł z ustawowymi odsetkami oraz kosztów procesu i wnosiła o zmianę

zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w zakresie żądania zwrotu

kwoty 2.622 zł, oddalenie powództwa w zakresie żądania kary umownej, względnie

zmniejszenie zasądzonej kary umownej w ramach miarkowania szkody oraz

zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego albo

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji

do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem kosztów zastępstwa procesowego

za obie instancje.

Wyrokiem z 18 marca 2003 r. Sąd Okręgowy w [...] zmienił zaskarżony wyrok

Sądu Rejonowego w pkt 1 w części dotyczącej kwoty 7.860 zł w ten sposób, że

zasądził od pozwanej na rzecz powódki 15.732 zł z odsetkami w ustawowej

wysokości od 4 lutego 2002 r., oddalił apelację pozwanej i zasądził od pozwanej na

rzecz powódki 822,16 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu odwoławczym.

Sąd Okręgowy stwierdził, że Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowego

ustalenia stanu faktycznego i przyjął te ustalenia za własne. Sąd Okręgowy uznał w

szczególności, że dla oceny, czy została złamana „zasada konkurencji” nie ma

znaczenia, jak długo trwało zatrudnienie u innego pracodawcy zajmującego się

hurtową dystrybucją farmaceutyczną, jak również z czyjej inicjatywy doszło do

rozwiązania stosunku pracy. Pozwana nie dotrzymała warunków wskazanych w

wyżej wymienionej umowie. Powód wypłacił jej wynikającą z umowy kwotę

odszkodowania,

którą

pozwana

przyjęła.

Brak

było

zatem

podstaw

do

zastosowania art. 484 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. Nie można bowiem przyjąć,

że zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane. Brak było również podstaw

do zastosowania art. 409 k.c. Przyjmując odszkodowanie pozwana powinna była

liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu. Nie można przyjąć, że działała ona

przyjmując to świadczenie w dobrej wierze. Fakt podjęcia pracy w firmie

konkurencyjnej pozwana przyznała w apelacji.

W kasacji pozwana zaskarżyła powyższy wyrok Sądu Okręgowego w całości

zarzucając mu naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art.

483 i 484 k.c. w związku z art. 300 k.p., polegające na przyjęciu, że strony na

podstawie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu zatrudnienia nałożyły na

pozwaną obowiązek zapłaty kary umownej w przypadku naruszenia zakazu

konkurencji opisanego w tej umowie, którego podstawę prawną stanowi przepis art.

483 k.c. Skarżąca wskazała, że Sąd stanął na stanowisku, że wobec tego, do wyżej

powołanej umowy, mają zastosowanie przepisy art. 483 i 484 k.c. w związku z art.

300 k.p., podczas gdy pomiędzy powodem a pozwaną na mocy tejże umowy nie

został nawiązany stosunek pracy. W jej ocenie do umowy o zakazie konkurencji po

ustaniu zatrudnienia nie można stosować przepisów prawa cywilnego na podstawie

art. 300 k.p., jak to uczynił Sąd Okręgowy w [...]. W konsekwencji Sąd Okręgowy

nie zastosował art. 1011 § 2 k.p. i związanych z nim przepisów rozdziału I działu

piątego kodeksu pracy. Ponadto pozwana zarzuciła wyrokowi Sądu Okręgowego

naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, a mianowicie: (a) art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez

niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku i ograniczenie tego obowiązku do

przytoczenia art. 386 § 1 k.p.c. i art. 385 k.p.c. Wskazała ona, że Sąd Okręgowy nie

wyjaśnił, dlaczego do stosunku prawnego, łączącego ją z powódką, mają

zastosowanie przepisy art. 483 i 484 k.c. w związku z art. 300 k.p. i w jaki sposób

wpłynęły one na wydane przez Sąd rozstrzygnięcie, lecz jedynie poprzestał na

stwierdzeniu, że przepisy Kodeksu pracy nie zawierają uregulowań dotyczących kar

umownych; (b) art. 386 § 1 k.p.c. przez uwzględnienie apelacji powoda, pomimo jej

bezzasadności, ponieważ wady orzeczenia, na które w apelacji powoływała się

powódka, nie istnieją, jak również brak jest wad, które Sąd Okręgowy mógł wziąć

pod uwagę z urzędu. Ponadto Sąd Okręgowy wydając orzeczenie reformatoryjne,

nie wskazał przepisu prawa materialnego, który został naruszony wyrokiem

wydanym w sprawie przez Sąd Rejonowy, przy prawidłowości postępowania przed

Sądem pierwszej instancji oraz poprawności dokonanych przez ten Sąd ustaleń

faktycznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieusprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia art. 483 i 484 k.c.

Zarzut ten, pomijając niejasność jego wyrażenia, opiera się na twierdzeniu, że

zastosowanie tych przepisów było niewłaściwe, ponieważ, skoro umowa o zakazie

konkurencji nie spowodowała nawiązania stosunku pracy, to ich zastosowanie

„stanowi

rażące

naruszenie

prawa

materialnego”.

Zdaniem

skarżącej

odpowiedzialność pozwanej powinna być oceniana na podstawie art. 116 w

związku z art. 1011 § 2 k.p., nie powinna przekraczać wysokości trzymiesięcznego

wynagrodzenia,

a

powód

był

obowiązany

do

wykazania

okoliczności

uzasadniających odpowiedzialność pozwanej oraz wysokość powstałej szkody.

Te twierdzenia są nietrafne. Odpowiedzialność na zasadach pracowniczej

odpowiedzialności materialnej, określonych w rozdziale I działu piątego Kodeksu

pracy, znajduje zastosowanie jedynie do naprawienia szkody wyrządzonej przez

pracownika wskutek naruszenia zakazu konkurencji obowiązującego w czasie

trwania stosunku pracy. Nie ma ona natomiast zastosowania do naprawienia

szkody wynikłej z naruszenia zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy, co

jasno wynika z art. 1011 § 2 w związku z art. 1012 § 1 in initio k.p.

Zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie, panuje zgoda, że w kwestiach

dotyczących

umowy

o

zakazie

konkurencji

po

ustaniu

stosunku

pracy,

nieuregulowanych w kodeksie pracy stosuje się kodeks cywilny. Taki pogląd Sąd

Najwyższy wypowiedział także w odniesieniu do dopuszczalności stosowania

przepisów kodeksu cywilnego odnoszących się do kary umownej (zob. np. wyrok z

10 października 2003, I PK 528/02; wyrok z 27 stycznia 2004, I PK 222/03).

Nieusprawiedliwione okazały się również zarzuty procesowe. Zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c., jest nieuzasadniony dlatego, że,

wbrew twierdzeniu skarżącej, Sąd Okręgowy wyjaśnił, dlaczego do kary umownej

mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego. Sąd wyraźnie stwierdził, że skoro

przepisy kodeksu pracy nie zawierają uregulowań dotyczących kar umownych, to

poprzez art. 300 k.p. należy sięgać w tym zakresie do unormowań kodeksu

cywilnego. Jest to dostatecznie jasne wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku w

rozumieniu art. 328 § 1 k.p.c.

Oczywiście bezpodstawny okazał się zarzut naruszenia art. 386 § 1 k.p.c.

Zdaniem kasatorki naruszenie tego przepisu nastąpiło „przez uwzględnienie

apelacji powoda, pomimo jej bezzasadności, gdyż wady orzeczenia, na które w

apelacji powoływał się powód, nie istnieją, jak również brak jest wad, które Sąd

Okręgowy mógł wziąć pod uwagę z urzędu. Zgodnie z powołanym przepisem: „W

razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej instancji zmienia zaskarżony wyrok i

orzeka co do istoty sprawy.” W istocie rozpatrywany zarzut sprowadza się więc do

generalnego kwestionowania trafności zaskarżonego wyroku. Dla uzasadnienia

takiego zarzutu konieczne byłoby wskazanie przepisów, których naruszenie

spowodowało bezzasadne uwzględnienie apelacji oraz przytoczenie szczegółowej

argumentacji wykazującej istnienie takiego naruszenia. Należy bowiem uznać, że

zarzut naruszenia art. 386 § 1 k.p.c. przez uwzględnienie apelacji strony

przeciwnej, pomimo jej bezzasadności, nie może stanowić samodzielnej podstawy

kasacji. Wysuwając takie twierdzenie skarżący powinien wskazać przepisy, których

naruszenie spowodowało bezzasadne uwzględnienie apelacji oraz przytoczyć

szczegółową argumentację wykazującą istnienie takiego naruszenia.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 393 12 k.p.c., orzekł jak w

sentencji.