I PK 567/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 567/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 września 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Kijowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie z powództwa J.L.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym SA Oddziałowi Gospodarki

Mieszkaniowej w P. obecnie Polskim Kolejom Państwowym SA Centrali Zakładu

Gospodarowania Nieruchomościami w P.

o zapłatę odprawy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 22 września 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P.

z dnia 23 maja 2003 r., sygn. akt VI Pa …/03,

1. zmienia zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego - Sądu Pracy w W. z dnia 31 marca 2003 r., sygn.

akt IV P …/03, w ten sposób, że oddala powództwo,

2. nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w P. wyrokiem z dnia 23 maja 2003 r. oddalił apelację

strony

pozwanej

Polskich

Kolei

Państwowych

S.A.

Centrali

Zakładowi

Gospodarowania Nieruchomościami w P. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy

w W. z dnia 31 marca 2003 r. zasądzającego od pozwanej na rzecz powoda J.L.

kwotę 17.208 zł z ustawowymi odsetkami tytułem odprawy, oddalającego

powództwo w pozostałej części, a także zasądzającego koszty zastępstwa

procesowego i nadającego rygor natychmiastowej wykonalności co do kwoty 1.800

zł.

W sprawie tej ustalono, że powód był zatrudniony u pozwanego od dnia 2 maja

1988 r. do dnia 30 kwietnia 2000 r. W związku z koniecznością redukcji

zatrudnienia wywołanej restrukturyzacją przedsiębiorstwa pozwany w dniu 17

marca 2000 r. rozwiązał z powodem umowę o pracę, skracając okres

wypowiedzenia do jednego miesiąca. W związku z rozwiązaniem stosunku pracy

powód otrzymał łącznie kwotę 14.569 zł, na którą składały się następujące kwoty:

2.558,40 zł tytułem odprawy pieniężnej wynikającej z ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r., 1777,84,40 zł tytułem wynagrodzenia za kwiecień 2000 r., 7.675,20 zł

tytułem jednorazowej rekompensaty z Paktu Gwarancji Pracowniczych, 2.558,40 zł

tytułem odprawy pieniężnej za skrócony okres wypowiedzenia. Staż pracy powoda

wyniósł 12 lat, w dniu ustania stosunku pracy stopa bezrobocia na terenie powiatu

wągrowieckiego, w którym mieszka, wynosiła 18,4%, przy średniej krajowej 13,6%.

Powód nie miał uprawnień do uzyskania emerytury, urlopu kolejowego lub

świadczenia przedemerytalnego, miał prawo do zasiłku dla bezrobotnych.

W ramach takich ustaleń Sądy obu instancji przyjęły, iż wolą ustawodawcy było

objęcie regulacjami zawartymi w art. 48 i 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

Polskie Koleje Państwowe (Dz. U. Nr 84, poz. 948, powoływanej dalej jako ustawa)

wszystkich pracowników kolejowych, z którymi rozwiązanie stosunku pracy

nastąpiło w latach 2000-2002. Gramatyczna redakcja tych przepisów nie

pozostawia żadnych wątpliwości, że należało objąć nimi także tych pracowników, z

którymi stosunki pracy zostały rozwiązane w całym 2000 r., choćby przed dniem

wejścia w życie tej ustawy. Nie ma bowiem przeszkód, aby ustawodawca w

stanowionych

normach

prawnych

gwarantował

uprawnienia

pracownicze

obejmujące także okres sprzed wejścia w życie samej ustawy (art. 3 k.c. w związku

z art. 300 k.p.), które powinny być jednolite dla wszystkich zwalnianych począwszy

od 2000 r. pracowników w związku z prowadzoną restrukturyzacją Polskich Kolei

Państwowych. W szczególności żaden przepis nie pozbawia prawa do odprawy

pracowników zwolnionych przed dniem wejścia w życie ustawy. Skoro interpretacja

językowa prowadzi do jednoznacznego i jasnego rezultatu, to nie było podstaw aby

odwoływać się do innych reguł wykładni. W konsekwencji powodowi przysługiwało

prawo żądania wypłaty kwot uzupełniających wcześniej otrzymane świadczenia.

W kasacji pozwany zarzucił błędną wykładnię art. 48 ustawy z 8 września 2000 r.,

wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez orzeczenie zgodne z

żądaniem apelacji i oddalenie powództwa, bądź o jego uchylenie do ponownego

rozpoznania oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania. Zdaniem

skarżącego w sprawie istnieje potrzeba jednoznacznej wykładni, czy art. 48 tej

ustawy ma zastosowanie do zdarzeń prawnych, które zaistniały w okresie 2000 r.

do dnia jej wejścia, co budzi rozbieżności w orzecznictwie. W ocenie skarżącego

początek mocy obowiązującej art. 48 ustawy, przyznającego zwalnianym

pracownikom PKP wyższe odprawy pieniężne, wytycza data wejścia w życie całej

ustawy w dniu 27 października 2000 r. Wyższa odprawa pieniężna nie

przysługiwała zatem osobom, z którymi stosunki pracy rozwiązano w okresie od 1

stycznia do 26 października 2000 r., a do takich zaliczał się powód.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest uzasadniona. Problem czasowego przysługiwania spornej odprawy

był przedmiotem uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14

stycznia 2004 r., sygn. akt III PZP 11/03 (dotychczas niepublikowana), w której

przyjęto, iż prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w art. 48 i art. 49

ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa

państwowego "Polskie Koleje Państwowe (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.)

przysługuje tylko pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po

dniu wejścia ustawy w życie.

W motywach tej uchwały, które podziela skład orzekający w przedmiotowej

sprawie, Sąd Najwyższy w składzie powiększonym wskazał, co następuje:

1. Za przyjęciem tezy, że jednorazowa odprawa pieniężna przewidziana w

art. 48 ustawy przysługuje każdemu pracownikowi zwolnionemu z pracy w 2000 r.,

tj. po 31 grudnia 1999 r., przemawiają mocno, choć wyłącznie, argumenty

językowe.

Przepisy

rozdziału

ustawy,

zatytułowanego

„Restrukturyzacja

zatrudnienia”, przewidują szczególne świadczenia dla pracowników, z którymi

rozwiązanie stosunku pracy „nastąpiło” (art. 48) albo z którymi stosunek pracy

„został” rozwiązany (art. 49) w latach 2000 - 2002 z przyczyn dotyczących zakładu

pracy. Odczytując te przepisy wprost, należałoby - prima facie - przyjąć, że chodzi o

ustanie zatrudnienia w jakimkolwiek dniu kalendarzowym w kalendarzowych latach

2000, 2001 i 2002, a zatem od 1 stycznia do 31 grudnia, jednakże ich brzmienie nie

jest, wbrew pozorom, jednoznaczne. Uwzględniając bowiem treść art. 83 ustawy,

trudno dostrzec brak logiki w tym, by zwrot „w latach 2000-2002” rozumieć „w roku

2000 jednakże nie wcześniej niż od dnia 27 października - wejścia ustawy w życie”.

Użycie czasu przeszłego w odniesieniu do określenia warunku nabycia prawa do

uprawnień, jakim jest rozwiązanie stosunku pracy, może wprawdzie świadczyć o

zamiarze objęcia regulacją zdarzeń przeszłych, ale tak wyrażoną wolę (zamiar)

ustawodawcy w

interpretacji tworzonych przez niego przepisów uwzględniać należy z dużą

ostrożnością. Trafne jest przy tym spostrzeżenie, że w art. 48 (i w art. 49) chodzi

nie tyle o czas przeszły, ile o tryb dokonany. W odniesieniu bowiem do warunków

nabycia

prawa

do

urlopu

kolejowego

(art.

ust.

1)

i

świadczenia

przedemerytalnego (art. 58 ust. 1), także przysługujących w latach 2000 - 2002,

ustawodawca użył trybu niedokonanego. Nadto, w art. 32 ust. 2 pkt 2 określającym

cele, na które mogą być przeznaczone środki pochodzące z emisji obligacji, użyty

został czas przeszły (tryb dokonany) w odniesieniu tylko do świadczenia

przedemerytalnego - „dla osób zwolnionych w 2000 r.” i niedokonany w odniesieniu

do pozostałych uprawnień - „dla pracowników zwalnianych w latach 2000 - 2002”.

Prawo do odprawy przewiduje bowiem art. 48, ale przesłanki jego nabycia pozytywne i negatywne - zostały określone nie tylko w art. 48, ale także w art. 50

ust. 1, 2 i 3, co dodatkowo nie pozwala z pełnym zaufaniem odnieść się do

rezultatów wykładni tylko językowej.

2. Akt prawny wchodzi w życie z dniem jego ogłoszenia (dzień wydania

organu promulgacyjnego). W przepisach wprowadzających może być oznaczona

inna data wejścia w życie bądź to całego aktu prawnego bądź poszczególnych jego

przepisów. Na ogół data wejścia ustawy w życie jest późniejsza od daty jej

publikacji i wówczas problem wstecznego działania prawa w ogóle nie powstaje.

Ustawa może jednak, choć nie powinna, określać wcześniejszą niż dzień publikacji

datę jej obowiązywania. Dopiero wówczas powstaje problem wstecznego działania

prawa, tyle że art. 3 k.c. nie wprowadza żadnych innych, swoistych dla prawa

cywilnego

reguł

kolizyjnych,

funkcjonujących

w

oderwaniu

od

przyjętych

powszechnie (por. wyroki SN: z 27 kwietnia 1977 r., III CZP 15/77, OSNCP 1978,

nr 1, poz. 2; z 22 kwietnia 1987 r., II CR 51/87, OSNCP 1988, nr 10, poz. 144; z 23

czerwca 1999 r., I CKN 63/98, OSNC 2000, nr 1, poz. 14 oraz uchwały: z 17 maja

1990 r., III CZP 24/90, OSNCP 1991, nr 2-3, poz. 18; z 22 grudnia 1997 r., III CZP

61/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 75; z 5 lipca 2002 r., III CZP 36/02, OSNC 2003, nr

4, poz. 45). Dotyczy on tylko takich sytuacji, gdy ustawa określa w przepisach

przejściowych datę jej wejścia w życie wcześniejszą od daty opublikowania aktu

prawnego w Dzienniku Ustaw lub Monitorze Polskim albo nie określa jej w ogóle.

Taka sytuacja w przypadku ustawy z dnia 8 września 2000 r. nie występuje. Art. 83

ustawy jest w swej treści jednoznaczny - ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni

od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem „rozdziału 7, art. 65-67, art. 70”, „które wchodzą w

życie w terminie, o którym mowa w art. 8 ust 3” (pierwszy dzień miesiąca

przypadającego po dniu wydania postanowienia o wpisie PKP SA do rejestru

handlowego), art. 69 pkt 10, który wchodzi w życie z dniem 31 grudnia 2000 r., art.

69 pkt 9 i 21 oraz art. 74, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2001 r., art. 71,

który wchodzi w życie „w terminie, o którym mowa w art. 8 ust. 3, jednak nie

wcześniej niż dnia 2 stycznia 2001 r.”.

3. Gdyby nawet przyjąć, pomimo wyraźnego określenia czasu wejścia

przepisów ustawy w życie (art. 83), że art. 3 k.c. powinien znaleźć zastosowanie do

uzasadnienia

„wstecznego”

obowiązywania

przepisów

rozdziału

8,

to

bezpodstawne jest odwoływanie się do idei ochrony praw nabytych. Ustawa nie

narusza żadnych nabytych praw pracowników PKP, albowiem przed jej wejściem w

życie (przed 27 października 2000 r.) nie mieli oni prawa do jednorazowej odprawy

pieniężnej wprowadzonej dopiero w art. 48 tej ustawy. Przy tym, to właśnie zasada

lex retro non agit, a nie lex retro agit służy ochronie praw nabytych (por. uchwała

SN z 30 maja 1996 r., III CZP 41/96, OSNC 1996, nr 10, poz. 127). Nie można

wobec tego stosować retroakcji w celu ochrony tychże nieistniejących praw.

4. Uprawnienia

przewidziane

w

rozdziale

ustawy

łączą

się

z

komercjalizacją i restrukturyzacją przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe”, które nie mogą przypadać na okres poprzedzający te procesy (a także

- de lege lata - przypadający po ich zakończeniu). Restrukturyzacja zatrudnienia to

bowiem etap następujący po komercjalizacji PKP, czyli po przekształceniu

przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy, „komercjalizacji PKP dokonuje minister właściwy do

spraw transportu w terminie 3 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy”, tj. w

terminie do 27 stycznia 2001 r. Po skomercjalizowaniu przedsiębiorstwa następuje

etap restrukturyzacji - organizacyjnej, finansowej, majątkowej i zatrudnienia powstałej z niego spółki. Restrukturyzacja organizacyjna, polegająca na utworzeniu

przez PKP SA spółek przewozowych (art. 14) i spółki akcyjnej do prowadzenia

działalności w zakresie zarządzania liniami kolejowymi (art. 15), ma być

przeprowadzona w terminie 6 miesięcy od dnia jej wpisu do rejestru handlowego

(art. 16). Restrukturyzacja majątkowa następuje z dniem wejścia ustawy w życie

(34 ust. 1). Wymieniona w art. 22 ust. 1 ustawy (w pierwotnym brzmieniu) data 30

czerwca 2000 r. nie jest datą rozpoczęcia restrukturyzacji finansowej. Określa ona

jedynie termin dla ustalenia stanu zobowiązań pieniężnych w celu przeprowadzenia

ich restrukturyzacji w przyszłości - od daty wejścia ustawy w życie. Skoro zarówno

komercjalizacja jak i restrukturyzacja organizacyjna, majątkowa i finansowa PKP

następują po wejściu ustawy w życie, to funkcjonalnie z nimi związana

restrukturyzacja

zatrudnienia i prawo do spornej odprawy - nie mogą ich

wyprzedzać.

Pogląd przeciwny byłby uprawniony tylko wówczas, gdyby oderwać

restrukturyzację zatrudnienia od celów ustawy i przyjąć, że celem regulacji zawartej

w rozdziale 8 jest zagwarantowanie takich samych uprawnień wszystkim

pracownikom zwalnianym z pracy w PKP z przyczyn dotyczących pracodawcy, a

zatem także wyrównanie poziomu finansowych osłon dla zwalnianych z pracy

pracowników w różnych okresach restrukturyzacji. Taka teza nie jest zasadna.

Zwolnienia z przyczyn ekonomicznych następowały w PKP także przed wejściem

ustawy w życie, a zatem bez związku z jego komercjalizacją i prywatyzacją, choć w

związku z podzielonym na etapy programem restrukturyzacji Polskich Kolei

Państwowych jako przedsiębiorstwa państwowego. Świadczą o tym choćby kolejne

Pakty gwarancji pracowniczych, w tym także ostatni - z 19 marca 1998 r. Pakt ten

kształtował uprawnienia pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy korzystniej niż przepisy powszechnie obowiązujące, wprowadzając,

między innymi, dodatkowe świadczenie - rekompensatę pieniężną. Obowiązywał on

do 26 października 2000 r., tj. do dnia poprzedzającego wejście ustawy w życie.

Logicznie

i

funkcjonalnie

rzecz

biorąc,

przepisy

ustawy

zastępują

jego

postanowienia w przedmiocie preferencyjnego ukształtowania prawa do świadczeń

z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Stanowi

to istotny argument przeciwko nadawaniu przepisom rozdziału 8 ustawy „mocy

wstecznej”. Objęcie tą regulacją tych tylko pracowników, z którymi stosunki pracy

zostały rozwiązane przed rozpoczęciem komercjalizacji pomiędzy 1 stycznia a 26

października 2000 r., pominięcie zaś wszystkich tych, z którymi stosunki pracy

zostały rozwiązane z takich samych przyczyn przed 1 stycznia 2000 r. można

byłoby zakwestionować w kontekście zasady równego traktowania pracowników.

5. Rozpoczęcie emisji obligacji w 2001 r. z ich przeznaczeniem, między

innymi, na świadczenia „dla osób zwolnionych z PKP w 2000 r., wypłacane w latach

2000 - 2001” (art. 32 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy) nie stanowi argumentu na rzecz

tezy, że prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej przysługiwało przed 27

października 2000 r. Zwrot „dla osób zwolnionych z PKP w 2000 r., wypłacane w

latach 2000 - 2001” dotyczy tylko świadczenia przedemerytalnego, które

przewidziane jest w ustawie z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu

bezrobociu (jednolity tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze zm.). W odniesieniu

do jednorazowej odprawy użyty został zwrot „dla pracowników zwalnianych w

latach 2000 - 2002”. Rozpoczęcie emisji obligacji dopiero w 2001 r. może

przemawiać

właśnie

za

powstaniem

uprawnień

do

nowych

świadczeń

wprowadzonych ustawą (jednorazowa odprawa i urlop kolejowy) od jej wejścia w

życie.

6. Warunkiem nabycia prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej jest

niespełnienie warunków „umożliwiających uzyskanie prawa do emerytury, urlopu

kolejowego

lub

świadczenia

przedemerytalnego”.

Warunek

niespełnienia

przesłanek umożliwiających uzyskanie prawa do urlopu kolejowego nie mógł być

spełniony przed wejściem ustawy w życie, albowiem urlop tego rodzaju został

wprowadzony dopiero przez tę ustawę (art. 51 ust. 1). Pracownicy zwolnieni z pracy

przed 27 października 2000 r. nie mogli zatem spełniać wszystkich ustawowych

warunków nabycia prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej. Niespełnienie

warunków do nabycia prawa do urlopu kolejowego nie mogło i nie może być ex

post kryterium oceny prawa do odprawy. Przyjmując wsteczne działanie przepisów

wprowadzających

uprawnienie

do

jednorazowej

odprawy,

należałoby

konsekwentnie przyjąć, że także prawo do urlopu kolejowego istnieje od 1 stycznia

2000 r. Jeżeli wsteczne udzielenie urlopu nie jest możliwe, a nie jest, to dla tych

pracowników, którzy przed wejściem ustawy w życie spełniali warunki nabycia do

niego prawa powinien być w ustawie przewidziany jakiś jego ekwiwalent.

7. „Wstecznego” działania art. 48 ustawy nie uzasadniają zatem względy

sprawiedliwości i równości. Nie jest bowiem tak, że zwolnienia grupowe rozpoczęto

w PKP od roku 2000. Rozpoczęto je wraz z restrukturyzacją tego przedsiębiorstwa

(poprzedzającą

jednak

komercjalizację),

a

więc

już

z

końcem

lat

dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Wszyscy pracownicy, z którymi stosunki

pracy rozwiązano z przyczyn dotyczących pracodawcy korzystali z osłony socjalnej,

choć w różnych okresach na różnych podstawach prawnych i w różnym zakresie.

Przyznanie „przywilejów” wynikających z ustawy pracownikom zwolnionym z pracy

przed dniem wejścia tejże ustawy w życie, z ograniczeniem ich do osób

zwolnionych w 2000 r., generowałoby problem pokrzywdzenia pracowników, z

którymi stosunki pracy rozwiązano wcześniej, przed 1 stycznia 2000 r.

9. Ważąc względy społeczne, za przyjęciem, że prawo do jednorazowej

odprawy pieniężnej przysługuje pracownikom, z którymi stosunki pracy zostały

rozwiązane przed dniem wejścia ustawy w życie (między 1 stycznia a 26

października 2000 r.), mogłaby przemawiać tylko potrzeba zachowania spokoju

społecznego. Jest to racja wątpliwa z uwagi na stan finansów publicznych i

wynikający stąd fiskalizm wyrażający się w ograniczaniu dochodów indywidualnych

obywateli bezpośrednio - poprzez eliminację niektórych świadczeń lub zmniejszenie

wysokości innych (w tym także świadczeń z zabezpieczenia społecznego) oraz

pośrednio - poprzez rozszerzenie obowiązku podatkowego osób fizycznych (np.

likwidacja ulg), a także zmniejszenie wydatków na ogólne cele społeczne (nauka,

kultura, ochrona zdrowia). Trafnie wskazuje się, że odpowiedzialność Skarbu

Państwa za wykupienie obligacji sprzed prywatyzacji PKP SA to obciążenie dla

całego

społeczeństwa.

Ponadto

ustawa

przewiduje

bardzo

korzystne

i

ponadstandardowe świadczenia dla pracowników PKP zwalnianych z pracy z

przyczyn dotyczących pracodawcy. Uwzględniając art. 216 ust. 1 Konstytucji,

zgodnie z którym „środki finansowe na cele publiczne są gromadzone i

wydatkowane

w sposób

określony w

ustawie”,

uzasadniona

jest

ścisła,

restryktywna wykładnia przepisów ustawy z 8 września 2000 r. o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe”, ograniczająca dodatkowe uprawnienia pracowników do świadczeń

wyraźnie z nich wynikających.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował reformatoryjnie na

podstawie art. 39315 k.p.c., odstępując od obciążania powoda kosztami

postępowania (art. 102 k.p.c.).