I PK 540/02 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 540/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Kijowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Herbert Szurgacz

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie z powództwa M. P.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym SA w Warszawie Centralnemu Biuru

Kontroli Dochodów w K.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 15 kwietnia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 9 kwietnia 2002 r.,

1) zmienia zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego - Sądu Pracy w S. z dnia 20 listopada 2001 r . w ten

sposób, że oddala powództwo;

2) odstępuje od obciążenia powódki kosztami postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w S. wyrokiem z dnia 20 listopada 2000 r.,

zasądził od pozwanych Polskich Kolei Państwowych SA – Centralnego Biura

Kontroli Dochodów w K. na rzecz powódki M. P. kwotę 10.180,20 zł tytułem

odszkodowania stanowiącego równowartość sześciomiesięcznego wynagrodzenia

za pracę na podstawie § 6 ponadzakładowego układu zbiorowego pracy dla

przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe z dnia 4 stycznia 1999 r.

(dalej: PUZP PKP). W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy powołał się na

poniższe ustalenia faktyczne.

Powódka M. P. była u strony pozwanej zatrudniona od dnia 1 sierpnia 1969

r. na podstawie bezterminowej umowy o pracę na stanowisku kasjera stacyjnego w

referacie operacji pieniężnych w S. Ze względu na procesy

restrukturyzacji i

zmniejszenia zatrudnienia powódka znalazła się na liście osób przewidzianych do

zwolnienia. Powódka chciała, aby rozwiązanie umowy o pracę z przyczyn

dotyczących pracodawcy nastąpiło jeszcze w grudniu 2000 r., w związku z czym w

dniu 6 grudnia 2000 r. złożyła wniosek o rozwiązanie stosunku pracy z dniem 15

grudnia 2000 r. W tymże dniu strona pozwana uwzględniła tę prośbę i wyraziła

zgodę na takie ustanie stosunku pracy. Równocześnie pracodawca przyznał

powódce jednorazową odprawę pieniężną w kwocie 30.000 zł na podstawie art. 48 i

49 ustawy z dnia 8 września 20000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” Dz. U. Nr

84, poz. 948 ze zm.).

Fakt otrzymania jednorazowej odprawy pieniężnej nie stanowi zdaniem Sądu

Rejonowego

przeszkody do wypłacenia pracownikowi ponadto świadczenia

odszkodowawczego przewidzianego w § 6 PUZP PKP, gdyż nabycie uprawnienia

do ustawowej odprawy nie zostało uzależnione od trybu rozwiązania stosunku

pracy, tylko od rozwiązania go w określonym czasie oraz z pracownikami

posiadającymi

wymagany

staż

pracy

kolejowej.

Natomiast

świadczenie

odszkodowawcze z § 6 PUZP PKP jest świadczeniem szczególnym, związanym z

zastosowaniem krótszego niż miesiąc

terminu ustania stosunku pracy,

rekompensującym pracownikowi wynagrodzenie, które utracił wskutek rozwiązania

umowy o pracę bez wypowiedzenia na podstawie § 7 PUZP PKP. Zupełnie inny

charakter ma zaś jednorazowa odprawa pieniężna z art. 48 i 49 ustawy z dnia 8

września 2000 r., której celem jest zrekompensowanie pracownikowi środków

utrzymania wskutek utraty pracy, jeżeli nie ma prawa do innych stałych świadczeń

(emerytura, urlop kolejowy, świadczenie przedemerytalne). Poza tym uprawnienie

do odszkodowania z § 6 PUZP PKP zostało objęte treścią stosunku pracy, więc

było dla pracodawcy w świetle art. 18 k. p. wiążące do czasu ewentualnej zmiany

układu i dokonania wypowiedzenia zmieniającego.

Apelację wniesiona od tego orzeczenia przez stronę pozwaną, oddalił Sad

Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z dnia 9

kwietnia 2002 r.. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy podniósł w

szczególności, że treść stosunku pracy powodów była w zakresie spornego

odszkodowania ukształtowana przez postanowienia PUZP PKP, więc jeśli

pracodawca zamierzał zastosować mniej korzystne postanowienia ustawy z dnia 8

września 2000 r., to powinien w odpowiednim zakresie zgodnie z art. 42 k. p.

dokonać

wypowiedzenia zmieniającego. Żaden przepis prawa nie może bowiem

automatycznie zmienić na niekorzyść pracownika jego warunków pracy i płacy.

Ustawa z dnia 8 września 2000 r. nie ma też wobec postanowień układu

zbiorowego

pierwszeństwa stosowania jako późniejszy akt prawny wyższego

rzędu. W świetle art. 9 § 1 k. p., dotyczącego źródeł prawa pracy, przepisy ustaw i

postanowienia układów zbiorowych pracy „mają bowiem tę sama rangę”.

Postanowienia układu nie mogą więc automatycznie zostać zastąpione przez mniej

korzystne przepisy choćby później wydanej ustawy, gdyż „byłoby to obejście prawa

i sprzeciwiało się zasadzie uprzywilejowania pracownika przewidzianej w art. 18 k.

p.” Sąd Okręgowy stwierdził też, że w okolicznościach niniejszej sprawy

nie

sposób uznać, iżby żądanie pozwu wykraczało poza dopuszczalne granice

korzystania

z

prawa

podmiotowego

albo

naruszało

zasady

współżycia

społecznego. „wszak, gdyby nie doszło do porozumienia stron w zakresie

rozwiązania stosunku pracy w terminie krótszym niż miesiąc, to pozwany musiałby

rozwiązać umowy o pracę z zachowaniem sześciomiesięcznego

wypowiedzenia wynikającego z

§ 7 pkt

okresu

2 PUZP, a tym samym powódka

zachowaliby w tym czasie prawo do wynagrodzenia. Można zatem przyjąć, że w

zaistniałej

sytuacji

odszkodowanie

z

§

PUZP

PKP

rekompensuje

zainteresowanym prawo do wynagrodzenia za okres wypowiedzenia”.

W kasacji od powyższego wyroku, zaskarżającej go w całości, pozwany

pracodawca zarzucił błędną

wykładnię : postanowień § 6 PUZP PKP „przez

uznanie, że odnoszą się one zarówno do wypowiedzenia stosunku pracy przez

jedną ze stron, jak też do rozwiązania stosunku pracy za porozumieniem stron” ;

art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r., który wyraźnie wyklucza możliwość

równoczesnego przysługiwania pracownikowi prawa do jednorazowej odprawy

pieniężnej i jakiegokolwiek innego świadczenia z tytułu rozwiązania stosunku pracy

z przyczyn dotyczących pracodawcy, jak też art. 8 k. p. i art. 2 Konstytucji RP.

Ponadto skarżący zarzucił naruszenie art. 328 § 2 k. p. c. Na tej podstawie

pracodawca domagał się „uchylenia” zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego

go wyroku Sądu pierwszej instancji i oddalenia powództwa, przy uwzględnieniu

kosztów zastępstwa procesowego za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie, gdyż jej podstawy okazały się

usprawiedliwione. Zgodnie z art. 48 ustawy z dnia

8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

“Polskie Koleje Państwowe”, pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy

nastąpiło z przyczyn dotyczących zakładu pracy, a którzy nie spełniają warunków

umożIiwiających

uzyskanie

prawa

do

emerytury,

urlopu

kolejowego

Iub

świadczenia przedemerytalnego, mają prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej.

Dodatkowy warunek nabycia tego uprawnienia stanowi łączne i nieprzerwane

zatrudnienie przez co najmniej pięć lat (art. 50 ust. 1 ustawy). Wysokość

przedmiotowej odprawy uzależniona jest od stopy bezrobocia w powiecie, w którym

pracownik ma miejsce zamieszkania (art. 40 ustawy). Pracownikom, którzy

otrzymali jednorazową odprawę pieniężną nie przysługuje odprawa przewidziana w

art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy

jednolity tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz.980 ze zm.) ani

(ostatni

“żadne

inne

świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy” (art. 50 ust. 3 ustawy). Przepis art. 50 ustawy z dnia 8 września 2000 r. jest

sformułowany bardzo kategorycznie.

Tymczasem według § 6 PUZP PKP pracownikowi, który przepracował w tym

przedsiębiorstwie co najmniej ostatnie dziesięć lat przysługuje odszkodowanie w

wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli rozwiązanie stosunku pracy

zawartego na czas nieokreślony następuje z przyczyn Ieżących po stronie

pracodawcy, określonych w art. 361 k.p., a strony ustalają termin rozwiązania

stosunku pracy wcześniejszy niż jeden miesiąc. Bez wątpienia wspomniane

odszkodowanie jest

w rozumieniu art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji PKP świadczeniem z tytułu rozwiązania stosunku

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Nie jest ono, jak twierdzi Sąd

Okręgowy, rekompensatą za wcześniejsze ustanie stosunku pracy. Nie przysługuje

bowiem wszystkirn pracownikom, którzy zgodzili się na wcześniejsze rozwiązanie

stosunku pracy, a jego wysokość nie została powiązana z długością

okresów

wypowiedzenia określonych w § 7 PUZP PKP. Poza unormowaniami z art. 8

ustawy o zwolnieniach grupowych i § 6 PUZP PKP nie ma innych przepisów, które

przewidywałyby dla pracowników kolejowych świadczenia z tytułu rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela pogIąd

prawny wyrażony w uchwale z dnia 16 kwietnia 2003 r., III PZP 4/03 (OSNP 2003,

nr 20, poz. 482), że odszkodowanie przewidziane w § 6 PUZP PKP jest “innym

świadczeniem” w rozumieniu art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r., a

także ocenę, iż powołany przepis ustawy ma bezwzględnie obowiązujący charakter.

Jednakże

niedopuszczalność odmiennego kształtowania układami zbiorowymi

pracy materii unormowanej bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa

została w art. 240 § 2 k. p. odniesiona jedynie do tzw. ,,trzeciej części układu

zbiorowego pracy” Trzeba się zatem zgodzić ze stanowiskiem Sądu Najwyższego

wyrażonym w motywach wyroku z dnia 10 października 2003 r., I PK 313/02

(dotychczas nieopublikowany), że ,,wymóg zgodności układu zbiorowego pracy z

bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa nie ma bezwarunkowego

charakteru”. Uwzględniając treść konstytucyjnych zasad wolności rokowań i

proporcjonalności, nie można przyjąć, że art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września

2000 r. mógł pozbawić mocy obowiązująçej regulację zawartą w § 6 PUZP PKP.

Zgodnie z art. 50 ust. 3 ustawy w związku z art. 9 § 2 k. p. pracownikowi, o którym

mowa w § 6 PUZP PKP przysługuje tylko jedno świadczenie z tytułu rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy -

korzystniejsze dla

pracownika. W celu ustalenia podstawy przyznania świadczenia z tytułu

rozwiązania umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy - jednorazowej

odprawy pieniężnej lub odszkodowania - należy więc odwołać się do zasady

korzystności regulacji prawnej (art. 9 § 2 k. p.).

Powódka otrzymała jednorazową odprawę pieniężną na podstawie art. 48 i

49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. w wysokości 30.000 zł. Na podstawie § 6

PUZP PKP domagała się ponadto

odszkodowania w wysokości 10.180,20 zl.

Odprawa wypłacona powódce jest wyższa od dochodzonego odszkodowania, przy

czym okoliczność ta jest między stronami procesowymi niesporna.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 393 15 i art.

102 k. p. c. orzekł jak w sentencji.