I PK 537/02 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 537/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 kwietnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Barbara Wagner (sprawozdawca)

Protokolant Małgorzata Beczek

w sprawie z powództwa J. K.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym Spółce Akcyjnej Zakładowi Infrastruktury

Kolejowej w likwidacji w K.

o odprawę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 6 kwietnia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K.

z dnia 15 maja 2002 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K.

do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 15 maja 2002 r.,

oddalił apelację Polskich Kolei Państwowych S.A. Zakładu

Infrastruktury Kolejowej w likwidacji w K. od wyroku Sądu Rejonowego - Sądu

Pracy w K. z dnia 28 stycznia 2002 r.,

zasądzającego od strony apelującej na

rzecz J. K. kwotę 25.460,46 zł tytułem różnicy między odprawą przewidzianą w art.

48 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” (Dz.U. Nr 84, poz. 948

ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa”, i wypłaconą powodowi na podstawie art.

8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), powoływanej dalej

jako „ustawa o zwolnieniach grupowych”.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: J. K. był zatrudniony u strony pozwanej do 24 października 2000 r.

Stosunek pracy strony rozwiązały na mocy porozumienia z przyczyn leżących po

stronie pracodawcy. Strona pozwana wypłaciła powodowi, na podstawie art. 8

ustawy o zwolnieniach grupowych, odprawę w wysokości 4.539, 54 zł, na

podstawie § 11 Paktu Gwarancji Pracowniczych – rekompensatę w wysokości

7.380,42 zł oraz na podstawie § 6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy

dla Pracowników PKP - odszkodowanie z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia w

kwocie 7.868, 54 zł. J. K. nie spełniał warunków do uzyskania emerytury, urlopu

kolejowego oraz świadczenia przedemerytalnego. Obecnie pobiera zasiłek

przedemerytalny. Mieszka w miejscowości położonej w powiecie S.

W ocenie Sądu, do powoda ma zastosowanie art. 48 ustawy, co wynika

wprost z brzmienia tego przepisu. Ani cel, ani brzmienie ustawy nie sprzeciwiają się

jej wstecznemu działaniu. Ustawa weszła w życie 26 października 2000 r., czyli pod

koniec 2000 r., „a mimo to nie stanowi ona że należy ją stosować jedynie, do

sytuacji, które zaistniały od daty jej wejścia w życie. A wprost przeciwnie mówi ona

o pracownikach, z którymi rozwiązano stosunek pracy w roku 2000.” Nadto, jest

zasadą, że zawsze można stosować wstecz przepisy, które nie pogarszają sytuacji

obywateli. Przepisy ustawy są niewątpliwie korzystniejsze dla powoda niż „choćby

te wynikające” z ustawy o zwolnieniach grupowych. Wprawdzie art. 50 ustawy

wyłącza prawo do innych świadczeń „z tytułu rozwiązania stosunku pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy, ale powód odprawę i inne świadczenia już

otrzymał, „zaś art. 87 kp. nie pozwala na potrącenie wcześniej pobranych

należności”, a ustawa nie zawiera żadnych przepisów „dotyczących regulacji

problemu już pobranych świadczeń”.

Strona pozwana zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawy

kasacji naruszenie prawa materialnego, a to: art. 49 ust. 1 w związku z art. 48 pkt 1

ustawy z 8 września 2000 r. w związku z art. 3 k.c. – „poprzez ustalenie, że z

brzmienia cytowanego przepisu wynika wprost iż ma ona zastosowanie do

wszystkich pracowników, z którymi w latach 2000 – 2002 rozwiązano stosunki

pracy oraz, że zarówno brzmienie jak i cel ustawy nie sprzeciwiają się działaniu jej

w tym zakresie wstecz”, art. 50 ust. 3 ustawy - „poprzez przyjęcie, że w przypadku

kiedy powód już otrzymał odprawę i inne świadczenia art. 87 k.p. nie pozwala na

potrącenie wcześniej pobranych należności”, art. 83 ustawy - „poprzez ustalenie, że

ustawa weszła w życie z dniem 26 października 2000 r.”, art. 477 1 § 1 k.p.c. „poprzez zasądzenie na rzecz powoda jednorazowej odprawy pieniężnej w kwocie

25.460,46 zł podczas gdy powód domagał się zasądzenia na jego rzecz różnicy

pomiędzy kwotą 30. 000 zł a otrzymanymi już po rozwiązaniu umowy o pracę

świadczeniami pieniężnymi”, jej pełnomocnik wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku i oddalenie powództwa oraz o zasądzenie od powoda zwrotu kosztów

procesu za trzy instancje według norm przepisanych. Za okoliczność uzasadniającą

rozpoznanie kasacji powołał oczywiste naruszenie zaskarżonym orzeczeniem

prawa, a także wystąpienie zagadnienia prawnego budzącego w świetle art. 83

ustawy poważne wątpliwości czy ”jednorazowa odprawa pieniężna przysługuje

pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w okresie 2000 2002, począwszy od 1 stycznia 2000 roku czy od dnia 27 października 2000 r.”.

Wywodził, że zasadą jest, iż przepisy powszechnie obowiązujące wchodzą w życie

po ich ogłoszeniu. Jakkolwiek zakaz nieretroakcji nie ma charakteru absolutnego,

może być uchylony w zupełnie wyjątkowych sytuacjach. Art. 83 ustawy nie

przewiduje wstecznego działania żadnych przepisów ustawy. Celem ustawy jest

przekształcenie

przedsiębiorstwa

państwowego

„PKP”,

a

mianowicie

jego

komercjalizacja, restrukturyzacja i prywatyzacja. Komercjalizacja rozpoczęła się

dopiero po wejściu ustawy w życie, a po jej zakończeniu rozpoczął się proces

restrukturyzacji. Restrukturyzacja zatrudnienia prowadzona jest w ramach etapu

ogólnej restrukturyzacji. Prawo do odprawy pieniężnej uzależnione zostało od

niespełnienia przez pracowników, między innymi, warunków nabycia prawa do

urlopu kolejowego. Przed wejściem ustawy w życie ta negatywna przesłanka nie

mogła się ziścić, albowiem to dopiero ustawa wprowadziła instytucję urlopu

kolejowego. Urlop, tak jak inne świadczenia osłonowe, udzielany jest pracownikom

zwalnianym z pracy w latach 2000 - 2001. Jest jednak poza sporem, że wsteczne

jego udzielenie nie jest możliwe. W ustawie nie ma przepisu, który stanowiłby

podstawę do potrącenia pobranych uprzednio należności i odprawy. Pracownicy, z

którymi rozwiązano stosunki pracy przed wejściem ustawy w życie byliby

uprzywilejowani w porównaniu z tymi, którzy zostali zwolnieni z pracy po 27

października 2000 r. Sąd orzekł ponad żądanie pozwu, pomimo że powód nie

wystąpił z roszczeniem w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem

postępowania. Zasądzając odsetki od 26 października 2000r. uchybił art. 481 § 1

k.c. w związku z art. 455 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona.

Problem stosowania art. 48 i art. 49 ustawy z 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe” do pracowników, z którymi stosunki pracy uległy

rozwiązaniu w roku 2000, lecz przed dniem wejścia tej ustawy w życie był

przedmiotem rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego. W

uchwale z dnia 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03, Sąd wyraził pogląd, iż prawo do

jednorazowej odprawy pieniężnej określonej w powołanych przepisach ustawy

„przysługuje tylko pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po

dniu wejścia ustawy w życie”. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w

rozpoznawanej sprawie podziela to stanowisko, a także jego motywy.

Za przyjęciem tezy, że jednorazowa odprawa pieniężna przysługuje

wszystkim pracownikom, z którymi stosunki pracy uległy rozwiązaniu od 1 stycznia

2000 r. przemawiają argumenty wyłącznie językowe. Jednak, wbrew pozorom,

brzmienie art. 48 ustawy nie jest jednoznaczne. Uwzględniając bowiem treść art.

83, zgodnie z którym ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia

(z nielicznymi wyjątkami, których datę wejścia w życie określono na termin

późniejszy), zwrot „w latach 2000 - 2002” można rozumieć „w roku 2000 jednakże

nie wcześniej niż od dnia wejścia ustawy w życie, tj. od 27 października 2000 r.”.

Przeciwko ograniczeniu wykładni art. 48 i 49 ustawy do jedynie językowej

przemawiają względy logiczne, systemowe, funkcjonalne, a także aksjologiczne.

Uprawnienia przewidziane w ustawie łączą się z komercjalizacją i restrukturyzacją

przedsiębiorstwa państwowego i nie mogą przypadać na czas poprzedzający te

procesy. Restrukturyzacja - organizacyjna, finansowa, majątkowa i zatrudnienia - to

etap następujący po komercjalizacji, a więc po przekształceniu przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe” w „Polskie Koleje Państwowe” spółkę

akcyjną Skarbu Państwa. Procedura komercjalizacji rozpoczęła się dopiero po

wejściu ustawy w życie i powinna była być zakończona w terminie 3 miesięcy od tej

daty.

Restrukturyzacja

zatrudnienia

w

PKP

obejmowała

kilka

stadiów

przypadających także na okres poprzedzający wejście ustawy w życie. Jednak

zwolnienia z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy nie miały wówczas

związku z jego komercjalizacją i prywatyzacją prowadzonymi wedle reguł

określonych ustawą. Dodatkowe uprawnienia pracowników PKP, wykraczające - co

do rodzaju i wysokości - poza zakres powszechnych świadczeń przysługujących

pracownikom zwalnianych z pracy z przyczyn ich niedotyczących, przewidziane

były w postanowieniach ponadzakładowego układu zbiorowego pracy dla

pracowników

przedsiębiorstwa

państwowego

PKP

z

stycznia

1999

r.

(odszkodowanie) i w kolejnych Paktach gwarancji pracowniczych (rekompensata

pieniężna). Ostatni z nich - z 19 marca 1998 r. - obowiązywał do 26 października

2000 r. Logicznie i funkcjonalnie rzecz biorąc, przepisy ustawy zastąpiły jego

postanowienia w przedmiocie preferencyjnego ukształtowania prawa do świadczeń

z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Warunkiem nabycia prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej jest

niespełnienie warunków „umożliwiających uzyskanie prawa do emerytury, urlopu

kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego”. Urlop kolejowy jest instytucją

prawną wprowadzoną ustawą (art. 51 ust. 1). Pracownicy zwolnieni z pracy przed

wejściem ustawy w życie nie mogli więc, z powodów formalnych, spełnić

negatywnej przesłanki nabycia prawa do odprawy jaką jest nienabycie prawa do

urlopu.

Ważnym argumentem przemawiającym przeciwko dosłownemu rozumieniu

art. 48 ustawy jest brak przepisów regulujących „rozliczenie” pobranych przez

pracowników

świadczeń

(odprawa

pieniężna,

rekompensata

pieniężna,

odszkodowanie). Zgodnie z art. 50 ust. 3 ustawy, pracownikom, którzy nabyli prawo

do jednorazowej odprawy pieniężnej nie przysługują „żadne inne świadczenia z

tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy”.

Pracownicy zwolnieni z pracy w okresie od 1 stycznia do 26 października 2000 r.,

którzy otrzymali należne im świadczenia przewidziane w art. 8 ustawy o

zwolnieniach grupowych, w § 11 Paktu gwarancji pracowniczych oraz w § 6

ponadzakładowego

układu

zbiorowego

pracy

byliby

uprzywilejowani,

z

naruszeniem zasady równości, w porównaniu z pracownikami zwalnianymi z pracy

po 26 października 2000 r. wobec braku podstawy prawnej do „odliczenia”,

„zaliczenia” czy „potrącenia” z jednorazowej odprawy pieniężnej kwot wcześniej

pobranych świadczeń.

Zastosowanie w sprawie art. 3 k.c. i wywodzenie stąd tezy o wstecznym

obowiązywaniu ustawy w zakresie restrukturyzacji zatrudnienia (jej rozdziału 8) jest

błędne. Zasada, że ustawa nie działa wstecz oznacza, iż wchodzi ona w życie

najwcześniej z dniem jej ogłoszenia. Problem wstecznego działania ustawy

powstaje tylko wówczas, gdy jej przepisy przejściowe określają wcześniejszą niż

dzień publikacji w Dzienniku Ustaw datę obowiązywania albo gdy daty tej nie

oznaczają. Taka sytuacja w przypadku ustawy z 8 września 2000 r. nie zachodzi.

Przy tym, ochronie praw nabytych służy zasada lex retro non agit (niedziałania

ustawy wstecz), nie zaś zasada przeciwna - lex retro agit (wstecznego działania

ustawy). Ustawa z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP nie narusza zresztą żadnych

praw nabytych pracowników kolejowych, gdyż przez dniem 27 października 2000 r.

nie przysługiwały im świadczenia osłonowe przewidziane w ustawie.

Sąd Najwyższy, choć zachodziły ku temu podstawy formalne, nie orzekł co

do istoty sprawy. Występuje w niej bowiem istotna okoliczność, która może mieć

znaczenie dla oceny prawa J. K. do odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 48 i

art. 49 ustawy, a którą orzekające Sądy pominęły. Powodowi wypowiedziano

umowę o pracę w dniu 30 września 2000 r. z terminem rozwiązania stosunku pracy

przypadającym na 31 grudnia 2000 r. W okresie wypowiedzenia strony zawarły

porozumienie o rozwiązaniu stosunku pracy w dniu 24 października 2000 r., a

zatem już po ogłoszeniu ustawy w Dzienniku Ustaw i na trzy dni przed jej wejściem

w życie. Rozwiązanie umowy o pracę wskutek jej wypowiedzenia przez stronę

pozwaną gwarantowało powodowi nabycie prawa do odprawy pieniężnej, zawarcie

porozumienia rozwiązującego stosunek pracy pozbawiło go tego prawa. W tej

sytuacji wyjaśnienia wymagają okoliczności zawarcia umowy rozwiązującej. Mogą

one bowiem być ważne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 393 13

k.p.c., orzekł jak w sentencji.